Skip to main content

Full text of "Turkler Ansiklopedisi"

See other formats


TURKLER 



CILT1 

iLK QAG 

EulTUHLEK 

Hasan Celal GDzfi. 

Phof. Dr. Kemal QigEK 

Prof, Dr, Sai.Im Koca 



YEN I TURKIYE YAYINLARI 

2002 

ANKARA 



YAYIN KURULU 




TURKLER 



Yayin Kurulu Bajkani 

prof. dr. yusuf halacoglu 

turk taei1 1 kurumu ba§kani - turklye 

Yayin Danism an: 
prof. dr. haul tnalcik 

TLRK1YK ■■ A.B.n 

Yayin Kurulu 



PROF. DR. §UKR(j IIALUK AKALIN 
TURK DIL KURUMU BA^KANI-TLiRKlYE 

PROF. DR. SOLEYMAN ALlYAKLl 

AZERBAYCAN 

PROF. DR. MUHAMMED AYDOGDUYEV 
TURKMENISTAN 

PROF. DR. TUNCER BAYKARA 
TURKlYE 

PROF. DR. ALl BtElNCt 

TURKlYE 

PROF. DR. TINCTIKBEK COROTEGIN 
KIRGiZlSTAN 

PROF. DR. GEZA DAVID 

MACARiSTAN 

PROF. DR. FERIDUN EMECEN 
TURKTYE 

PROF. DR. PETER B. GOLDEN 

A.B.D. 

PROF, DR. MUSTAFA tSEN 
TliRKlYE 

PROF. DR. NORMAN ITZKOWITZ 

A.B.1Y 

PROF. DR. EKMELEDDIN IHSANOGLU 
IRCICA BA§KAN1 - TURKtYE 

PROF. DR. MUSTAFA KAFALI 

TURKlYE 

PROF. DR. KEMAL KARPAT 
;••■ A.B.D, 

PROF. DR. BEG ALI KAS1MOV 
GZBEKlSTAN 

PROF. DR. MANAS KOZIBAYEV 
KAZAKtSTAM 



PROF. DR. EKCUMENT KUKAN 
TURKlYE 

PROF. DR. JF.RfF MARDtN 

TURKlYE / A.B.D 

PROF. DR. F.RDOGAN MF.RQtL 

TURKlYE 

PROF. DR. RHOADS MURPHEY 

tNGlLTERE 

PROF. DR. YUZO NAGATA 

JAFONYA 

PROF, DR. AHMET YASAR OCAK 
TURKlYE 

PROF, DR. ILBER ORTAYLI 
TURKlYE 

PROF. DR. VICTOR OSTAPCHUK 

KANADA 

PROF. DR. SEMA BARUTCU OZONDER 
TURKtYE 

PROF. DR. ULI SCHAMILOGLU 
A.B.D. 

PROF. DR. STANFORD SHAW 
A.B.D. 

PROF. DR. GENG SH1M1N 

ON 

PROF. DR. DENTS STNOR 
A.B.D. 

PROF. DR. AHMET TARAJCOGLU 
TURKlYE 

PROF. DR. DMITRI VASILIEV 
RUSYA 

PROF. DR. BAHAEDDIN YEDlYILDIZ 

TURKlYE 



DANI§MA KURULU 




DANtJMA KURULU 

PROF. DR. ABDULHALUK QAY 
3A$KAN-TURKiYE 



PROF. DR. GABOR AGOSTON 

A.B.D. 

PROF. PR. iSMA.il.. AKA 

iOrkIyl 

PROF. DR. §AKlR AKCA 

tObkiye 

PROF. DR. ANNAKURBAN A§IROV 

TURKMENISTAN 

PROF. DR. OKTAY A5LANAPA 

TORKJYE 

DOg. DS. ft, ZAKiR AV§AR 

TURKIYE 

ALt RIZA BOZKURT 

A1S.D 

POLAT J3ULBULOGLU 

TdlKSOY BASKANi AZERBAYCAN 

PROF. DR. GULgiN CANDARLIOGLU 

TOSKiYE 

PROF. DR. EMIN gARIKCI 

TflRKIYE 

PROF. DR. NEJAT DIYARBEKiRl.i 

tDrkCYE 

PROF. DR. YAVUZ ERCAN 

TURKlYFv 

PROF. DR. SEMAVl EYICE 

TlJKKlYE 



PROF. DR, ISTVAN FODOR 

MACAfllSTAN 

DR. ONER KAEASAKAL 

TJKA BA^KANI-IUftKtYI- 

PROF. DR. ESiN KAHYA 
TOfcXEYfi 

PROF. DR. §ABAN KARATA§ 

TflRKtYE 

PROF. DR. HF.E SOO LEE 

GONEY kore 

PROF. DR. HEATH W. LOWRY 

.A li.l: 

PROF. DR. JUSTIN MCCARTHY 

A.B.D. 

PROF. DR. GABRIEL R. PALECZEK 

AVUSJLJRYA 

PROF. DR. OMELJAN PRITSAK 

ADD 

PROF. DR. MtRKASIM USMANOV 

TATAKiSTAN 

PROF. DR. TURAN YAZGAN 

rij'KKivt 

PROF. DR. ILYA ZAlTSEV 

KUSYA 

NAMIK KEJV1AL ZEYEEK 



Ppoje KoordInatOrO 
osman karat ay 



YURT DlijI KoOKDINASYON 
SABiHA SUNGUR 



toARl KflOHDlNATORLER 

ABDURRAHMAN F.REN / MUSTAFA V. GUZEL / LUTFU UMJKUL 



Ra$redakt6r 
C. CEM 0£U2 



KoORUiNAlOR 

OZLEM DILMEN 



Redaktorler 

DOg. DR. RAMAZAN GOZEN / DOg. DR. HAMIT ERSOY 

ELNUR AGAYEV 

MtiTERCiMLER 

DR. KEZBAN AGAR / ALESKER ALESKEFOV / BANU BEKTA§ / FAHRI DIKKAYA / NtLtJFER EROL 

YRD. DOg. DR. BlLGEBAN ATSIZ GOKDAG / BULtNT KENE§ / [§IK KUggU / NUR$EN £>ZSOY 

UT.iYE SABIROVA / DR. HARU>J TA§K1RAN / BO&AC fiAR'CJR TURNA / ZULFlYE VELtYEVA 

MURAT YA§AR / ALiM YILMAZ 

TCRKCE ReDAKSIYON 

DOg, DR. NURETTIN DEMIR / DOg. DR. EMlNE YILMAZ / YRD. DOg. DR BlLGEHAN A. GOKDAG 

DR. MURAT KUgtJK / HOKUL GOKDEMIR / FARUK OftKgE 

Sekreterya 
seval yalin / ayla tezcan / gui.izak altunyurt / fatma aebaykafc / buk.cu ozdemjr 



KISALTMALAR 




KlSALTMALAR 



a.e. 


Ay ni cscr 


a.g.e. 


Adi gecen eser 


a.g.m. 


Ad i gecen makale 


a.g.y. 


Adi gecen yazraa 


ABAW 


Abhandlungen der Bayerischen 




Akademie der Wlssenschaften 


A EM A 


ArchivLim Eurasiae Medii Aevi 


AKDTYK 


Atatiirk KuLtiir Dil ve Tarih Yiiksek 




Kurumu 


AO 


Acta Orientalie Academiae 




Scieu.tian.irn Hungoricae 


APAW 


Abhandlungen der Preussischen 




Akademie der Wissenschaften 


ARDTA 


Azerbaycan Respublikasi Dcvlct Tarih 




Arjivi 


ARMDA 


Azcrbaycan Respublikasi Merkezi 




Dcvlet Ar§ivi 


ASG 


Arthivia di stato di Geuova 


ATASB 


Geneikurmay Ba§kanh£i Askeri 




Tarih, Strarejik EtUd Baskauhgi 




Ar§ivi 


AVER J 


Rusya TmparaLorhigu'nun Di§ 




Politika Arsjvi 


b. 


Bin, ibn 


BA 


BasBakanhk Argivi 


BOA 


Ba§bakanlik Osmanh Arsivi 


BSOAS 


Bulletin of the School of Oriental and 




African Studies 


C.Th. 


Codex Theodosiams 


CA 


Ccvdet Askeri 


CAJ 


Central Asiatic Journal 


CD 


Ccvdet Dahiliye 


CH 


Cevdet Hariciye 


CMRS 


Chairs du Monde Russe et Sovierique, 




Paris-Lahey 


DGBtT 


Dogu^tan Gunumuze BQyuk Islam 




Tan hi 


DiA 


Tiirkiye Diyanet Vakfi Islam 




Ansiklopcdisi 


DLT 


Divan -ii Ltigati J t-Turk 


DTCF 


Dil ve Tarih-Cografya Fakiiltesi 


DUIT 


Dosya Usui Li Iradeler Tasnifi 


E.B. 


Encyclopedia Britanicca 


EI IN 


Evkaf-i HumayOn Nezareti 


EI2 


Encyclopedia Islam, Leiden, 2nd 




Edition 


FTGM 


Ejegodnik Tobolskogo Gubernskogo 




Mu^eya 


EUM 


Evkaf Umum Mudurlugii 


FO 


Foreign Office^ ingiltere 


GMDTA 


Giircistan Merkez Devlet Tarih Ar§ivi 


h. 


Hicri 


UH 


Ha.tt-i Humayun 


IED 


Tktiiar Fakulrcsi Dergisi (Istanbul) 


IRCICA 


Islam Tarih, Sanat ve Kultiir 




Ara|tjrma McrkcA 


ilJEF 


Istanbul Oniversitesi Edebiyar 




Fakiiltesi 


IA 


Milli Egitim Bakanbgi, Islam 




AnsikLopedisi 


tD 


irade-i Dahiliye 


tFK 


tktisar Fakiiltesi Mecmuasi 


IMM 


Lrade-i Meclis-i Mebusan 


IMV 


frade-i Meclis-i Vail 



ITED Islam Tetkikleri Enstitusu Dergisi 

JA Journal Asiacique 

JAOS Journal of American Oriental Society 

JESHO Journal of rhe Economic and Social 

History of the Orient 
JTS Journal of Turkish Srudies 

K.R.O- Kazahsko-Russkiye Qtnaseniya 

(Aimari) 
KB Kutadgu Bilig 

KSE Kazak Sovyet Entsiklopediyasi 

MD Milium me Defteri 

MDAFA Memories de la Delegation 

Archcologiquc Franc.aise en 

Afghanistan. 

Monumenta Germanise Histories 

Maliycden Miidewer 

Meclis-i Mebusan Zabit Ceridesi 

Mtlti Tfetebbulac Mecmuasi 

Meclis-i Vijkela Mazbatalari 

bjefrjeden 

Adi gecen cser 

Osmanh Tatihi Ara§tirma ve 

Uygulama Merkezi Dergisi 

Polnoe Sobranie Russkich Letopisei 

(Rusya) 

Revue des Etudes Islamicjues 

Rusya Devlet Ar§ivi 
RKP NAN KR Rakopismy Fond Narsionalnoy 

Akademii nauk Kirgizskoy 

Rcspubliki 

Sayfa 

Sayi 

Sovietskaya Archeologiya 

Selcuklu Arastirmalari Dergisi 

Sitzungbcrichic der Preussischen 

Akademie der Wissenschaften 

Sbornik Imporatorskogo Russkogo 

isroricheskogo Obshchestva (Rusya) 

...^er'iye Sicili 

Tarih Ara^tirmalari Dergisi 

Selcnk t Jnv. Tiirkiyac Arajtirmalan 

Enscitusu TQrkiyat Arasxirmalari 

Dergisi 

Tahrir Defreri 

Ttlrk Dunyasi Arastirmalan 
TDAY-Relieten Turk Dili Arastirmalan YdhgV 

Belleten 

Turk Dil Kurumu 

Turk Diinyasi Tarih Dergisi 

Tarih Ensticiisii Dergisi 

Turk Hukuk ve tkrisat Tarihi 

Mecmuasi 

Tapu ve Kadastro Ar^ivi 

Turk KiUcurUoil Atastirma Ensticiisii 

Tiirkjyat Mecmuasi 

Tarih-i Osman? Enciimeni Mecmuasi 

Turkische Turfantesre 

Turk Tarih Kurumu 

Turk Einografya Dergisi 

Vakiflar Dergisi 

Vakiflar Genel MudurJiigii Arsivi 

Zeirschrift der Detirschen 

MorgenJaendischen Gesellschaft 



MGH 

MM 

MMZC 

MTM 

MV 

N^r. 

Op. cic 

OTAM 

PSRL 

REI 
RGDA 



S. 
SA 
SAD 
SPAW 

SRIO 

...§S 
TAD 
TAD 



TD 
TDA 



TDK 
TDTD 
TED 
THITM 

TKA 

TKAE 

TM 

TOEM 

TT 

TTK 

TUED 

VD 

VGMA 

ZDMG 



igiNDEKJLER (LiNKLENDiRil_Mi§) 

TURKLER 1 

YAYINKURULU 2 

DANI§MA KURULU 3 

KISALTMALAR 4 

BiRiNCi BOLUM, TURK TARJHJ UZERJNE QALISMALAR VE GENEL 
DEGERLENDiRMELER 8 

Turk Tarihi Uzerinde Cahsmalar / Prof. Dr. Yusuf Halacoglu [s. 55-60] 8 

Turk Tarihi Kronolojisi / §evket Kocsoy [s. 73-188] 34 

Turk Tarihi ve Sosyolojimiz / Prof. Dr. Baykan Sezer [s. 189-194] 249 

Turk Tarihine Bakisimiz Nasil Olmahdir? / Nihal Atsiz [s.195-201] 256 

JKiNCi BOLUM TURKLERiN COGRAFYASI, NUFUSU, SOY KUTUGU VE KURDUKLARI 
DEVLETLER 268 

Turklerin Demografisi (1950-2025) / Do?. Dr. Zakir B. Avsar - Ferruh Solak - Selma Tosun [s.205-241] 268 

Tiirk Diinyasi'nin Cografyasi / Prof. Dr. Ibrahim Atalay [s.242-259] 319 

Tarihte Tiirk Devletleri ve Hakimiyet Alanlari / Prof. Dr. Ramazan Ozey [s. 266-276] 349 

Turklugun En Eski Zamanlan / Prof. Dr. Tuncer Baykara [s.277-307] 368 

Tarihte "Tiirk" Adi / Prof. Dr. Ibrahim Kafesoglu [s.308-315] 422 

Etnolojiye Dayanan Cihan Tarihinin I§igi Altinda Ilk Tiirkliik ve Ilk Indo-Germenlik / Prof. Dr. Wilhelm Koppers 
[s.316-334] 438 

Toplum-Devlet Ulkiisii Olarak Tarihte Turklugun Olusmasi / Prof. Dr. Saban Teoman Durah [s.335-349] 469 

Tarihte Tiirkliik / Prof. Dr. Laszlo Rasonyi [s.350-377] 494 

Turklugun Eski (>gi / Prof. Dr. Gyula Nemeth [s.378-387] 541 

Ortacag Orta Asyasi'nda Turkistan ve Turan / Yrd. Doc. Dr. Scott Levi [s. 388-392] 557 

Ural-Altay ve Altay Dil Teorisi / Doc. Dr. Emine Ydmaz - Doc. Dr. Nurettin Demir [s. 393-401] 566 

Ic Avrasya ve Turkce Konusan Halklarin Tarihleri / Do?. Dr. David Christian [s.402-408] 581 

Tiirk Tarih Tezleri / Ord. Prof. Dr. Reha Oguz Turkkan [s.409-423] 591 

On ve Orta Asya, Kafkasya, Karadeniz'in Kuzeyi, Idil-Ural ve Bati Sibirya'daki Eski Turkler / Prof. Dr. Mir Fatih 
Zekiyev [s.424-431] 619 

5 



Hititler Turk Miidiir, Degil Midir? / Ord. Prof. Dr. Sedat Alp [s.432-434] 631 

Ortadogu'da Tiirklerin Varhgi Tarti$malan / Prof. Dr. Ekrem Memi$ [s.435-450] 635 

Mezopotamya ve Anadolu Medeniyetleri lie iliskiler / Prof. Dr. Hiiseyin Sever [s. 451-456] 664 

Sumerce lie Turk Dilinin Tarihi iliskisi / Prof. Dr. Giirer Gulsevin [s. 457-459] 673 

UCUNCU BOLUM ORTA ASYA'NIN EN ESKi KULTURLERi / QiN MEDENiYETi iLE 
USKiLER 678 

Orta Asya'nin En Eski Kiiltiirleri ve Cin Medeniyeti lie iliskiler / Prof. Dr. Ozkan Izgi [s.463-477] 678 

Orta Asya'nin Paleocografik Evrimi ve insan Topluluklarina Etkisi / Prof. Dr. Miimin Koksoy [s.478-485] 705 

Orta Asya'nin Tarih Oncesi: Alt, Orta ve list Yontma Ta§ Cagi / Prof. Dr. Leonid B. Vishnyatsky [s.486-493] 717 

Ic Asya'da Milattan Onceki Binyilda Tiirklerin Atalarma Atfedilen Kulturler / Prof. Dr. Emel Esin [s.494-517].„726 

Tagar Kiiltiirii / Prof. Dr. Nikolai Bokovenko [s.518-525] 767 

M.O. IX- VII. Yuzyillarda Sayan-Altay Gocebeleri / Prof. Dr. Leonid Marsadolov [s.526-532] 782 

Eski Cin Kiiltiirii ve Turkler / Prof. Dr. Wolfram Eberhard [s.533-539] 792 

Sincan ve Cin'deki Kazaklarin Fiziksel Antropolojileri lie ilgili Yeni Veriler / Dr. Gyula Henkey - Izabella Horvath 
[s.540-543] 802 

Erken Tiirk Kahntilari Icin Bir Ara$tirma: Sincan'in Tiyan §an Bolgesindeki Yeni Arkeolojik Ke§ifler / Dr. Sergei 
V. Alkin [s.544-553] 809 

Cin'in Resmi Hanedanhk Kayitlarinda Tiirk Kavimlerine Ait Monografiler / Prof. Dr. Dr. Sema Orsoy [s. 554 -572] 
825 

DORDUNCU BOLUM BOZKIRIN ESKi TOPLULUKLARI: AVRASYADASAKAQAGI...861 

Iskitler / Prof. Dr. Abdiilhaluk Cay - Do?. Dr. ilhami Durmus [s.575-596] 861 

On Asya Diinyasinda Ilk Turkler: Kimmerler ve Iskitler / Prof. Dr. M. Taner Tarhan [s. 597-610] 904 

Sakalar / Prof. Dr. Igor Vasilyevic P'yankov [s.611-619] 922 

Iskitlerin Kimligi / Do?. Dr. ilhami Durmus [s.620-627] 940 

Yesi ve Cevresinde Sakalar / Do?. Dr. Muhammet Be§ir A§an [s. 628-631] 956 

Massagetler Hakkindaki Eski Kaynaklar / Dr. Abdiilhahk Aytbayev [s. 632 -636] 963 

Sarmatlar / Do?. Dr. Ilhami Durmus [s.637-647] 972 

BESiNCi BOLUM TURKLERiN GOQLERi VE YAYILMALARI 992 

Tiirklerin G6?leri ve Yayilmalan / Prof. Dr. Salim Koca [s.651-663] 992 

Ilk Orta Asya Sakinlerinin Go? Siire?leri / Dr. Abdiilhahk Aytbayev [s. 664-671] 1015 

Bilinmeyen i?-Asya / Prof. Dr. Lajos Ligeti [s.672-683] 1029 



6 



ALTINCI BOLUM ASYA HUNLARI 1047 

Biiyiik Hun Devleti / Prof. Dr. Salim Koca [s.687-708] 1047 

Hun Imparatorlugu'nun Kuruliisii ve Yiikseli$i / Yrd. Do?. Dr. Nicola Di Cosmo [s. 709-719] 1083 

Yenisey'in Batisindaki Hun Arkeolojik Kalmtilan / Dr. Miklos Erdy [s.720-728] 1101 

I-I Chih-I / I-i-Fa-I ve "Be§ Tuzak" (Cinlilerin Hunlari Yikmak Icin Uyguladiklan Temel Stratejiler) / Yrd. Do?. 
Dr. Mehmet Tezcan [s.729-742] 1116 

Hun imparatorlugu lie Cin'in Dogu Tiirkistan Miicadelesi / Prof. Dr. Risalet Kerimova [s. 743-748] 1143 

Hun Konfederasyonunun Btiliinmesi ve Yikilmasi / Prof. Dr. Richard R. Crespigny [s. 749-757] 1153 

Kuzey Liang Hun Devleti / Tilla Deniz Baykuzu [s.758-762] 1166 

Chang-Chien'in Seyahat Raporuna Gore Hunlar Donemindeki Orta Asya / Dr. Nuraniye Hidayet Ekrem [s.763- 
775] 1175 

Vusunlar / Prof. Dr. Sergei Yatsenko [s.776-781] 1205 

Vusunlar / Doc. Dr. ilhami Durmus [s.782-788] 1215 

Kusanlarm Mensei / Yrd. Do?. Dr. Mehmet Tezcan [s.789-814] 1228 

Hindistan'da Ilk Turk Hakimiyeti: Kusanlar ve Akhunlar / Prof. Dr. Salim Cohce [s.815-820] 1286 

Kusan Devleti / Prof. Dr. Awadh Kishore Narain [s.821-826] 1300 

Akhunlar / Prof. Dr. Enver Konukcu [s.827-830] 1310 

Akhunlar (Kionit / Hyon) ve Eftalitler Caginda Maveraunnehir ve Horasan'da Turkler / Prof. Dr. Dursun Ali 
Akbulut [s.831-844] 1318 

Akhunlularm Kahntisi Olarak Kalaclar (Hala?lar) / Prof. Dr. Enver Konukcu [s.845-849] 1348 

YEDiNCi BOLUM AVRUPA HUNLARI 1356 

Avrupa Hunlari / Prof. Dr. Serif Bastav [s.853-886] 1356 

Atilla ve Hunlari / Prof. Dr. Gyula Nemeth [s.887-901] 1406 

Biiyiik Hun Hukumdan Atilla / Yrd. Do?. Dr. Ali Ahmetbeyoglu [s.902-920] 1429 

Kafkasya'da Hunlar / Do?. Dr. Tank Dostiyev [s.921-927] 1468 

Hsiung-Nu ve Hunlar Arasinda Uc Arkeolojik Baglanti / Dr. Miklos Erdy [s.928-941] 1482 

iNDEKS 1506 



BiRINCi BOLUM, TURK TARIHI UZERINE QALI§ MALAR VE GENEL 
DEGERLENDiRMELER 

Turk Tarihi Uzerinde Qali§malar / Prof. Dr. Yusuf Halacoglu [s. 55-60] 

Turk Tarih Kurumu Ba§kani / Turkiye 

Giris 

Turklerin dortbin yilhk bilinen tarihlerinde, basta Asya, daha sonra da Avrupa ve Afrika 
kit'alannda gok degisik cografyalarda devlet kurmalan ve yasamalan, her zaman dunyanin ilgisi 
gekmistir. Zira dortbin yilhk bu uzun donemde, Qin, Hint, Fars, Bizans, Arap ve nihayet Bati kulturu ile 
karsi karsiya gelen ve ig ige yasayan Turklerin, benliklerini kaybetmemeleri, sahip olduklan 6z 
kulturlerini devam ettirmeleri, kendilerinin de ne denli saglam bir kulture sahip olduklanni ispat 
ederken bu medeniyetler arasinda etkilesimin olgusu hep merak edilmistir. Bilhassa Karadeniz'in 
Kuzeyinden Dogu Avrupa'ya, oradan da italya ve Fransa iglerine kadar ilerleyen gesitli Turk 
kavimlerinin biraktiklan etkiler ve daha sonra Balkanlarda olusan Turk asilli devletler bu ilgiyi daha da 
artirmistir. Nihayet dogu-bati ticareti ve islam dunyasina hakim olan Turklerin ulastiklan medeniyetin 
Bati uzerindeki tesiri, Batih mustesriklerin ve seyyahlann eserlerine konu olmustur. 

Genel olarak Turk tarihinin temel kaynaklan arasinda Qin imparator gunlukleri, Arap ve Fars 
kaynaklan, resim, sekil ve damgalar, yazitlar ve arkeolojik buluntular en onemlileri olarak yer 
almaktadir. iste Turk tarihine ait galismalar da bu kaynaklara dayanmistir. Ozellikle Qin imparator 
gunlukleri ingilizceye gevrilirken, agirlikli olarak Ruslar tarafmdan gergeklestirilen arkeolojik kazilarda 
elde edilen degerli buluntular, Turk tarihinin saglam kaynaklanni olusturmustur. Daha 1675 yilmda 
Qin'e gonderilen Rus elgisi Nicolaie Milescu tarafmdan Yenisey'de gorulen yazitlar, isvegli Yuzbasi 
Johann Philipp Tabbert'in Das nord-und ostliche Teil von Europa und Asia (Avrupa ve Asya'nin Kuzey 
ve Dogu Bolumu) adiyla Stockholm'de 1730 yilmda yayimladigi kitabiyla ilim alemine tanitilmisti. 
Buna karsihk Orhun yazitlan, Nikolay Mihaylovig Yadrintsev'in baskanhgindaki Rus heyeti tarafmdan 
18 Temmuz 1889 tarihinde bulunmustur. ilk tanitim Ruslar tarafmdan yapilmissa da, bilim dunyasina 
genis sekilde duyurulmasi Fin Arkeoloji cemiyetince gergeklestirilmistir.1 Buna karsihk yazitlar Rus 
bilim adami Wilhelm Radloff tarafmdan okunmaya gahsilmistir.2 Radloff'a gelinceye kadar eski Turk 
Tarihi ve diliyle ilgili galismalar neredeyse yok denecek sayida olmasi sebebiyle daha gok nazariyata 
bagh kalmis, Finlandiyah M.A.Castren'in ve Macar H. Vambery'nin arastirmalan isigmda 
yurutulmustur. Radloff tarafmdan doldurulan bu bosluk, hakh olarak Onun Turkolojinin kurucusu 
unvanmi kazanmasma yol agmis, Turkoloji bir ilim dah olarak Onunla bugunku ilerlemesine 
ulasabilmistir. 

Radloff'un okumaya gahstigi Orhun kitabelerini okumak, Onun gagdasi ve arkadasi olan 
Danimarkali Vilhelm Thomsen'e nasip oldu.3 Thomsen, Radloff'un tesbit ettigi yazitlan okumak 
suretiyle, Turk dili ve tarihine paha bigilmez bir hizmette bulunmustur. Orhun yazitlarmin okunmasi, 

8 



Turk tarih arastirmalannda milat olarak degerlendirilebilir. Esasen butun omrunu buna veren 
Radloff'un, Turkolojiyi, yani Turklerin manevT ve maddT kulturunu Dunyada tamtmasi, Batih ilim 
dunyasinin ilgisini Turk dili ve tarihine yoneltmistir.4 Nitekim 1889'da K6I Tigin ve Bilge Kagan bengu 
taslanmn bulunmasindan hemen sonra 1893'te Gokturk yazisinin gozulmesi, 1897'de Tonyukuk 
anitinin kesfi, ayni yil Kutadgu Bilig'in Misir nushasinin bulunmasi, 1898-1914 arasinda Dogu 
Turkistan'da pek gok Eski Uygur Turkgesi metin ve kitaplann ortaya gikanlmasi,5 1906'da Atabetu'l- 
Hakayik'm, 1915'te DTvani Lugati't-Turk'un kesfi bunun bir sonucudur. 

Asya ve Mogolistan'da gergeklestirilen kesifler sonucu ortaya gikan olaganustu medeniyet 
kahntilan, Orta Asya'da arkeolojik galismalan hizlandirmistir. Ozellikle Rus arkeologlanndan M.A. 
Masson, M. Voronets, G.V. Grigoryev, V.A. §iskin, A.A. Freiman, A.L Vasilyev, V. A. Vorobyev ve 
A.N. Bernstam gibi arkeologlar onemli buluntularelde etmislerdir.6 Bu buluntular arasinda iskit tipinde 
oklar, ok ve kamgi saplan, silahlar, altin kupe, gerdanlik, yuzuk, toka gibi sus esyalan, madenT 
aynalar, gesitli hayvan tasvirleri v.s. sayilabilir. Ozellikle Rudenko asistani Griaznov'la birlikte Altay 
daglannda Culimams siradaglarmin Pazink vadisindeki Hun kurganlannda gergeklestirdikleri 
kazilarda, M.O. V ila III. yuzyil arasina ait araba pargalan, at kadavrasi, kege yaygi-duvar ortusu, 
gadir direkleri merdiven, masa ayaklan, kadin bas takisi ve hah bulunmustur.7 Dunyanin ilk dugumlu 
hahsi olarak bilinen Pazink hahsi, gerek motifleri, gerekse ince sanat uslubu bakimindan dikkate 
sayan bir ozellik gostermektedir. 

Keza Kazakistan'da bulunan Alma-ati sehrinin 50 km. dogusunda Yesik=Esik Kurgan'da yapilan 
kazilarda da, M.O. V-IV. yuzyildan kaldigi sanilan mezarda dort bine yakin altin esya gun yuzune 
giktigi gibi, uzeri bastan basa altin plakalar ve aplikasyonla kaplanmis geng bir adamin cesedi de 
bulunmustur. Bu Altin Elbiseli Adam'in basmdaki borkun ve elbiselerinin bastanbasa altinla 
donatilmasi ve bu altin plakalar uzerinde pars, at, dag koyunu, dag kegisi, sigir figurlerinin islenmesi, 
Hunlann faunasinda bulunan ve plastik sanatlannda uyguladiklan ayni hayvan cinslerini 
hatirlatmaktadir8 Aynca bu kazida Altin Elbiseli Adam'la birlikte Gokturk harflerinin en eski sekli 
oldugu sanilan bir yaziya da rastlanmistir. Bu bulus Turk yazisinin Milattan once tesekkul etmis 
olabilecegini gosterdigi gibi, bulunan altin esyalardaki yuksek sanat uslubu Turklerin sanat seviyesini 
ortaya koymaktadir. 

Bunun yanisira A.Y. Yakuboskiy9 ve Wilhelm BartoldIO gibi bazi arastincilar, Orta Asya'nin bu 
en bilinmez tarihinin Avrupa'da taninmasinda birinci derecede rol oynamislardir. Eserini daha 1826 
yilinda yayimlayan Alman Heinrich Julius von Klaproth, Turklerin anayurdunun Altay gevresinde 
oldugunu yazmisti.11 Onu Hermann Vambery,12 D. Rasovskiy, Gyorgy Almassy, M.A. Czaplicka, G. 
J. Ramstedt, A. Zeki VelidT Togan ve unlu Macar Turkologu Gyula Nemeth13 takip etmistir. 1799'dan 
1806 yilina kadar istanbul'da yasayan Avusturyah sarkiyatgi J. Freiherr von Hammer14 ise Osmanli 
tarihi hakkinda eser verenlerin en onunde gelmektedir.15 

Yeni kusak Turk tarihgiliginin onde gelen simalan igerisinde ise Bernard Lewis, 16 Alman 
sarkiyatgisi ve Turkolog Carl Brockelmann,17 Fransiz tarihgi Fernand Braudel,18 Geza Feher,19 

9 



Rene Grousset,20 Claude Cahen,21 Robert Mantran,22 Gyula Kaldy-Nagy,23 Stanford Show'un24 
yanisira Ziya G6kalp,25 Fuad K6prulu,26 0. Lutfi Barkan, Yusuf Akgura,27 Zeki VelidTTogan,28 Halil 
inalcik,29 Kemal Karpat,30 Osman Turan,31 ismail Hakki Uzungarsih,32 Cengiz Orhonlu,33 Akdes 
Nimet Kurat,34 E. Ziya Karal,35 Mehmet A. K6ymen3,6 Bahaeddin Ogel,37 ibrahim Kafesoglu,38 
Mukrimin Halil Yinang,39 Emel Esin,40 Aydin Sayih,41 Ahmet Temir,42 Oktay Aslanapa43 gibi Turk 
alimleri, Turk tarihini yeni bir anlayisla ele almisladir. 

Turkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasindan sonra Turk tarihgiligi ve Turkoloji alaninda onemli 
gelismeler olmustur. 1931 yihnda Ataturk tarafindan Turk Tarih Kurumu'nun kurulmasi, bu hususta 
atilan en onemli adimdir. Bundan onceki donemlerde Turkler tarafindan Turk tarihi, hanedanlara 
dayah bir anlayisla ele alinir ve yazilirken, bu tarihten sonra, tarihi bir butun olarak degerlendiren yeni 
bir yaklasim agirhk kazanmistir. Zira Turk tarihi binlerce yil geriye giden engin ve bir buyuk kulturun 
eseriydi. Bu kulturun ve tarihin arastinlmasi, milleti millet yapan ortak degerleri ortaya gikaracak ve 
mill? birligin temeli atilacakti. Nitekim Ataturk'iin bu konudaki gorusu, Turk tarih tezini teskil etmistir. 
Ataturk: "Buyuk ve haysiyetli bir millet olan Turklerin tarihi insanlik kadar eskidir. Osmanhlar ve 
Selguklulardan once de Turkler, dunyamn dort bucaginda devletler, imparatorluklar vucuda 
getirmislerdir. Nerede bir Turk devleti batmis ise, bunun yikintilan uzerinde daima yeni yeni devletler 
kurmuslardir. Simdi de boyle bir tarih? an gelmis gatmistir. Osmanli Devleti gokmustur, fakat tarih? 
zincir kopmayacaktir"44 sozuyle bu konuda galisanlan yonlendirmistir. Nitekim Turk Tarih 
Kurumu'nun ilk yayinladigi eser TurkTarihinin Ana Hatlan ile Turklerin Medeniyete Hizmetleri, ikincisi 
ise Pin Reis Haritasi olmustur. Bu akim, uzun muddet Turk Tarih Kurumu'nun onculugunde 
yurutulmus, gerek ders kitaplannin hazirlanmasi, gerekse bini gegen ilmTyayin bu sekilde tarih ilmine 
kazandinlmistir. Nitekim uluslararasi olarak duzenlenen ve 1999 yihnda Osmanli Devleti'nin 700. 
kurulus yih munasebetiyle XIII. su gergeklestirilen kongreler, dunyamn gesitli ulkelerindeki Turk 
tarihinin taninmis ilim adamlarim misafir etmistir. Kongreler sonucu basilan bildiriler ise otuzbes cilde 
ulasmistir. 

Turk Tarih Kurumu tarafindan daha sonraki yillarda da Turk tarihi ile ilgili pek gok kaynak ve 
arastirma yayimlanmistir. Aynca 1991 'den sonra Sovyetler Birligi'nin dagilmasiyla, 1995 yihndan 
itibaren Tann daglannda ve Kinm taraflannda arkeolojik kazilar baslatilmistir.45 Keza Turk isbirligi ve 
Kalkinma Ajansi'nin (TiKA) yurutuculugunde Mogolistan'da Orhun yazitlannin bulundugu alanda 
baslatilan kazilar ve abidelerin kurtanlmasi ve eski haline getirilmesi galismalan da dikkate deger 
niteliktedir.46 

TurkTarihinin Genel Degerlendirmesi 

Qin kaynaklanna gore Turklerin tarih sahnesine ilk gikislan Asya'da Kogmen Daglan'nda idi. 
Modern tarihgilerin arastirmalan da bu efsaneyi dogrulamaktadir. Nitekim en eski kahntilara Kogmen 
daglannda rastlanmistir. Kogmen daglannin kuzey eteklerinde Turkge adi Kern olan Yenisey 
irmagindaki Tagar Adasi'nda kahntilan ilk defa bulunan ve M.O. VII. yuzyilda baslayan Tagar adini 
alan kultur en eski Turklere atf edilmektedir. Tagar kulturu Karasuk kulturu denilen ve M.O. II. bine 

10 



kadar uzanan ayni kiyilarda gelismis eski bir kulture dayanmaktaydi. 

Tagar kulturunun verdigi tesirler, doguya, Gokturk kitabelerinin Otuken Yis dedigi Hangay 
daglan silsilesi ve Orkun irmagi kiyilannda "Yassi Taslar" kulturune ve Cin'in kuzey sininna, Ordos, 
yani "Ordular" denen bolgeye, Turkge Yasil Oguz denen Hoang-ho (San Su) nehrine varmakta idi. 
Dogu'da Turklerin yogun yasadiklan sahalann sonunda, San Deniz'e dogru Tunguzlar, onlarm 
guneyinde Mongoloid irklardan Cinliler ve Tibetliler ile karisik olarak, yine proto-Turkler ve Turkler 
yasiyordu. Cinlilerin "Chou" adini verdigi, Turk olmasi muhtemel bir boy, bugunku Cin'in kuzeyinde bir 
devlet kurmustu (M.O. 1050-249). 

Bati'da ise Tagar kulturunun iliskileri, Turkge adi Altin Yis olan Altay bolgesi ve Altay'in Mayemir 
kulturu bolgesi ile bashyordu. Oradan da Kama ve itil irmaklan kiyilanna ve Hazar Denizi'ne 
uzaniyordu. Turk boylannin yayilma bolgesinin batisinda, iranlilarla kansik, fakat Turkler ve Dogu ile 
de ilgileri olan Saka (iskit) gogebeleri bulunuyordu. 

Tagar kulturunun yayildigi genis bolgelerde, Cin tarihlerinde adi Tegreg veya Tolis olan Kagnih 
Turkleri yasadigi igin Tagar kulturu onlara atf edilmektedir. Tegreg sozu (tekerlek manasina) bugun 
"kagni" dedigimiz buyuk tekerlekli arabalann adi sanilmaktadir. Tegreg Turkleri, kubbeli ve kunbed 
bigiminde olan gadirlanni kagni uzerine kurar ve oyle gog ederlerdi. 

Bugunku Kazakistan'da bulunan Alma-ati sehrinin 50 km. dogusunda Yesik Kurgan'da yapilan 
kazilarda, M.O. V. veya IV. yuzyildan kaldigi sanilan mezarda ortaya gikanlan ve Gokturk harflerinin 
en eski sekli oldugu sanilan bir yazi bulunmustur. Bu bulus Turk yazisinm Milattan once tesekkul 
etmis olabilecegini gosterdigi gibi, bulunan altin esyalardaki yuksek sanat uslubu Turklerin sanat 
seviyesini ortaya koymaktadir. Buna benzer olarak Altay daglannda (Altin Yis), en eski mezarlardan 
olan Pazink'ta gikan unlu sanat eserleri, tung ve altin levhalar, tokalar, tahta oymalan, at kosumlan, 
geyik maskeleri, renkli kegelerdeki resimli ortuler, kagni uzerine oturtulmus gadirlar ve dunyanin en 
eski dugumlu hahsi, yine Turk medeniyetinin ve sanatinin seviyesini ortaya koymaktadir. 

Orta Asya'dan gog eden Turk kavimleri harig diger Turk topluluklannda kultur ve medeniyet 
geliserek, fakat bir butunluk iginde islam? doneme kadar birbirinin devami niteliginde gelmistir. Nitekim 
Dogu'ya Mangurya ve Kore'ye giden Turk kavimleri kultur ve sanat tarihine yenilikler getirdiler. Burada 
maden isleri ve duvar resimleri ile kendini gosteren bir sanat ortaya gikti. Avrupa yonune gidenler ise, 
gerek diger Turk kavimleriyle birlesmeleri ve gerekse gittikleri yorelerdeki Sarmat ve Goth gibi boylarla 
kansmalan ve Bizans'in etkisiyle bazi ayn tarzlara da sahip oldular. Buna bagh ola-rak Turkler, 
temasta bulunduklan degisik din mensuplannin etkisiyle Samanizm, Budizm, Maniheizm, Yahudilik, 
Hiristiyanhk ve Muslumanlik gibi farkli dinlere girdiler. Bu suretle de farkh kultur yapilan olarak 
tapinaklar, mezarlar, balballar ve abideler ortaya koydular. Bu farkli dint yapilanma, Turk medeniyet 
ve sanatinin iki ayn yonunu ortaya gikardi Bunlardan biri, yukanda belirtilen Musluman olmayan 
Turklerin sanati, digeri de asagida anlatilacak olan Musluman Turklerin sanati. 

islamiyetin Turkler arasinda yayilmasiyla Turk kultur ve medeniyetinde de degisiklikler meydana 

11 



gelmistir. Ozellikle IX. yuzyilda ilk islam! Turk eserlerinin belirmesi He sanat tarihimizde bir donum 
noktasina vanlmistir. Ozellikle dim abidelerde Muslumanhk oncesiyle asilmaz ifade farklan ortaya 
gikmistir. islam? olmayan tapmaklarda mabud heykelleri ve resimleri bulunuyordu. islamda ise dim 
sanat, maddeden armmis, manevTanlayisi ortaya koyan timsallerve yazi ile ifade ediliyordu. 

IX-X. yuzyillarda islamiyete girmis illerden Yingu-oguz kiyilannda Sutkent ile Buhara yakininda 
"Turk Melikinin Sehri" Koksibagan'daki ribat, mescid ve mezarhk kahntilan muhafaza edilmis en eski 
islam? Turk abidelerindendir. 

926 yih civannda Kasgar Turk hakanlan sulalesinden Satuk Bugra Han'm islamiyeti kabulu ile 
burada Musluman Turk sanati baslamis oldu. Kasgar'da X. yuzyilda Budist abidelerin islamiyete vakf 
edildigi ve boylece Budist Turk sanatmin, baslangigtan beri islam sanatina tesir ettigi muhakkaktir. 
Nitekim X. ila XIII. yuzyillann ilk devre Musluman Turk sanatmin ozellikleri, ayni devirdeki Turk Budist 
sanati ile buyuk yakinhk gostermektedir. Eski "Buyan" yapisi tekke, han, medrese, mescid ve 
kulliyeye; "stupa"lar turbeye; "ediz ev"ler minareye gevrilmisti. Keza Musluman olmayan Turk 
hakanlannin ongunlanndan kartal ve arslan, Karahanli devrinde islam? sanata girmisti. Bu motifler 
Arapga ibareler ile birlikte kanstinlarak, islam sanati iginde yer aldi; hayvan sekilleri gittikge geometrik 
veya bitki turu motiflere benzetildi. Bu suretle Karahanli sanati, gegmis Turk medeniyetinin temellerine 
dayanarak, kendine has bir islam? usluba vanp, yuksek bir noktaya ulastigi igin, daha sonraki 
Musluman Turk sanatmin uslubunu tayin etmistir. Gergekten de daha sonraki gelismis Selguklu ve 
Harezmsahlar gibi Musluman Turk devletlerine bakildiginda, bu devir sanatina kadar uzanan kokleri 
oldugu gorulmektedir. 

islamm kultur ve sanata getirdigi en onemli yenilik, din? binalardan madd? dunyayi hatirlatan 
sekillerin silinmesiydi. islam Allah'i her turlu sekil ve tasavvurdan ote ve her seyden arindinlmis bildigi 
igin heykellere ve resimlere tapmayi putperestlik saymistir. Bu nedenle heykel ve resimlerin din? 
binalardan yok olmasi neticesinde, geometrik ve tabi? dekor ve bilhassa Kur'an yazisi ile olan yazi 
sanati gelismistir. Bununla beraber Akkoyunlu Devleti gibi bazi devletlerde mezar taslannin koyun 
suretinde bulundugu, Selguklularda bir kisim hayvan resimlerinin tas oymacihginda kullanildigi 
gorulmektedir. Kervansaraylardaki ve medreselerdeki mimar? uslup ise Selguklu sanatmin zirvesini 
teskil eder. 

islam? Turk sanatm en gelismis oldugu donem ise, butun islam ve buyuk gapta Turk dunyasmi 
birlestiren Osmanh Devleti zamanmda olmustur. Ozellikle mabedler, zamanlarimn en mukemmel 
mimarisini yatsitmistir. Bilhassa din? yapilarm uzerindeki Osmanh hat sanati, islam Turk sanatmin 
saheserleri olarak gorulurler. Selguklularda oldugu gibi, Osmanhlarda da eski Turk mezar gelenegi 
olan turbe mimar?si onemli yer tutmustur. Keza cilt, gini, muzehhiblik gibi geleneksel sanat dallannda 
da paha bigilmez derecede eserler ortaya konulmustur. 

Asya'da kurulan Hun, Gokturk, San Turgis ve Uygur devletlerinden ayn olarak Bati Turkleri 
olarak niteleyebilecegimiz Avrupa Hunlan, Bulgarlar, Avarlar, Hazarlar, Pegenekler ve Kumanlar 

12 



Kafkasya, Karadeniz'in kuzey kisimlan, Balkanlar ve Dogu Avrupa'da V. yuzyildan XI. yuzyila kadar 
varhk gostermislerdi. Asya'nm daha guneyinde Karahanli, Gazneli ve Selguklu devletleri ile Misir'daki 
Tolunogullan ve Ihsidliler islamT donem Turk devletleri olarak IX. yuzyildan XII. yuzyila kadar 
varhklarini devam ettirmislerdi. iste, Turklerin iran ve Ortadogu topraklanna gelisleri, gerek Turk 
tarihinde, gerekse islam ve Avrupa tarihinde ilging olusumlann baslangici olacaktir. Zira Hiristiyan 
dunyasinin Hagh seferleri duzenlemek suretiyle baslattigi hilal-hag gatismasinda islamin 
koruyuculugunu da ustlenen Turklerin, Anadolu ve Rumeli'ye bir daha aynlmamak uzere girmeleri ve 
bu topraklan vatan haline getirmeleri, bu tarihten sonra hiz kazanacaktir. 

Tarih kaynaklanna gore, Turklerin Anadolu topraklanna ilk gelisleri V. yuzyillara kadar 
uzanmaktadir. Ancak, koklu ve devamli kalmak igin gelmeleri XI. yuzyildir. Once Selguklular, ardindan 
da Osmanh Devleti'nin kurulmasiyla sonuglanan bu siyasT olusum, dunya tarihini etkileyen en onemli 
olaylardan biri olmustur. Genis bir pencereden bakildiginda, Turkiye Selguklulannin Osmanh 
Devleti'nin kurulusunu hizlandiran ve ona saglam bir zemin hazirlayan bir gorevi yerine getirdigi 
gorulur. Ote yandan Osmanh Devleti'nin kurulmasiyla, bir yerde Avrupa tarihinin de yeni bir mecraya 
girmesine ve hatta bugunku Avrupa'nin sekillenmesine yol agtigi soylenebilir. Zira Osmanh Turklerinin 
Rumeli'ye gegisleri, istanbul'u alarak Dogu Roma'ya son vermeleri, Hiristi-yan dunyasinin yeni bir 
bigim ve anlam kazanmasina, kendilerine rakip ve en buyuk dusmanlan olan bu devletin, ticarT yollara 
sahip olmak suretiyle ekonomik ustunluk kurmasi, cografT kesiflerin gergeklesmesine ve Avrupa'nin 
Turklerle olan mucadelesinin farkh bir boyut kazanmasina yol agmistir. Diger bir deyimle Avrupa, bu 
sayede Avrupa olmustur. 

Turkiye Selguklu Devleti'nin zayiflamasindan sonra Anadolu'da gesitli Turk boylanna mensup 
pek gok beylik ortaya gikmisti. Bu beylikler igerisinde Kayi boyuna mensup olup Sogut-Yenisehir- 
Bilecik bolgesinde Osmanh Beyligi tesekkul etmisti. Bu beylik kisa zamanda Anadolu'daki beylikleri 
birlestirerek Turk birligini kurmustu. Osmanhlann Turkleri birlestirmelerinin yaninda, komsulan 
Bizans'la da mucadele ettikleri gorulmustur. Nitekim, istanbul ve civanna sikisip kalan Bizans, bu 
kuguk Turk beyligiyle mucadelede aciz kalmistir. Bu sebeple Osmanhlar once Rumeli'ye gegmisler, 
daha sonra da istanbul'u alarak, Anadolu ve Rumeli'de genis topraklara sahip bir devlet haline 
gelmislerdir. Osmanh Devleti, Rumeli'ye gegince Sirplar, Bulgarlar, Macarlar, Venedikliler, Avusturya- 
Alman imparatorlugu, ingiltere, Papahk, ispanyollar, zaman zaman Fransa ve Rusya'yla mucadele 
etmistir. Dogu ve Guney'de ise her biri birer Turk devleti olan Akkoyunlular, Timurlular, Memlukler, 
SafevTIer ve Karamanogullan devletleriyle rekabete girmistir. Sistemli bir devlet teskilatma, kuvvetli bir 
orduya ve maliyeye sahip Osmanh Devleti, Dogu'da, Bati'da, Kuzey'de ve Guney'de onemli topraklar 
elde etmis, devletin sinirlan Kuzey'de Kirim'dan Guney'de Sudan ve Yemen'e, Dogu'da iran 
iglerinden ve Hazar Denizi'nden Bati'da Viyana ve Fas'a kadar uzanmistir. Ancak XVI. yuzyildan 
itibaren cografT kesiflerle gelisen Avrupa'ya karsi teknik, malt ve askerT ustunlugunij kaybeden 
Osmanh Devleti, yeni gelismelere ayak uyduramamis ve bu yuzyildan itibaren dengeler Avrupa 
devletleri lehine gelismistir. XIX. yuzyilda baslayan milliyetgilik akimlan ve Rusya ile Avrupa 
devletlerinin Balkanlardaki milletleri teskilatlandirmalan, Osmanh Devleti'nin buyuk topraklar 

13 



kaybetmesine ve Osmanh topraklannda bagimsiz devletler olusmasina sebep oldu. Devletin 
yikihsmda, otedenberi bir hagli anlayisiyla hareket eden Batili devletlerin Osmanh Devleti'nin 
paylasilmasi demek olan Sark meselesini yururluge koymalannin rolu buyuktur. Birinci Dunya 
Savasi'nda Almanlann yaninda yer alan Osmanh Devleti'nin topraklan, bu devletin yenilmesi uzerine 
hgiltere, Fransa, italya, Rusya ve Yunanistan'm isgaline ugradi. Ancak Turk milleti butun olumsuz 
sartlara ve yokluga ragmen dusmam topraklanndan atti. Osmanh Devleti'nin yerine, Turk kurtulus 
mucadelesinin lideri ve segkin simasi Mustafa Kemal Ataturk tarafindan Turkiye Cumhuriyeti kuruldu. 

Osmanh Devleti, Ortagag ve Yenigag boyunca devrinin en hosgorulu yonetimini saglayan bir 
devlet huviyeti tasimaktadir. Gergekten de besyuz yil idaresinde bulunan farkh dinlerden ve irklardan 
insanlan bir arada tutabilmis, din ve vicdan hurriyeti saglamak suretiyle, bunyesindeki milletlerin kultur 
ve dillerinin muhafazasinda onemli bir rolu uslenmistir. Bunda, bir hukuk devleti olmasi ve yonetimde 
kati bir mutlakiyet idaresi yerine, yasama ve yurutmenin meclise dayah bir huviyet tasimasi onemlidir. 

Osmanh Devleti, kendisinden once yasamis butun Turk devletlerinin kultur, bilim, sanat ve 
devlet yonetimi birikimine sahip bir devlet olarak, dunya insanhk tarihine bilimsel yonden oldugu gibi, 
kultur eserleriyle de onemli katkilarda bulunmustur. Kendisine has mimansi, hat sanati, ciltcilik, tas 
oymacihgi, ginicilik, susleme, minyatur gibi sanat alanlannda nadide eserler vucuda getirmis, ote 
yandan dunya siyasetinde yuzyillarca etkili olmustur. 

iste yakin tarihimiz olan Osmanh tarihi, bugun Turkiye'de Turk halkinin en gok ogrendigi ve 
onunla millet suuruna ulastigi bir tarihtir. Ashnda Turk tarihi sadece Osmanh tarihi olmamakla 
beraber, Bati Turklerinin, Avrupa ile gizliden gizliye olan rekabetinde Osmanh tarihinin on plana giktigi 
bir anlayisi sergilemektedir. Buna karsihk Avrupa da, Turk tarihinin, Viyana onlerine kadar gelen ve 
belki de Avrupa'da en buyuk istilayi gergeklestiren Osmanh bolumuyle bu sebeple yakindan 
ilgilenmektedir ve Turk imajini Osmanh ile ifade etmektedir. Nitekim bugun, Avrupa devletlerinin 
Turkiye Cumhuriyeti'ne karsi yuruttukleri politikalar da buyuk gapta buna bagh olarak tayin 
edilmektedir. Ancak 1990'h yillann basi, Turk tarihi agisindan yeni bir donum noktasi olarak tarihe 
gegmistir. Zira, Sovyetler Birligi'nin gokusuyle, eski Turk cografyasi yeniden sekillenmis, dunya 
siyasetine yeni Turk devletleri dahil olmustur. 



1 Inscriptions de I'Orkhon recuellies par I'expedition Finnoise 1890 et publiees par la 
Societe Finno-Ougrienne, Helsingfors 1892. 

2 F. Wilhelm Radloff , Atlas der Alterthumer der Mongolei, St. Petersburg 1 892. 

3 Inscriptions de I'Orkhon dechiffrees, Helsingfors 1894-96; Dechiffrement des Inscriptions 
oe I'Orkhon et de Nenissei, Kopenhag 1894. 

4 Bkz. Sibirya'dan Segmeler, trc. Ahmet Temir, Ankara 1986 (Aus Sibirien adh eserinden). 

14 



5 1933 yihnda Tacikistan'da Hayrabad koyunden 3 km. mesafede Zerefsan Irmagi'nin sol 
kiyismda, Mug daginda A. A. Freiman, A. I. Vasilyev ve V. A. Vorobyev tarafindan yapilan kazida, 81 
adet yazih vesika bulunmustur (V. I. Avdiyev, Orta Asya'da Tarih ve Arkeoloji Tetkikleri, trc. 
Abdulkadir inan, TTK, tercume eserler, nr. 40/102, s. 23). 

6 V. I. Avdiyev, Orta Asya'da Tarih ve Arkeoloji Tetkikleri, gev. Abdulkadir inan, TTK, 
tercume eserler, nr. 40/102. 

7 E. Fuat Tekge, Pazink, Altaylardan bir Halmin Oykusu, Ankara 1993. 

8 Bkz. Nejat Diyarbekirli, Hun Sanati, istanbul 1972; Ayr. Hasan Oraltay, "Altin Elbiseli 
Adam", Turk Kulturu, Sayi 100 (Ankara 1971), 303-305. 

9 Razvalini Urgenca (Urgeng Harabeleri), Leningrad 1930. 

1 Orta Asya Turk Tarihi Hakkinda Dersler, istanbul 1 927. 

1 1 Tableaux historiques de I'Asie, Ml, Paris 1 826. 

12 Das Turkenvolkin Seinen Ethnologishen und Etnographischen, Leipzig 1885. 

13 Attila ve Hunlan, gev. §erif Bastav, Ankara 1982. 

14 Hammer hakkinda daha genis bilgi igin bkz. ilber Ortayh, "Hammer-PurgstaH", Turkiye 
Diyanet Vakfi islam Ansiklopedisi, C. XV (istanbul 1997), 491-494. 

15 Geschichte der Osmanischen Reiches (trc. Mehmed Ata, Devlet-i Osmaniyye Tarihi, i-X, 
istanbul 1329-1337), i-X, Pesth 1827-1835. 

16 Modern Turkiye'nin Dogusu, gev. Metin Kirath, Ankara 1970. 

17 Hayati ve eserleri hakkinda bkz. Nuri Yuce, "Brockelmann, Carl", Turkiye Diyanet Vakfi 
islam Ansiklopedisi, VI (istanbul 1992), 335-336. 

18 La Mediterranee et le mond mediterranen a I'epoque de Philippe II., Paris 1949 (Eserin 
Turkge gev. Akdeniz ve Akdeniz Dunyasi, gev. Mehmet AN Kihgbay, Ml, istanbul 1989-1990). 

19 Bulgarlann Tarihi, Ankara 1984. 

20 Histoire de I'Asie, Paris 1966. 

21 I'lslam des origines au debut de I'empire Dttoman, Paris 1970. 

22 Histoire de la Turquie, Paris 1 961 . 

23 Budai Torok Szamadaskonyvek 1 550-1 580, Budapest 1 962. 

15 



24 The Turkish War of National Liberation (1 91 8-1 923, l-VI, Ankara 2000-2001 . 

25 Turk Medeniyeti Tarihi, istanbul 1926. 

26 Turk Edebiyati Tarihi, istanbul 1928. 

27 Turk, Cermen ve Islavlann Munesabat-i Tarihiyeleri, istanbul 1330. 

28 UmumTTurkTarihine Gin's, istanbul 1970. 

29 Studies in Ottoman Social and Economic History, London 1985. 

30 Ottoman Population 1830-1914. Demographic and Social Character, London 1985. 

31 Selguklu Tarihi ve Turk-islam Medeniyeti, istanbul 1966. 

32 Osmanli Tarihi, l-IV, Ankara 1995. 

33 Osmanli imparatorlugu'nun Guney Siyaseti, Habes Eyaleti, Ankara 1996. 

34 Rusya Tarihi, Baslangicmdan 1917'ye kadar, Ankara 1993. 

35 Osmanli Tarihi, V-IX, Ankara 1 994-1 996. 

36 Buyuk Selguklu imparatorlugu Tarihi, I, III, V, Ankara 1991-1993. 

37 islamiyetten Once Turk Kultur Tarihi, Orta Asya Kaynak ve Buluntulanna Gore, Ankara 
1991. 

38 Turk MilIT Kulturu, istanbul 1984; Harezmsahlar Devleti, Ankara 1992. 

39 Turkiye Tarihi. Selguklular Devri, Anadolu'nun Fethi, istanbul 1944. 

40 islamiyetten Once ki Turk Kultur Tarihi ve islama Gin's, istanbul 1978. 

41 The Observatory in Islam and It's Place in the General History, Ankara 1960. 

42 Turk-Mogol imparatorluklan ve devami, istanbul 1976; ayr. Mogollann Gizli Tarihi, Ankara 
1948. 

43 Turk Sanati, Ml, Ankara 1 972-1 973. 

44 BekirSitki Baykal, "Ataturk ve Tarih", Belleten, XXXV/140 (Ankara 1971), 539. 

45 Kirgiz arkeoloji uzmanlanndan Dog. Dr. Kubat Tabaldiyev ile Turk uzmani Yrd. Dog. Dr. 

Rustem Bozer baskanhginda ilk olarak Tann daglannin Son-K6l bolgesinde agilan kurganlarda basta 

iskit donemi olmak uzere Hun ve Gokturkler'e ait iskelet, seramik ve at iskeletleriyle kosumlanna ait 

16 



buluntular elde edilmi§tir. Prof. Dr. Bozkurt Ersoy ba§kanhginda, Ukrayna'nin Ozi ve Akkerman 
yoresinde yapilan kazilarda da giniler, luleler, seramikler v. s. buluntular elde edilmi§ olup, Turk Tarih 
Kurumu'nca yayinlanmak uzere hazirlanmaktadir. 

46 1999 yilindan itibaren surdurulen gah§malarda, ozellikle 2000 ve 2001 yillannda onemli 
buluntular elde edilmi§tir ki, bunlardan Bilge Kagan hazinesi birinci derecede onem ta§imaktadir. 



17 



Osmanh Tarihinde Donemler/ Prof. Dr. Halil inalcik [s. 61-72] 

Chicago Universitesi / A.B.D. 

Bilkent Universitesi iktisadi ve idari Bilimler Fakultesi /Turkiye 

insanoglu, evrendeki milyonlarca karmasik olayi, zihninde gelistirdigi birtakim gergeve ve or 
nege gore biraraya getirip manalandirmak ihtiyacindadir. Bulutlara bakip onlan zihnindeki belli 
sekillere benzeten bir kimsenin fantezisi gibi. insanoglu, zaman ve mekan olusumu iginde iz birakmis 
milyonlarca toplumsal olayi da, ayni bigimde belli gergeveler igine koyup manalandirmayi ve 
kavramayi dener. Toplum birimi, aile, kabile, kavim, devlet, millet ve nihayet turn insanhk olabilir. 
Olaylar yiginma, kafasindaki ornek ve gergevelere gore bir sekil ve anlam vermeye gahsir. Gegmisteki 
olaylan biraraya getirip manalandiran bu gergeveler, tarih donemleri seklinde bir gorunuse burunur. 
Bu gergeveleri, onun fantazileri, hayat gorusu, iginde yasadigi toplum biriminin inang ve beklentileri 
yahut da belli bir sosyolojik formul/teori sekillendirir. Gegmisi kadrolayan bu gergeveler kisiden kisiye, 
toplumdan topluma degisir; belli bir tarih gorusu ve onumuze belli bir tarihT tablo koyar. Derin degisim 
noktalannin tespitini de, onceden edinilmis inanglar belirler. Bir kelime ile, tarihte yorum ve onerilen 
donemler, gocugun bulutlan sekillendiren bakisindan pek defarkli degildir. insanhk tarihine bir yorum, 
nesnel (objektif) bir metodoloji getirme gabasi, Vico, Hegel, Spengler, Dilthey, Toynbee ve Braudel 
gibi birgok buyuk dusunur ve tarihgiyi ugrastirmistir. Temel sorun sudur. Acaba tarihi olaylar yiginma 
nesnel bir gergeve vermekte birtakim nesnel (objektif) olgutleri esas almak, boylece olabildigince bir 
nesnel tarihe varmak mumkun mudur? 

Donemlerin hareket noktasi kokten degisim tarihlerinin tespitinde olgutlerimiz; bir myth (efsane), 
bir dint sistem veya grup dayamsimi yahut belli siyasi bir ideoloji olabilir. Yahut o tarih, kendi ig 
gelisimi bakimindan veya dunya tarihi gergevesinde ele almabilir. Bir toplumu her yonuyle 
sekillendiren, ona dayanisim prensibini, turn hareket ve yaraticihgini veren temel oge veya ogeleri 
tespit etmeden degisme noktalanni tanimak gugtur. Osmanh tarihinde islam ve gaza prensibi boyle 
bir islev goruyordu. Son kez Fransiz Annales mektebinin bazi nesnel olgutlere (cografT kosullar, 
nufusta, ekonomide degismeler) gore nesnel bir gelisim yorumu ve donemler tespiti onerisi 
tarihgilerce kabul gormustur. Fernand Braudel'in uzun sureg (longue duree) teorisi, boyle bir 
yaklasimin meyvesidir. Braudel her toplumun ug-dort kusak iginde yapisal degisiklige ugrayabilecegi 
varsayimmdan yola gikar. Ama bu yaklasim da tarihi gelisimi anlamak igin yetersiz gorulmustur. Bu 
yaklasim, insan iradesini ve zihniyetini (mentalite) disarda birakan, insanhk tarihini tumuyle insan 
dismda faktorlere indiren abartih bir mekanik determinizm igermiyor mu? Obur yandan Annales 
mektebinin etkisiyle gergek tarihin, devletler tarihi olmaktan ziyade toplumlar tarihi, halk kitlelerinin 
yasam tarihi olmasi gerektigi gorusu agir basmis, toplum iginde insani ele almis, ve sonugta 
sosyolojik kavramlar gittikge daha gok tarih arastirmalanna yon vermeye baslamistir. Turkiye'de, 
ozellikle F. Koprulu, O. L. Barkan ve baskalannin gigir agan faaliyetiyle boyle bir dogrultuda son yanm 
yuzyilda buyuk mesafe ahnmistir. Bu uretgencilikte muazzam arsiv olanaklannin katkisi buyuktur. Biz, 
asagida ig dinamikleri esas alan bir gelisim ve donemler denemesi sunmak gabasindayiz. 

18 



Oncelikle, Osmanhlarin bizzat kendilerinin tarihlerini donemlere bolup bolmediklerini, yasadiklan 
gag ile onceki gaglar arasinda bir ayinmin bilincinde olup olmadiklanni ve tarihte devirler hakkinda ne 
gibi fikirlere sahip bulunduklanni gozden gegirelim. 

II. Bayezid'in emriyle yazdigi ozenle hazirlanmis tarihinin mukaddimesinde Kemalpasazade, 
Osmanh tarihini daha onceki Musluman hanedanlarla karsilastinr ve "Osmanh hanedaninin 
ustunlugunun sebepleri"ni (vucuh-i ruchan) ug bashk halinde toplar.1 Buyuk bilgin ilk olarak, diger 
Musluman hanedanlann aksine Osmanhlarin, islam dunyasinda daha onceki Musluman devletleri 
zorla istila ederek degil ve fakat Daru'l-Harb'e ait topraklann fethi yoluyla devletlerini kurduklanni 
belirtir. ikinci olarak, Osmanh Devleti'nde hukumdann otoritesi ve kanunlann gegerliligi tarn ve 
mutlaktir. Uguncu olarak da, Osmanh Devleti butun otekilerden daha zengin, daha gok nufusa sahip 
ve ulke bakimindan daha genistir. Higbir devlet Osmanhlarin askerT gucune sahip degildir; yalniz 
Osmanh Devleti buyuk bir deniz gucune sahip olmustur. Osmanh sultanlannin amaci, 'tedbTr-i imaret-i 
ruy-i zemin', yani yeryuzunu mamur hale getirmek, hak dininin dusmanlarim yok etmek ve Kutsal 
Kanunu (§enati) desteklemektir. 

Asikpasazade'nin derleme tarihi (kompilasyonu) ve anonim Tevarih-i Al-i Osman gibi populer 
eserlerde, farkh donemlere dair fikirlerin daha oznel bir bigimde ifade edildigini gormekteyiz. Mesela, 
Anonim Tevarihlerden,2 I. Bayezid saltanatinda (1389-1402), Uc beyligi geleneklerini savunan 
gevrelerin, Sultanin emperyal-merkeziyetgi politikasina karsi tepkisinin epeyce siddetli bir ifadesini 
bulmaktayiz. 

Bu kronikler, I. Bayezid'in hukumdarhk doneminde meydana gelen saray hayatinin kul sistemi 
ve isret meclisler ile debdebeli bir hal almasi, merkezilesmis bir burokrasi ve maliye yonetimlerinin 
denetimi ve gesitli 'Frenk' adetlerinin benimsenmesi hakkinda keskin elestiriler igerir. Bu elestiriler, 
'yeni' donemin ondan onceki donem ile keskin bir sekilde tezat halinde bulundugunu ileri surer. 
Ashnda bu elestiriler, merkeziyetgi imparatorluk donemine gegildiginin bilincini gosterir. II. Bayezid'in 
saltanati doneminde yazilan eserlerde de, II. Mehmed devrinde meydana gelen kapsamh gelismeler 
hakkinda benzer elestirilere rasthyoruz. Kuskusuz, istanbul Fatihi, Osmanh Devleti'ni her bakimdan 
bir imparatorluk durumuna getiren ve kisiliginde klasik mutlak otorite sahibi padisahi yaratmis bir 
sultandir. O, her bakimdan Osmanh tarihinde yeni bir devir agmistir. 

16. yuzyihn sonlanna dogru, tahta gikisi vesilesiyle Nan ettigi meshur Adaletname'de 
yonetimdeki yolsuzluklan siralarken III. Mehmed (1595-1603) Suleyman'in saltanat donemini ideal bir 
donem olarak gosteriyor ve o donemin kanun ve ilkelerine donmeyi talep ediyordu.3 Ne var ki, onun 
hukumdarhk doneminde siyasT, malt ve askeri bunahm daha da agirlasti ve imparatorlugu yanm yuz 
yilhk tarn bir duzensizlik ve bozulmamn igine soktu. iste bu donemde, Osmanh devlet adamlan ve 
yazarlan, onceki Altin Qag4 ile kendilerinin yasadiklan "tagayyur ve fesad" devri arasindaki ayinmin 
keskin bir bigimde farkina vardilar ve eski nasihatnameler tarzinda yazdiklan layihalarda 

19 



(memorandumlar) Osmanh idaresindeki kusurlara dair gergekgi gozlem ve elestiriler ortaya attilar. Bu 
tarzin en iyi bilinen yazan Kogi Bey'dir. Ama, ondan once 16. yuzyilin sonlan ve 17. yuzyilin 
baslannda bu vadide yazmis baskalan vardir ve aslinda Kogi Bey birgok gozlemi onlardan, ozellikle 
Kitab-i Mustatab'dan aktarmistir.5 16. yuzyilin sonuna dogru SelanikT ve Nushatu's-Selatin'inde 
Mustafa 'AIT,6 ve nihayet 17. yuzyil basinda 'Ayn-i AN ve Kitab-i Mustatab yazan7 kanunlarm ve 
duzenin bozulmasi ("tagayyur ve fesad") uzerinde aynntih gozlem ve analizler yaparlar. Gergekte 
onlann devlet felsefesi ve elestirileri geleneksel nasThatnameler gergevesinden ayrilmaz. Safiyane, 
onceki devirlerde islerin iyi gittigi ve geregi gibi duzenli oldugunda israr ederler. Bunlar bozulmamn 
kokenini, 16. yuzyilin son geyreginde III. Murad (1574-1595) ve III. Mehmed (1595-1603)'in 
hukumdarhk donemlerinde bulurlar ve genelde Suleyman donemini izlenecek ornek olarak gosterirler. 
Bu zamandan 20. yuzyila kadar Osmanhlar arasmda, imparatorlugun gokusu ve bunu durdurmak igin 
ihtiyag duyulan islahat hakkinda gogu zaman birbirini izleyen fikirler ortaya atilmistir. Boylece, tarihT 
gelismenin kanunlan ve donemler anlayisi uzerine (Katib Celebi) ilging fikirler ileri surulmustur. 
Osmanh yazarlan genelde GazalT, FarabT, NasTreddTn TusT, DevvanT ve ozellikle ibn Haldun'un 
siyaset teorilerinden esinlenmislerdir.8 Bunlann arasmda Katib Celebi ve NaTma ozel bir yer tutar. 
Dusturu'l-amel9 adh risalesinde Katib Qelebi toplumlann niteligi ve gelismesiyle insanin dogasi ve 
gelismesi arasmda tarn bir paralellik (anthropomorfism) ongormustur. insanlar gibi toplumlar da, ilki 
buyume donemi, ikincisi istikrarh olgunluk donemi ve uguncusu de zeval donemi olmak uzere, ug 
donemden gegerler. Ancak saglam bir yapisi bulunan toplumlarda gokus, geg ortaya gikar ve uygun 
onlemler alarak gokusu ertelemek mumkundur. Bununla birlikte, kaginilmaz sondan kurtulmak 
imkansizdir. Sirasiyla, temel ureticiler olan koyluleri, askerT siniflan ve devletin malT idaresini goz 
onune alarak Katib Celebi, bunlann her birinde zaaf ve gozulmenin ne zaman belirmeye basladigini 
tespit etmeye gahsir. Onun baslangig noktasi, eski nasihatnamelerinkinin aynisidir; yani, hukumdar 
orduya, ordu servete (mala), servet reayanin refahina ve reayanin refahi da adalete baghdir (daire-i 
adalet).10 Katib Celebi'nin gokusun sebeplerini belirlemek igin toplumdaki ozel siniflan incelemeye 
girismesi ilgingtir. O, olgunluk doneminin, 1593'de CelalTlerin ortaya gikisina kadar surdugu 
inancindadir; ulkenin ve devlet hazinesinin gergek malT destegi koyludur. Katib Celebi, Osmanh 
ulkesindeki koylu sinifinin; agir vergilendirme, yoneticilerin yolsuzluklan ve rusvet ve vergilerin 
multezimlerin eline birakilmasi yuzunden harap oldugunu one surer. O da, Suleyman gagini, devleti 
olusturan ana siniflann denge iginde bulundugu mutlu bir donem sayar. 

Tarihinin girisinde NaTma, 11 Mustafa AIT, Katib Qelebi, Kinahzade ve ozellikle en buyuk tarihgi 
olarak gordugu ibn Haldun tarafindan ifade edilmis olan toplum ve tarih hakkindaki teorileri ozetler. 
ibn Haldun'u izliyen NaTma, devletlerin ve medeniyetlerin gelismesine yon veren gesitli ilke ve 
etkenleri agikladiktan sonra ibn Haldun'un bes donem teorisini ozetler. Bu semayi Osmanh tarihine 
uyarlama gabasinda NaTma, 1683'deki Viyana bozgununu izleyen yenilgiler ardindan gelen barisgi 
politikayi dorduncu donemin baslangici sayar; yani onceki donemin ilke ve kanunlannin izlendigi ve 
devletin olabildigince komsulanyla bans iginde yasamaya gahstigi bir kanaat ve sukunet doneminin 
belirtisi olarak yorumlar. 



20 



NaTma'dan sonra, ibn Haldun'un teorisi, Osmanh tarihinin seyrini agiklayan gokus devri 
tarihgileri tarafmdan giderek daha fazla benimsendi. Gergekten de, ibn Haldun'un fikirlerinin etkisini, 
1700'den sonra Amcazade Huseyin Pasa ve daha sonra Ragip Pasa'nin, imparatorlugu olumcul bir 
galkantidan kurtarmak umidiyle barisgi bir siyasete siki sikiya baglanmalannda gormekteyiz. 
NaTma'mn, tarihini Amcazade Huseyin Pasa igin yazdigini ve ayni donemde ibn Haldun'un 
Mukaddime'sinin Turkgeye gevrildigini12 de hatirlayahm. 

Osmanh tarihini islam siyaset ve ahlak felsefesine gore sistemli bigimde donemlere ayirmaya 
gahsan Osmanh tarihgileri, 19. yuzyilda Ahmed Cevdet Pasa13 ve Mustafa Nuri Pasa14 izledi. Katib 
Celebi gibi onlar da, Osmanh tarihini bashca ug ana doneme ayinyorlardi: genglik, yani buyume; orta 
yas yani istikrarh olgunluk gagi; ve yashhk yani gokus donemi. Bundan sonra her donemi alt 
asamalara ayinrlar. 

Mustafa Nuri Pasa'nin onemli ozelligi, Osmanh tarihinin donemlerini belirlemeye gahsirken, 
sadece siyasT tarih olgutlerini degil, fakat ayni zamanda kurumlar tarihi ve kulturel gelismeler 
olgutlerini de kullanmasidir. 

Ona gore, uguncu asama sirasinda (yani genel olarak 16. yuzyilda), lukse duyulan egilim 
artmis, ahlak olguleri kaybolmus ve gozulmenin ilk isaretleri gorunmeye baslamistir. Fakat, eger 
gergek gokus 1683'de Viyana onundeki bozgundan sonra basladiysa, 1595'den 1683'e kadarki safha 
olgunluk donemi iginde sayilmahdir. Osmanh tarihinin, buyume, olgunluk ve gokus olarak, 
anthropomorfist bigimde ug doneme ayrilmasi teorisi, Turkiye okul kitaplanmizin dayandigi klasik 
bolumlenme olarak Abdurrahman §eref ve Yusuf Akgura yoluyla gunumuze kadar gelmistir. 



Belli bir tarih surecini donemlere ayirmaya gahsirken, onceden tasarlanmis bir tarih kuramina 
dayah kati bir gergeve gerekmez ve bunun gergek bir bilimsel metodoloji olmadigi Leopold von 
Ranke'den beri anlasilmistir. Tarihi gelismeyi, belgelere dayanan inceleme ve olaylan sebepler zinciri 
(causalite) iginde agiklama metodu o zamandan beri tarihginin atolyesine egemen olmustur. Biz 
burada gelismeyi, devlet ve toplumun denge anyan faaliyeti ve bu dengeyi buldugu donemler seklinde 
bir gergeve ile yorumlamaya gahsacagiz. Tarihi sureg bashca su temel cepheleriyle ele ahnmahdir. ilk 
olarak, yuzyillar boyunca Osmanh imparatorlugu ve yabanci gugler arasmda kurulan degisen denge, 
sonra imparatorluk iginde hukumdann degisen siyasi otoritesi sorunu ve bunun imparatorluk igindeki 
oteki kuvvetler karsisinda denge durumu ve nihayet devletin askerT, malt ve toplumsal kurumlarimn 
dayandigi toprak tasarrufu ve islenmesi sisteminin gegirdigi asamalar agisindan incelemek 
gerektigine inaniyoruz (Qift-hane). Bu bize tarihi realiteye en yakin yorumlama bigimi olarak 
gorunmektedir. 

Cihad veya gaza, yani islam? Kutsal Savas, 17. yuzyihn sonuna kadar Osmanh Devleti'nin 

dinamik hareket ilkesi olarak devam etmistir. 1354 itibariyle iznikli Muslumanlar, esirleri olan Selanik 

Baspiskoposu Gregory Palamas ile tartismalannda, Hiristiyan Bati'nin istilasinin kaginilmaz 

21 



oldugundan bahsetmekteydiler13 ve 1333'e kadar inen erken bir tarihten itibaren Bizans imparatorlan, 
Osmanli tehlikesine karsi Kiliselerin Birligini onererek yardim igin papaya basvurmaya basladilar. 
Bununla birlikte, gazanin sadece Bizans imparatorlugu ile Balkan ulkelerini kaygilandirmaktan gikip 
bir Avrupa sorunu haline gelisi, ancak I. Bayezid (1389-1402) zamamnda gergeklesmistir. 
Osmanlilann 1393 ile 1396 arasindaki yillarda, bir dogrultuda Adriyatik ve Mora'ya, obur yandan Tuna 
kiyilanna ulasmasindan sonradir ki, Macaristan ve Venedik kesin bir kararla eyleme gegmis ve bir 
Hagh seferi igin Bati Hiristiyan dunyasim harekete gegirebilmistir.16 Buradaki gergek sorun, bir yanda 
Macaristan ve Venedik, ote yanda bu devletlerle Osmanli imparatorlugu arasinda Konstantinopolis ve 
Balkanlar'a kimin sahip olacagi sorunu idi; siyasi bir gug karsilasmasi idi. Gaza siyasetinin en yuksek 
noktasini II. Mehmed temsil etmis ve sorunu Osmanhlar lehine gozumle bir dengeye ulastirmistir. 
Bununla beraber, Fatih, Akdeniz'in ve Orta Avrupa'nin kapilan sayilan Rodos ve Belgrad'da 
durdurulmustur. Osmanli igin gaza ve yayilma (buna Osmanli emperyalizmi de deniyor) devlet, asker 
ve halk igin kagimlmaz bir hareket, yasam ve denge prensibi idi. 

Bati'ya yayilma politikasmi ele alan Suleyman (1520-1566), 1521'de Belgrad'in ve 1522'de de 
Rodos'un fethiyle Dogu-Bati iliskilerinde yeni bir asamayi gergeklestirdi. Bu donemde Osmanlilann 
cihada karsi tavnnda, daha dogrusu devletin yapismda onemli bir degisiklik meydana gelmistir. 
Osmanli Devleti, artik islam dunyasinin smirlannda gazilerin bir ug devleti degildir: Simdi o Musluman 
dunyasinin tarihT ulkelerini, Mekke ve Medine dahil Arap ulkelerini sinirlan igine katmis, gergekte 
islam? bir Hilafet haline gelmistir. istanbul'un fethinden sonra Memluk Sultanina gonderdigi mektupta 
guglu Osmanli Sultani Fatih Sultan Mehmed (1451-1481) dahi, Memluk Sultaninin 'haccin ifasini 
kolaylastirmak' uzere Mekke'nin koruyucusu sifatini tanimis, kendisi igin gazayi ve gazileri 
desteklemek gorevine sahip gikmisti.17 Ondan sonra, I. Selim (1512-1520) ile KanunT Sultan 
Suleyman (1520-1566) zamanina gelince Osmanli Sultani her iki yukumlulugij de uzerine almistir. 
Suleyman, Akdeniz ve Orta Avrupa'da Habsburglara karsi siddetli bir mucadeleyi surdururken, obur 
yandan, Portekizlilere karsi Sumatra'daki Age Sultanfna ve Hindistanda'ki Gucerat hukumdanna 
askerT yardim gonderiyordu.18 Onaltinci yuzyihn ortalannda cihadin artik evrensel hale geldigini ve 
Musluman dunyasinin hamisi olarak Osmanli Devleti'nin her cephede aktif duruma gegtigini 
gormekteyiz. Bu, Osmanli tarihinde yeni bir donem agiyor, bunda basan kazanarak yeni bir dengeye, 
doneme ulasiyordu. 

Bu noktada, Osmanli siyasetini yonlendiren temel diplomatik ilkenin, Hiristiyan dunyasim 
bolunmus halde tutmak oldugunu vurgulamaliyiz. Suleymanin seferlerini yazan Matrakci Nasuh, 
Fransa'yi destekleme politikasmi (1526 Macaristan seferi bunun igin yapilmistir) 

agiklarken, bunda Avrupa'yi pargalanmis halde tutmanin esas oldugunu belirtmistir. 16. yuzyilda 
Osmanhlar, hagh seferi bahanesiyle Avrupa'yi kendi egemenlikleri altinda birlestirmeye galisan 
Habsburglarla Papahgi uzlasilamaz iki dusman olarak kabul ediyor ve Avrupa'da onlara karsi ortaya 
gikan her eylemi destekliyordu. Osmanlilann, 1525'den itibaren Fransa ile ittifaki ve Akdeniz'de 
birlikte deniz harekatmda bulunmalan Avrupa ve Osmanli igin tarihT bir gelismedir. Bu gergevede 

Suleyman'in protestanlan destekleme politikasi yakinlarda bazi Bati tarihcilerinin (Fisher-Galati, 

22 



Kortepeter, Setton) dikkatini gekmistir. Nisanci Feridun'un devlet belgeleri derlemesinde Suleyman'm 
1552'de Almanya'nin Lutherci prenslerine gonderdigi mektubu bu bakimdan ozel bir onem tasir.19 
Burada Suleyman, muttefiki olan Fransa ile isbirligi ettikleri surece protestanlara saldirmayacagina 
dair soz veriyordu. Osmanhlar butun Avrupa'da Papa'ya karsi turn dim reformculan tesvik ettiler ve 
desteklediler. II. Filip'e (1556-1598) karsi isyan halinde bulunan Hollandahlara gonderilen tesvik 
mektubu da yine Feridun Bey'in mecmuasinda bulunmaktadir. Sultan, ispanya'da isyana hazirlanan 
Muslumanlann (Moriskolann) Hollanda asileriyle iliskiye gegip aym zamanda bas kaldirmalanni 
oneriyordu. Osmanhlar, Papa ve Habsburglu ispanya Kralina karsi, Kralige II. Elizabeth ile dostane 
iliskiler kurmaya onem verdiler, 1580'de Kralige'ye kapitulasyon bagisladilar ve Levant ticaretinde, 
Katolik siyasetine uymus olan Fransa'mn yerine ingilizleri destekleme politikasina onem verdiler.20 
Macaristan'daki Kalvinistleri her zaman kuvvetle desteklemeleri de aym politikamn baska bir yonunu 
olusturuyordu. Suleyman doneminde Fransa ve Protestan politikasiyla Osmanli Devleti Avrupa 
devletler sisteminin kaginilmaz bir ogesi oluyor; boylece gaza politikasi pratik bir gug denge 
politikasiyla bagdastinhyordu. Bu donem 1683 Viyana kusatmasiyla inkaredilmis oldu. 

1683'de kendisine asin guvenen ve Viyana'yi kusatan Kara Mustafa, Avrupah guglerin 
birleserek toptan dort cephede saldinya gegmelerine sebep oldu. O zaman Fransa bile Osmanli'yi 
desteklemekten vazgegti. Basta papa olmak uzere Habsburglar, Venedik ve Lehistan bir Kutsal Liga 
kurdular. 1686'da Rusya bu ittifaka katildi. Bundan sonra, Osmanh'ya karsi emperyalist tutumunu 
Avrupa Hiristiyan dunyasim ve medeniyetini himaye maskesi altinda saklama imkamna kavustu. 
Butun cephelerde onalti yil yipratici savaslardan ve yikimin kenanna geldikten sonra Osmanhlar 
nihayet yenilgiyi kabul ettiler (Karlofga Antlasmasi, 1699). Macaristan'in terki ile ilk pargalanma 
gergeklesti. Artik Cihad tamamiyle terk edilmisti. NaTma'mn bu yeni barisgi politika hakkindaki samimi 
ifadesini gorduk. 18. yuzyilda iki buyuk askeri emperyalist devlet, Avusturya ile Rusya saldiriyi devam 
ettirdiler. Batih devletler ise, ticari gikarlan nedeniyle Osmanli'yi desteklediler. Karlofga 
gorusmelerinde Avusturya, onlann baskisi sonucu bansa yanasti. Bu donemde Fransa ticaretinin 
yansi Levant pazarlanna bagimh idi ve aynca Habsburglara karsi Avrupa denge politikasinda 
Osmanli daima degerli bir muttefik idi. Bu noktada, 1700-1914 arasindaki donemde, surekli olarak 
Osmanli imparatorlugu ile Avrupa arasindaki iliskileri yonlendiren §ark Meselesi ortaya gikmistir. 
Osmanli imparatorlugu'nun ulke butunlugu igin Bati devletlerinin destegi zorunlu hale geldi. KanunT 
doneminde Osmanli ustun gucu, Avrupa'da yeni mill? devletlerin koruyucusu rolunu benimsemis, 
Avrupa devletler gug dengesinde bashca rol sahibi olmustu. 1699'dan sonra ise, Bati devletlerinin 
destegi Osmanli igin kaginilmaz bir denge unsuru olmustur. 

Osmanli imparatorlugu Bizans ile birlikte 1500 yilhk bir tarihT bolge gelenegini temsil eder. Fatih 
Sultan Mehmed (1451-1481) zamanindan itibaren Osmanli sultanlan, Iki Kitanin Sultani ve iki 
Denizin Hukumdan' [Sultanu'l-berreyn ve Hakanu'l-bahreyn] unvanmi kullandilar. Bati istikametinde 
Balkanlara ve dogu yonunde ise Kuguk Asya'ya dogru genisleyerek, Osmanli imparatorlugu bu iki 
bolgeyi Dogu Roma zamanindaki gibi Bogazlar merkezi etrafinda birlesik bir imparatorluk sekline 
soktu. Bu, 1000 yil siiren bir tarihT geopolitik devamhhgi temsil ediyordu. istanbul'da Patrik ve 

23 



Seyhulislam bu geopolitik gergegin timsali idiler. Osmanlilar, Balkanlar'da uzun bir mucadeleye 
baslamak zorunda kaldiklan sirada, Kuguk Asya'da da yuzyillarca devam eden geleneksel bir siyasT 
durumla ugrasmak mecburiyetinde kahyordu. Rum (Anadolu) Selguklu Sultanhgi 12. yuzyilda, iran'a 
hukmeden Buyuk Selguklu imparatorlugu'nun bir ug eyaleti sayihyordu. 13. yuzyilda iran ilhanh 
Devleti bu durumu yineledi. Osmanh Beyligi dahil turn beylikler, ilhanh maliye defterlerinde bu 
imparatorlugun Ucat eyaletleri olarak kaydedilmistir. Ancak I. Bayezid'in (1389-1402) saltanatinda 
Osmanh hukumdan kendini Rum Selguklu sultanlannm mirascisi, Anadolu'nun mesru efendisi olarak 
gormeye basladi. Bayezid, Anadolu Selguklu sultanlannm tasidigi 'Sultanu'r-Rum' unvaninin 
kendisine tevcih etmesi igin Misir'daki 

Halifeye bas vurdu;21 fakat o sirada doguda, eski Mogol imparatorlugu'nu islam? bir kisve 
altinda canlandirmak dusuncesiyle Timur ortaya gikmisti. Timur, turn Anadolu uzerinde hukumranhk 
iddiasinda bulundu ve Bayezid'den kendisini metbu tanimasini istedi. 1402'de Ankara yakinlannda 
Cubuk ovasmda Bayezid'i esir aldi ve Anadolu beyliklerini kendisine bagimh devletler olarak yeniden 
canlandirdi. Osmanh ulkesini de diger beylikler gibi bagimh bir devlet durumuna soktu (Celebi 
Mehmed'in Timur'un adini tasiyan sikkeleri vardir). Hukumdarhklan boyunca, yani yaklasik yanm 
yuzyil, I. Mehmed (1413-1421) ve II. Murad (1421-1451) uzerinde Timurlular metbuluk iddiasinda 
bulundular. Timur'un oglu Sahruh babasinin Kuguk Asya'da 

kurdugu duzeni devam ettirmekte azimli idi. I. Mehmed'e gonderdigi bir mektupta Sahruh, onun 
kardeslerini bertaraf edip Timur'un bahsettigi topraklan birlestirmesi eylemini onaylamadigim 
yazmakta idi. 1441'de Sahruh'a yazdigi mektupta II. Murad, ona bagimh bir hukumdarin hitabina 
uygun ifadelerle hitap etmekte ve Osmanlilann yakin gegmiste Karamanhlardan aldiklan topraklann 
Timur tarafindan ihsan edilmis topraklar oldugunu belirtmeye gahsmakta idi. 20 O halde, ozetle, 1441 
gibi geg bir donemde bile Timurlular hala Timur'un Anadolu'da kurdugu duzeni ayakta tutmaya 
gahsiyorlardi. Osmanlilar buna karsi polemike basvurdular. Timurlularla rekabet igin Oguz Han'in oglu 
Gunhan'm oglu Kayi'nin soyundan geldikleri hakkinda Osmanh iddialan da tarn bu donemde kuvvetle 
benimsendi. II. Mehmed'in 1461'den itibaren Anadolu beyliklerini ele gegirmeye basladigi sirada, 
Dogu Anadolu ve iran'in efendisi olan Uzun Hasan da, Timur gibi, turn Anadolu uzerinde hukumranhk 
iddiasinda bulunuyordu. Bu Turkmen hukumdar, kovulmus beyleri himayesine ahp Osmanh Sultanina 
meydan okudu. 1472'de Karaman beyine destek igin gonderdigi askerler Osmanh memleketinin tarn 
kalbine kadar sizdi, Aksehir'e geldi. Bu defa, Osmanh Sultani dogudaki rakibini yenecek gugteydi 
(Baskent Savasi 1473) ve Anadolu bu kez kesin bigimde Konstantinopolis'in efendisinin hukmu altina 
girdi.23 Boylece, Kuguk Asya'da dort yuzyil suren bir siyasT durum, yani Anadolu'nun dogudaki buyuk 
komsulanndan birine bagimhhgi sona erdi. Bununla birlikte, SafevTIer, 16. yuzyihn basinda iran'da 
iktidara geldiklerinde, onlardan Sah ismail alevi Kizilbaslann piri ve hukumdan sifatiyla Osmanlilann 
Anadolu'daki hukumranhgini yeniden ciddi bigimde tehdit etti. 1514'de, atesli silahlan ile I. Selim, 
Sah'in Turkmen zirhh suvarilerini dagitti ve SafevT iddialanna kesin bir darbe indirmeyi basardi. Dogu 
Anadolu'yu istanbul'a baghyarak tehlikeyi uzun yuzyillar igin bertaraf etti. iran ile mucadele 16. ve 17. 
yuzyillarda Dogu Anadolu otesinde Kafkaslar, Azerbaycan ve Irak'ta surduruldij.24 Boylece 

24 



Osmanlilar Balkanlar'da oldugu gibi Anadolu'da tarn egemenliklerini kurmus, Bogazlar ekseninde bin 
yilhk imparatorluk gelenegini ihya etmis oluyorlardi. 

Burada Osmanhlara karsi Batih ve Dogulu hasimlannin birbirleriyle diplomatik temaslar 
kurdugunu, Osmanh ulkesini aralannda paylasmak igin planlar yaptiklanni vurgulamahyiz. Osmanlilar 
uzerindeki planlan igin Timur Fransiz sarayina mektuplar yollamis, Uzun Hasan Venedik'le ittifak 
yapmis ve SafevTIer de Almanya ve ispanya Habsburglanna elgiler gondermistir. Anadolu ve 
Rumeli'de imparatorlugu korumak kolay olmamistir. Osmanlilar, iki cephede ayni anda savasmak 
zorunda kalmaktan daima kaginmislardir. Bu amagla, doguda ve batida munavebeli bir savas ve bans 
siyaseti izlemekte dikkatli davranmislardir. KanunT, iran'a sefer yapmak igin imparator Sarlken ile 
1547'de bans anlasmasim imzalamistir. Fakat, 1593-1606 yillannda Habsburglara karsi yurutulen 
Uzun Savas sirasinda San Abbas'in Azerbaycan'da saldinya gegmesi, Osmanlilan ayni anda iki 
cephede birden savasmaya zorlamis ve bu savaslar yikici etkiler yapmistir. Buraya kadar Osmanh 
devletinin dunya gugleri karsisinda her donemde gergeklestirmeye gahstigi denge politikasim 
inceledik. 

§imdi Osmanh Devleti'nin ig yapisindaki devir agan degismelere bir goz atahm. 

Hem Dogu'da hem de Bati'da dunya olgusunde bir mucadeleyi yerine getirmek igin Osmanlilar, 
butun kaynaklanni surekli hazirhk halinde ve tek bir iradenin emrinde tutmak zorundaydilar. Boylece 
Osmanh devleti, merkezilestirici mutlak bir tek otorite altinda klasik Osmanh padisahhgini kuracaktir. 
Bu siyasi dengeyi Osmanlilar II. Mehmed doneminde gergeklestirdikleri zaman Avrupa'da mutlakiyetgi 
idare kuramcilan (Machiavelli, Postel, Bodin) Osmanh'yi bir model olarak ele almaya basladilar. 

Fatih'e kadar ilk donemlerde Osmanh Beyi'nin merkezT otoritesine karsi en buyuk karsithk 
serhad bolgeleri Uclardan gelmekteydi.25 Osmanh hukumdarlannin ig siyasette aradiklan denge, 
bilingli olarak merkezT hukumet denetiminin korunmasi ve guglendirilmesidir. Boylece, Uc beylerinin 
yeni fethedilmis topraklarda, bagimsiz beylikler kurmalan engelleniyordu. Daha ilk donemde izmit 
sinir bolgesini kontrol eden bey, Osman Gazi'nin yoldasi Akga-Koca idi. Akga-Koca'nin olumu uzerine 
Orhan, bu bolgeyi idare etmek uzere buyuk oglu Suleyman'i atadi. Suleyman daha sonra, 1340'larda 
Rumeli karsisinda yeni fethedilen, en onemli Uc bolgesi olan Karesi sancak beyligine gonderildi ve 
merkezini Biga'ya tasidi. 

Suleyman, daha sonra 1352' de Avrupa topraginda Gelibolu Ucu'nu feth etmek uzere 
Canakkale Bogazi'ni gegti, Trakya'da yerlesti. Suleyman, donemin en guglu Uc beyi oldu. Babasindan 
once, 1357'de olmeseydi, Osmanh tahtinm dogal sahibi olurdu. I. Murad (1362-1389) tahta giktiginda, 
Rumeli'deki Uc kuvvetlerinin basina, en guvendigi komutan olan lalasi Sahin'i, beylerbeyi veya 
Avrupa'daki Osmanh kuvvetlerinin kumandani olarak yerlestirdi. Lala Sahin Merig vadisinde, Orta- 
Kol'da Edirne'den sonra merkezi Filibe olarak Rumeli'yi sultanin kontrolu altina aldi. Sol Kol'da 
Evrenuz, Sag Kol'da Mihal-ogullan Beylerbeyine tabi idiler. Fakat, Beylerbeyi ile Uc-beyleri arasmdaki 
rekabet kaginilmazdi. Uc beylerinin Rumeli'de, 1373'de Sehzade Savci'nin isyaninda onemli bir rol 

25 



oynadiklan anlasilmaktadir. I. Bayezid'in 1402'deki dijsusunij izleyen ig savas doneminde Uc beyleri 
bir derece bagimsizhk kazandilar ve kimin Osmanh tahtina gegecegi buyuk olgude onlann elinde 
kaldi. Kendilerine dogrudan bagimh olan akincilar, yurukler ve Uc timarh sipahileri onlann dogrudan 
dogruya emirleri altinda idi. Sirasiyla, Serez-Selanik-Teselya-Arnavutluk sinir bolgesinde 
Evrenuzogullan, Uskup'te ishak, sonra Pasa Yigit ve ogullan, Tuna Bulgaristan'inda Mihalogullan ile 
Kumuluogullan pratikte egemen 'feodal' aileler durumunda olup Uc sancagini babadan ogula tevarus 
ediyorlar, timarlara kendi adamlanni getiriyorlardi. II. Murad'in hukumdarhk doneminde Uskup Uc-beyi 
isa Bey'in denetimindeki bolgedeki 189 timarlimn 160 kadan kendi kullan, koleleri ve kapi halki idi. 26 
Uc-beyleri bagimsiz beyler gibi komsu yabanci devletlerle antlasmalar yapiyor ve onlardan harag 
ahyorlardi. Bununla beraber, II. Mehmed'in (1451-1481) gazi kisiligi ve guglu merkeziyetgilik siyaseti 
karsisinda Uc beyleri eski bagimsiz durumlanm korumayi basaramadilar. II. Mehmed ozellikle 
Mihalogullanm denetimi altina almayi basardi, Rumeli'de sultanin merkeziyetgi otoritesini kurdu, 
boylece merkezilesmede yeni bir dengeye, yeni bir doneme ulasilmis oldu. 

II. Mehmed doneminde devlet iginde soz goturmez iktidar, Uclarda degil, merkezde-Kapikulu 
kuvvetlerine dayanan Sultan'da idi. Kul sistemi,27 yani askerT ve sivil idareyi sultanin kullan ile 
yurutme sistemi, ulkenin her yaninda Sultanin merkezT ve mutlak otoritesini garanti altina aliyordu. 
Saray kul sistemi Orhan hatta Osman zamanmdan beri mevcut gorunmektedir. 1 361 'i izliyen yillarda 
buyuk olgude genisleyen devletin gereklerini karsilamak uzere merkezT bir burokrasi ve timar sistemi 
teskil edildigi zaman, kul sistemi esas kabul edildi; ve dogrudan Sultan'a bagli kullardan olusan ucretli 
daimT ordu, Yenigeri Ocagi kuruldu. Bu ordu, ilk kuruldugu sirada 1,000 kisi, I. Bayezid (1389-1402) 
doneminde 6-7,000, II. Murad devrinde 4-5,000 kisi idi. II. Mehmed'in saltanatinda (1451-1481) ise 
mevcudu 8-10,000'e gikanldi. Bu merkezi askerT gug sayesinde Osmanh sultanlan Uc beylerinden 
daha kuvvetli duruma geldi. Ustelik, sinir bolgeleri her ne zaman guglu dusmanlann saldinsina 
ugrarsa, [mesela Kosova (1389) ve Nigbolu (1396) savaslannda oldugu gibi] sultan, derhal harekete 
gegip kesin darbeyi indirebiliyordu. Kapikullan, ayni zamanda Sultanin emir ve yasaklarmi eyaletlerde 
uygulamak uzere yasak kulu adi altina gorev yapmaktaydilar.28 

Yenigeri Ocagi, Kapikullannin yalnizca bir kesimini olusturmaktaydi. Daha 14. yuzyilda bile 
Sultanin kullan sadece merkezdeki askerT gucu degil, fakat ayni zamanda tasradaki timarh sipahilerin 
onemli bir bolumunu de igeriyordu. Saray'da ve tasrada bir sure hizmet gordukten sonra kullar 
imparatorlugun her kosesine, timarh, subasi, sancak beyi veya beylerbeyleri olarak gonderiliyor, 
boylece Sultanin siyasT ve icraT otoritesini temsil eden asker-idareciler olarak hizmet goruyorlardi.29 
Kullann imparatorluk yonetiminde yaygin sekilde kullanimi, I. Bayezid devrinde baslamistir. O, 
Anadolu'da feth ettigi beyliklerde yerli aristokratik aileler yerine kendi kullanni getirmekte idi. II. 
Mehmed, en yuksek siyasi-idari mevki olan veziriazamhgi, Qandarh ailesi yerine kendi kullanna 
bahsettiginde kul sistemi tamamlanmis oldu. Kisacasi, sultanin merkezT ve mutlak otoritesinin 
gijglenmesi, kul sisteminin gelismesiyle el ele gitti. Boylece devlet idaresinde yeni bir dengeye veya 
doneme ulasilmis oldu. Osmanh Sultaninin oteki Musluman hukumdarlar uzerindeki ustunluk 
sebeplerini siralarken Kemalpasazade, Osmanh sultanlarmin kullan sayesinde emirlerini her yerde 

26 



kesinlikle uygulamaya muktedir oldugunu vurgular. Eyalet idaresine atanan higbir kul, halk uzerinde 
imtiyazh bir mevkie ulasma ve baskaldirma imkanini bulamazdi. 

Osmanh sultanlan, ozellikle I. Bayezid ve II. Mehmed doneminde turn bolgelerde yerel 
hanedanlan ve feodal beyleri ortadan kaldirmaya ve butun yerel ayricahklan bertaraf etmeye ozen 
gosterdiler.30 Balkanlar'da, kuguk prens ve senyorler ortadan kaldinlmis veya Osmanh timar 
kadrolanna alinmisti. 

Balkan koylusu kendilerini koruyamayan eski efendileriyle artik isbirligi yapmiyor, zimmT statusu 
igerisinde Osmanh tebaasi olarak devletin himayesi altina girmis bulunuyordu. Daha onceki askerT 
siniflar He kilise ve manastirlar da, ellerinde bulundurduklan pronoa ve charistialar uzerindeki haklanni 
teminat altina alan, yeni merkezilesmis sisteme baglanmayi daha guvenli buldular. Ozetle, merkezT 
Osmanh hukumeti, eski Bizans imparatorluk geleneklerini canlandirdiklan Balkanlar'da, bir iktidar ve 
guven kaynagi olarak hareket ediyordu. Anadolu'dan kosup gelerek ganimet anyan gaziler, ulema ve 
topraga ag koyluler, surekli artan sayilarda bu guvenilir imparatorlugun hizme- 

tine girmek igin Avrupa'da feth edilen topraklara gog etmekte idiler. Bunun yaninda, devleti sik 
sik ig savasa surukliyen ve halki bezdiren saltanat muddeilerini bertaraf etmek igin de, zalim fakat 
zorunlu bir gozum bulundu. II. Mehmed, kardes katli gelenegini kanunnamesine bir madde olarak 
koydu. Cok sonra 16. yuzyil sonlannda sehzadelerin sancaga vali gonderilmesi adeti de kaldinldi. 
Boylece mutlak merkezT otoritenin surekliligi yolunda kesin adimlar atilmis oldu. Hukumranhgin 
yonetici ailenin butun bireylerine ortaklasa ait oldugu eski Turk gelenegine bu suretle son verilmis, 
kadim Dogu'nun tek mutlak hukumdann sahsmda temsil edilen bolunmez ve kutsal otorite fikri 
benimsenmis oldu. 31 §ehzadeler arasinda, yikici ig savaslar donemi boylece kaldinlmis, yeni bir 
denge ve duzen yerlesmis oldu. 

Fakat, 16. yuzyihn sonunlanndan itibaren sultanm dayandigi gug, yani saray halki ve Yenigeri 
ve obur Kapikullan, onun adina devleti kendi denetimleri altina sokacak kadar gug ve nufuz 
kazandilar. Onlan dengeleyecek bir gug kalmadi. 1600'e dogru Yenigerilerin sayisi 35-50 bine vardi; 
onlar 1622'de Sultan II. Osman'i tahttan indirip katledecek kadar ileri gittiler. Kapikullan, devlette turn 
iktidan elde edip eyaletlerde otoriteyi ve gelir kaynaklanni da ele gegirdiler. Evliya Celebi (17. yuzyil 
ikinci yansi) sehirlerde Yenigeri serdan, gavus ve kethuda-yeri sifatiyla heryerde onlann egemen 
oldugunu tespi edecektir. 17. yuzyila ait istanbul'daki turn esnafi ve dukkanlanni tespit eden bir ihtisab 
defterinde, dukkan sahipleri tumuyle saray halki, kapikullan, beyler ve pasalar olarak gorunmektedir. 
O zaman eyaletlerde ucretli mensei koylu askerler, Sekbanlar onlara karsi direnise gegtiler. 1625- 
1628'de Abaza Mehmed Pasa32 komutasinda birlesip Anadolu'nun denetimini ellerine gegirdiler. Bu 
otorite bunahmi, Koprulu Mehmed'in 1656'da diktator yetkileriyle durumu kontrol altina almasina 
kadar surdu. Daha sonra Yenigeriler, yalniz belli gruplann tepkisini degil, halk protesto hareketlerini 
de temsil eder oldular. Merkezde ve eyaletlerde sehirlerde sayilan kontrolsuz artan ve artik bir gesit 
milis haline gelen Yenigeriler halkin onune dusup, IV. Mehmed'i (1687) ve III. Ahmed'i (1730) tahttan 
indirdiler. Padisah ve saray, devlet isleri uzerinde mutlak otoritesini, ancak 1826'da Yenigerileri 

27 



ortadan kaldirdiktan sonra yeniden kurabildi. Yalniz Yenigeri Ocagi degil, fakat kul kurumunu 
olusturan obur resmT orgutler de 17. yuzyilda asIT niteliklerini degistirmislerdi.33 Devletin gozulmesi ve 
genel kargasamn sebeplerini arastinrken 17. yuzyil ortasinda Kogi Bey listenin basina kul sisteminin 
bozulmasini koyar. Ozetle, siyasi gug temsil eden gruplar arasindaki gatismalar ve vanlan yeni 
dengeler, Osmanh tarihinde ig siyaset dinamigini anlamak igin onemlidir. 

Son olarak toprak tasarrufu sistemini ele almamiz gerekiyor. Yakin Dogu'nun gegmisteki oteki 
imparatorluklannda oldugu gibi, Osmanh imparatorlugu'nda da merkezilesmis rejimin toplumsal ve 
iktisadT temeli, toprak tasarrufu ve gelirlerinin devlet tarafindan siki denetimini saglayan ozgun bir 
sistemdir.34 Kapikullarmin ozellikle Anadolu sehirlerinde kontrollanna yol agan neden 1593-1610 
Celali anarsisidir. Ozetle ulkede eski gugler dengesi bozuldu. Islahat Layihasi yazarlannin dedigi gibi, 
klasik Osmanh idaresinde Kapikuluna karsi eyalet timarh ordusu bir denge olusturuyordu. 

Toprak mulkiyetinin devlete ait olusu, daha dogrusu rakabe, kontrol hakkmin merkezT hukumetin 
elinde olmasi, devlet politikasinin amaglanyla uyumlu olarak toplum duzenini denetlemesini ve 
gelirleri bu amaglara ve zamanin ihtiyaglanna gore tahsis etmesini mumkun kilmaktaydi. 
Osmanhlardan onceki devirlerde, Selguklularda ve Bizans imparatorlugu'nda da, devletin toprak 
uzerindeki denetimi imparatorlugun siyasal, toplumsal ve ekonomik yapisini belirlemisti. Bu 
imparatorluklann gokus donemlerinde hem toprak hem de koylu yerel gorevlilerle ayanin kontrolune 
gegecektir. Osmanh imparatorlugu, yayilmaci bir gug olarak genisleme gunlerinde, tanm arazisinin 
devlet kontrolu altinda olmasi ilkesini genel olarak uygulama gucune sahipti. Kural olarak, Osmanh 
rejimi, -hem dunyevT hem de dint alanda- eski toprak sahiplerinin mulk haklanni kaldirmis ve 
fethedilen bolgeler ve de sonradan tanma elverisli hale getirilen topraklar devlet denetimine ahnmistir. 
Hukumdar, nadiren toprak uzerinde mutlak mulkiyet haklanni sahsa ozel bir bagis belgesi ile, 
temlikname ile devredebilirdi. 

Gergekte bu ug katmanh bir toprak tasarrufu sistemiydi: topragin mutlak rakabe hakki devlet 
elinde idi; koylu tasarruf hakkina, yani surekli kiraci olarak topragi kullanma hakkina devlete bir tapu 
resmi odiyerek bir sozlesme ile sahip olurdu. Bu ikisi arasinda timar sahibi sipahiye veya devletin 
temsilcisi olarak birine, devlete ait haklann gignenmemesi igin gozetim yetkisi verilirdi. Bashca toprak 
vergilerini toplayip topragin bos birakilmasim onlemek uzere konulan kanunlan o uygulardi. Sipahi 
devlete karsi belirli askerT gorevleri yerine getirmekle yukumluydu ve topladigi belirli vergileri de 
maasi olarak ahrdi. Butun bu hususlar Kanunnamelerde tespit edilmisti. Para ekonomisinin tarn olarak 
gelismedigi devletlerde devletin temel gelir kaynagini olusturan toprak vergileri iltizam yoluyla da 
toplanabilirdi: vergilerin merkezT hazineye nakit olarak girmesini saglayan iltizam sistemi idi. Buyuk 
sayida askere ihtiyaci olan Osmanh imparatorlugu'nda, bu aynT vergiler gogunlukla koylerde 
yerlestirilen sipahileri desteklemek uzere timar olarak dagitilmistir. Boylece, Osmanh doneminde 
toprak tasarrufu sistemi, vergi sistemi ve eyalet askerT teskilati bir butununun tamamlayici ogeleri 
olarak bolunmez bir sistem olusturuyordu. 

Osmanh'mn bu sistemi, fethettikleri bolgelerde, yani Bizans imparatorlugu ve Balkan 

28 



devletlerinden aldiklan topraklarda uygulamaya koymasi zor olmadi. Qunku islam hukukuna gore 
savasla alinan topraklar devlete ait sayihrdi. Hatta vakif haline getirilse bile, devlet gerekirse 
vakfiyetini kaldirabilirdi (Fatih vakif ve mulklerin devlete mal edilmesi karannda bu prensibe 
dayanmistir). Fakat, Osmanh isgalinden once Anadolu'da, birgok arazi, mulk ve vakif olarak 
devredilmis ve bu durum Seriata uygun olarak tertip edilen senetlerle tasdik edilmis bulunuyordu, bu 
yuzden eski Selguklu Devleti topraklannda gesitli uzlasmalara vanlmak gerekmistir.35 Mesela toprak 
sahipleri, eskinci sistemi yoluyla devlete asker saglamakla yukumlu kihnmistir. I. Bayezid'in saltanati 
sirasinda (1389-1402) bu gibi topraklar uzerinde devlet kontrolu genisletildi: Bu politika Bayezid'e 
karsi Anadolu'da karsitlann ortaya gikisinin sebeplerinden biridir. Onun saltanat doneminden II. 
Mehmed donemine kadar bu agidan bir uzlasma ve hosgorme politikasi izlenmistir. Fetret ve ig 
bunahmlar merkezT hukumeti, Rumeli ve Anadolu'daki nufuzlu kisilere buyuk mulk topraklar 
bagislamayi zorunlu kilmistir. Bu gibi toprak mulkleri, devletin el koymasi ihtimaline karsi bir tedbir 
olarak, sahipleri tarafindan genellikle aile vakfma donusturuldu. Fakat, seferleri igin fazla asker ihtiyaci 
karsisinda, Fatih Sultan Mehmed (1451-1481) bu topraklann onemli bir bolumunu 1476 civannda 
tekrar devlet mulkiyeti altina aldi. Vakfin gergek amaglanni yerine getiremeyen, binasi yikilmis veya 
hukumdarlanndan berat almamis vakiflan ilga etti. Bunlan mm igin musadere edip timar olarak askeri 
sinif mensuplan arasinda dagitti. Bu reform sonucunda bu iste galismis olan tarihgi Tursun Bey'in 
ifadesiyle 20 bin (?) koy ve giftlik devlete mal edildi.34 Bu eylem, ozellikle vakiflardan yararlanan dint 
gruplann ulema, zaviyedar seyh ve dervislerin Sultana karsi tavir almalanna sebep oldu. Fatih'in 
olumunden sonra siddetli bir tepki kendini gosterdi ve musadere edilen topraklann buyuk bir kismi 
eski sahiplerine ve vakiflara geri verildi. Fakat yeniden eski istikamete donulmesi igin gok zaman 
gegmedi: I. Suleyman'in buyuk seferleri igin asker ihtiyaci, nufustaki artis ve yeni topraklann tanma 
agilmasi mTrT topraklarda buyuk bir artisa yol agti. ifrazat adiyla anilan bu yeni mTrT topraklara ait 
kayitlar donemin defterlerini doldurmaktadir. 

16. yuzyil sonundan itibaren kirsal bolgelerde, hem tanmda, hem de toprak tasarrufu sisteminde 
agir bir buhran ortaya gikti. Bunun temel sebepleri arasinda oncelikle, 1580'lerden itibaren Bati 
Avrupa'dan ucuz gumus ve gumus para akisi ve, bunun ardindan, Osmanh maliyesini, imparatorluk 
ekonomisini ve yonetim mekanizmasini kargasaya sokan enflasyondur. Tarihgi Selaniki, yuzde yuz bir 
enflasyonun herkesi ozellikle askeri fakirlestirdigini ve genel bir hosnutsuzlugun ortaya gikisina neden 
oldugunu tarihinde vurgulamistir.37 Timarlann degeri aniden dusunce timar sahipleri seferden 
kagmaya, gesitli yollarla koylulerden daha fazla gelir sizdirmaya gahstilar. ikinci olarak, bu donemde 
yeni fetihlerin durmasi timara atanmak igin elinde padisah emriyle bekleyen adaylar sayisinda buyuk 
bir artisa neden oldu ve timar elde etmek isteyenler arasinda sert bir rekabete yol agti. Yolsuzluklar 
aldi yurudu, asker isyanlara katilmaktan geri kalmadi. Uguncu olarak, Kapikullan basta saray halki, 
gavuslar timar topraklanni her yerde ele gegirmeyi basanyor ve dolayisiyla timar agigini daha da 
siddetli hale getiriyorlardi. Sonug olarak, gok sayida topraksiz asker ve issiz ucretli asker gruplan 
(yevmliler, sekban ve sancalar) eskiya geteleri halinde koy ve kasabalan basip yagmaya basladilar; 
daha sonralan bunlar buyuk guce sahip onderler ve asi pasalar (Karayazici, Canpulad-oglu, Varvar 
AN, Abaza Mehmet) etrafinda toplandilar ve uzerlerine gonderilen hukumet kuvvetlerini puskurtecek 

29 



bir gug olusturdular. isyancilar CelalT genel adiyla bilinmektedir.38 Onlarla ugrasmak uzere gonderilen 
Kapikullan da, koylulerin basina bela olup onlan soyan bir baska gapulcu gucu olusturdular. 
Eyaletlerde kapilannda ucretli sekban ve sanca askeri topliyan pasalar su veya bu bahane ile isyan 
etmek imkanim buldu. Anadolu'da bu donemde eskiya basinda asi pasalan goruyoruz. istanbul'da 
merkezde yenigeri zorbalan gibi bu donemde Anadolu'da sekban ve sancalar basinda asi pasalar 
ulkeyi tam bir anarsi igine suruklediler. Bu donem 1590-1656 tarihlerini kapsar. Merkeziyetgi kontrol 
ancak Koprulu Mehmed Pasa ile gergeklesecektir. Bu donem ayni zamanda derin ekonomik ve sosyal 
galkanti donemi olup kargasahgin altinda bu ekonomik sarsintiyi hesaba katmak gerekir. Bu donemde 
devam eden uzun savaslar (1593-1606 Avusturya, 1603-1612 iran savaslan) ve enflasyon devleti, 
avanz yukumluluklerini olagan ve agir bir nakdT vergi haline getirmeye mecbur etti. Butun bu kosullar, 
ozellikle Anadolu'daki koyluleri toptan topraklanni terk edip berkitilmis sehirlere kagmaya veya eskiya 
getelerine katilmaya sevk etti. Ozellikle 1595'ten 1607'ye kadar suren donemde Anadolu'da anarsi ve 
halkin kitle halinde kagisi Osmanh tarihinde Buyuk Kaggun olarak bilinir. KanunT doneminde yeni 
topraklann tanma agilmasi, yuzde altmisa varan nufus patlamasi, bu anarsi doneminde Anadolu'nun 
bir daha kalkinamayacagi bir yikim donemine yerini birakmistir. Ayni yillarda Rumeli'deki Hiristiyan 
koyluler arasinda ilk ciddi isyan girisimleri vuku bulmustur.39 

Bu buyuk ekonomik-siyasi-sosyal bunalim sirasinda, kapi halki gegimini saglamak igin 
eskiyaliga basladilar. Devletin temel kurumlan, kul sistemi, timar sistemi ve toprak tasarrufu duzeni 
perisan oldu. Bu yillari yasayan Kogi Bey "erbab-i timar ve zeamet bilkulliye yok oldu...ulufeli kul 
dunyayi tuttu ve sipahi guruhunu bastirdi" demektedir. Devlet, eyaletlerdeki topraklar ustundeki 
denetimini kaybetti; toprak gelirleri, buyuk olgude Kapikullannin ve askerT sinifla baglantih nufuz 
sahibi yerel kisilerin, ayanin eline gegti. Klasik Osmanh rejimi tamamiyle goktu. Bu nedenle biz bu 
tarihe kadar Osmanh tarihini Klasik Donem diye ayird ediyoruz. 1683-1699 savas donemi derin 
degisikliklere yol agmis, ayan rejimini hazirlamistir. 

imparatorluk topraklannm yansini olusturan Padisah haslan, daha dogrusu merkezT hazine 
kontrolundaki topraklar, genellikle eskiden beri mukata'a adiyla sozlesme ile ozel kisilere iltizama 
verilirdi. Bu mukata'alann buyuk kismi askerT smif mensuplarimn eline gegti. 17. yuzyil sonlannda 
mukata'a iltizami yoluyla devlet topraklan uzerinde denetim kuran bu smif, koyluler uzerinde fiilen 
yonetici durumuna geldi ve a'yanin dogusuna yol agti.40 Devlet toprak uzerinde denetimini saghyan 
eski duzenli tahrirleri artik yerine getiremiyordu. Topragin gergek kontrolunu ele gegiren nufuzlu 
a'yanlar, kendilerine sahsen bagh ucretli askerT kuvvetler beslemeye basladi. Duzenli timarh asker 
islevini kaybettiginden devlet ayani bu yerel askeriyle imparatorluk ordusuna katilmaya tesvik edip 
pek goguna mTrmTran veya pasa rutbesi tevcih etmeye basladi. Kazalarda yerel otoriteyi temsil eden 
ayan yaninda 18. yuzyil ikinci yansinda eyaletlerde buyuk mukata'a topraklanni kontrolu altina 
gegiren ve ozel ordulan bulunan gtiglu yerel hanedanlar ortaya gikip guglendi. 1683-1699 felaketli 
savas yillannda, mukata'a iltizamlarim malikane adiyla eyaletlerde zengin ve nufuzlu kisiler hayatlan 
boyunca, hatta aileleri igin saglamislardi. Boylece toprak ve vergiler uzerinde kontrolunu kaybeden 
devlet, eyaletlerde temel fonksiyonlanni yerel ayan ve hanedana devretmis bulunuyordu. Bu 

30 



donemde, Avrupa'da gorulene benzer bir sekilde, imparatorlugun feodallesmesinden bahsedebiliriz. 
18. ytizyilin sonunda merkeziyetgi imparatorluk artik mevcut degildi. II. Mah- 

mud'un yeni bir ordu kurup guglu a'yanlan ve hanedanlan (Pozvant-oglu, Tepedelenli, 
Karaosmanogullan, Qapan-ogullan) teker teker ortadan kaldirmasina kadar, Anadolu ve Rumeli'de, 
merkezT bir hukumetin otoritesini taniyan bir imparatorlugu yeniden kurmak mumkun olmadi. Uzak 
eyaletlerde, Suriye, Misir, Bagdat'ta Osmanli Sultaninin temel egemenlik haklanni fiilen ele gegiren 
Memluk beyleri (Misir'da), Yenigeri garnizonlanna dayanan yerel hanedanlar yukseldi. Bu gelisme, 
daha once 16. yuzyil sonlannda Garp Ocaklan'nda, Tunus, Cezayir ve Trablus'ta gergeklesmis 
bulunuyordu. 

Buraya kadar Osmanli tarihinin yapisinda ve temel kurumlannda yeni bir donem agan 
degismeleri gozden gegirdik. Osmanli tarihinde donemleri bu ampirik gozlemler gergevesinde 
saptamak gerektigine inaniyoruz. 



1 Kemalpasazade, Tevarih-i Al-i Osman, Defter I, haz. Serafettin Turan, Ankara 1976; 
RuhT'ye ait oldugu soylenen kronikte de (Oxford Bodleian Library, Marsh 313) benzer fikirler ileri 
surulmustur. 

2 Tewarikh-i Al-i 'Osman (Die altosmanischen anonymen Chroniken), ed. F. Giese, Breslau 
1922, 30; daha tarn bir metin: Topkapi Sarayi Muzesi Kutuphanesi, ? 700. 

3 H. inalcik, "Adaletnameler", Belgeler (Turk Tarih Kurumu), II/3-4, 105. 

4 Suleyman'in saltanat doneminin Altin Qag sayilmasi hakkinda bkz. H. inalcik, "Siileyman 
the Man and the Statesman", ed. G. Veinstein, Soliman Le Magnifique et sgn temps, Paris 1992. 

5 Osmanli layiha yazarlan igin bkz. H. inalcik, "Military and Fiscal Transformation in the 
Ottoman Empire, 1600-1800", Archivum Ottomanicum, VI (1980); "The Ruznamge Registers", 
Turcica, XX (1988), 256. 

6 A. Tietze'nin nesir ve gevirisine bkz: Mustafa 'AIT's Counsel for Sultans of 1581 , I, Metin, II, 
Ceviri, Viyana 1979-1982. 

7 AynT AN, Kavanin-i Al-i Osman der Hulasa-i Mezamin-i Defter-i Divan, istanbul 1280 H.; bu 
basim populer bir basim olup tenkitli yeni bir basimi Douglas Howard tarafindan hazirlanmistir; Kitab-i 
Mustatab igin bkz. Y. Yucel, Osmanli Devlet Teskilatina Dair Kaynaklar; Kitab-i Mustetab, Kitabu 
Mesalihi'l-MuslimTn ve Menafi'i'l-Mu'minTn, Hirzu'l-Muluk, Ankara, 1988. 

8 Bkz. C. Fleischer, "Royal Authority, Dynastic Cyclism, and Ibn Khaldunism in Sixteenth- 
Century Ottoman Letters", Journal of Asian and African Studies, XVII (1983), 198-220; FarabT, TusT ve 

31 



DevvanT'nin etkileri igin bkz. Kinahzade Alaaeddin AN, Ahlak-i AlaT, Bulak 1248 H., II, 5, 105-1 12. 

9 Haci Halife veya Katib Qelebi olarak bilinen Mustafa b. Abdullah, Dusturu'l-'amel li islahi'l- 
halel, istanbul, 1280 H.; Almanca gevirisi: W.F.A. Behrnauer, ZDMG, X (1857), 111-132. 

10 Bkz. H. inalcik, "Kutadgu Bilig'de "Turk ve iran Siyaset Nazariyeleri ve Gelenekleri", Resit 
Rahmeti Arat igin, 1966, 259-275. 

11 Mustafa NaTma, Tarih-i Na'Tma, l-VI, istanbul, 1280 H.: I. Ciltteki giris. 

12 Qeviren PirTzade Mehmed Sa'ib, Mukaddime-i ibn Haldun, Ml, istanbul 1275 H.; Tanzimat 
donemi tarihcisi ve devlet adami Ahmed Cevdet Pasa tarafindan tamamlanmistir: istanbul 1277 H. 

13 A. Cevdet (Pasa), Vekayi'-i Devlet-i Aliyye (Tarih-i Cevdet), istanbul 1271-1301 . 

14 Neta'icCi'l-Vuku'at, l-IV, istanbul 1294-1327 H. 

15 G.G. Arnakis, "Gregory Palamas among the Turks and Documents of His Captivity as 
Historical Sources", Speculum, XXVI (1951), 104-118. 

16 Yeni bir yorum igin bkz. H. inalcik, "The Ottoman Turks and the Crusades, 1329-1522", A 
History of the Crusades, genel yayin yonetmeni, K. M. Setton, c. VI: The Impact of the Crusades on 
Europe Hagh Seferlerinin Avrupa Uzerindeki Tesiri, haz. H. W. Hazard ve N. P. Zacour, Madison, 
1993,221-353. 

17 Bkz. A. Feridun, Munseatu's-Selatin, I, istanbul 1275 H., 236. 

18 Bkz. H. inalcik, "The Rise of the Ottoman Empire", Cambridge History of Islam, haz. Holt, 
Lambton ve Lewis, Cambridge 1970, 320-323; H. inalcik, An Economic and Social History of the 
Ottoman Empire, Cambridge 1994, 327-331. 

19 A. Feridun, a.g.e., II, 542-544. 

20 H. inalcik, haz. 16. notta zikredilen An Economic and Social History, 367-372. 

21 Bkz. "Bayazid I", Encyclopaedia of Islam, 2. bs. (EI2). 

22 I. Mehmed ve II.Murad'in mektuplasmalan igin bkz. Feridun, I, 150-152, 177-178. 

23 Bkz. "Mehmed II", islam Ansiklopedisi (iA), 523-527. 

24 Simdi bkz. "Selim I", EI2. 

25 Ug beylerinin Fatih Sultan Mehmed zamanina kadar oynadiklan hayatT rol igin bkz. 
Gazavat-i Sultan Murad Han, haz. H. inalcik ve M. Oguz; "Mehmed I", El 2, "Murad II", iA. 

32 



26 H. Inalcik, Fatih Devri Uzerinde Tetkikler ve Vesikalar, Ankara 1954, 149-150. 

27 Bkz. "Ghulam", El 2. 

28 Bkz. Kanunname-i SultanT ber Muceb-i Orf-i OsmanT, Ankara 1956, notlar 2-5, 8-12, 20- 
24, 30, 32, 36, 39, 40, 45. 

29 Bkz. H. inalcik, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600, ikinci basim, London: 
Phoenix, 1995, 76-118; "Timar", EI2. 

30 H. inalcik, "L'Empire Ottoman", Studies in Ottoman Social and Economic History, London: 
Variorum II, 1985, 85-87; H. inalcik, "The Rise of the Ottoman Empire", Cambridge History of Islam, I, 
295-303. 

31 H. inalcik, "The Ottoman Succession and its relation to the Turkish Concept of State", The 
Middle east and the Balkans under the Ottoman Empire: Essays on Economy and Society, 
Bloomington 1993, 60-61. 

32 Bkz. "Mehmed Pasa, Abaza", iA. 

33 Bkz. 5. notta zikredilen: H. inalcik, "Military and Fiscal Transformation". 

34 Bkz. 17. notta bahsedilen An Economic and Social History, 103-154. 

35 A.g.e., 126-131. 

36 "Mehmed II", iA, CCiz, 53. 

37 H. inalcik, "Osmanh imparatorlugu'nun Kurulus ve inkisafi Devrinde Turkiye'nin iktisadi 
Vaziyeti", Belleten, XV (1951), 629-690. 

38 CelalTler igin bkz. M. Akdag, CelalT isyanlan, Ankara 1963; krs. H. inalcik, "Military and 
Fiscal Transformation...". 

39 Bkz. I. Khassiotis, "Sull' organisazione, incorporazione Sociale e ideologia politica dei 
Greci a Napoli, dal XV alia meta del XIX sec," Epistimoniki Epetiris is Philosofikis scholis tou 
Aristoteliou Pamepistimiou, Thessalonikis, 20 (1981); ayni yazar, "The European Powers and the 
Problem of Greek Independence from the Mid-fifteenth through the Early Nineteenth Century", Ellada: 
Istoria kai politismos, Salonica 1981. 

40 Bkz. H. inalcik, "Centralization and Decentralization in Ottoman Administration", Studies in 
Eighteenth Century Islamic History, ed. T. Naff ve R. Owen, London 1977, 27-52. 



33 



Turk Tarihi Kronolojjisi / §evket Kossoy [s.73-188] 

Karadeniz Teknik Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi /Turkiye 

Milattan Once 20000-10000 Yakutistan arazisinde en eski insan izlerinin ait oldugu donem. 

4000-1000 Anav Kulturu: Turkmenistan'da Askabat yakinlanndaki Anav'da bulunmustur. Anav 
yakinlannda buna benzer ve daha sonraki (m.6. 2500) yillara ait bir baska kultur gevresi ve urunlerine 
ise Namazgah-tepe'de rastlanmistir (dibekler ve bakirdan sus esyalan). Anav kulturunu yaratanlann 
milliyetleri kesin olarak tesbit edilememis olmakla birlikte, bu kulturu yaratanlann proto-Turkler olma 
ihtimali yuksektir. Bunun onemli bir gostergesi Turk kulturunun onemli bir unsuru olan At'in ilk defa 
Anav kulturunde gorulmus olmasidir. Anav urunlerinden bazi ornekler: Guneste kurutulmus tugla 
evler; at, koyun, sigir besiciligi; giftgilk. 

3000 Kelteminar Kulturu: Aral golu gevresinde ayni adh yerde tesbit edilmistir. Urunlerinden 
bazi ornekler: Genis agizli, duz tabanh, kulpsuz, ince gizgili ve desenli gomlekler. 

2500-1700 Afanasyevo Kulturu: Turk ana yurdunda gorulen en eski kultur gevresi. Abakan 
bozkirlannda goruldugu igin Abakan veya buluntu yerine izafeten Afanesyevo adiyla taninan bu kultur 
burasiyla sinirh kalmayip Altay daglarmdan idil/Volga nehrine kadar uzanan genis bozkirda tesirli 
olmustur. Urunlerinden bazi ornekler: Kemik igneler; gakmak tasindan ok uglan; bakirdan bigak ve 
kupeler; basit gomlekler; gesitli madenT islemeli aletler yapip kullanmislar; at ve koyun beslemeye de 
baslamislardir. 

1700-1200 Afanasyevo Kulturu'nun devami ve daha gelismis sekli olan Andronovo kulturu: 
Altay ve Tann daglan ile Yayik nehri arasindaki butun bozkir sahayi tamamen igine almistir (Doguda 
Baykal golu ve Selenga kiyilanna; guneyde Tann daglanna; guneybatida Kazakistan'a ve Harezm'in 
guneyine; batida Sibirya uzerinden Don nehrine kadar yayilmis). Her iki kultur gevresi de Turk 
soyunun proto tipi "brakisefal ath savasgi beyaz irk", yani Turkler'in atalan tarfindan meydana 
getirilmistir. Urunlerinden bazi ornekler: Comlekler, ug kose veya "meander" sekilindeki basma 
desenlerle suslenmis keramikler, tas kasiklar; kemikten igne, ok uglan, baltalar, hangerler; inci kupe 
ve siis esyalan; tung ve altindan esyalar. At ve koyun disinda deve ve sigir da beslemeye 
baslamislardir. 

1200-700 Karasuk Kulturu: Yenisey'in kollanndan Karasuk irmagi civannda raslanmistir (guney 
Sibirya, Baykal bolgesi, Mogolistan, Yedisu havzasi etki sahasidir). Andronovo'niun devami olmakla 
birlikte demir madeninin bulunmasi ve islenmesi ayirt edici ozelligidir. Urunlerinden bazi ornekler: Dort 
tekerlekli araba, kege gadir, koyun yununden kumas ve elbise. 

1200 Kimmerler, Guney Rus Steplerini isgale basladilar. 

1050-256 Chou devleti: Turkler'in ve Turk kulturunun tesiriyle meydana gelmis olan "Yang- 

34 



shao/yeni kultur" ve bunun siyasT goruntusu olan Chou devleti. at besleme, gok kultu, gelismis askerT 
karakter, hayvan uslubu vb. gibi asIT Turk unsurlanni tasiyan Chou devleti, sonraki Cin kayitlannda 
"Hiung-nu" adi ile gosterilen Asya Hun (Turk) kutlesinin gekirdegi, onculu durumundadir. 

1000 Hz. Davud, Filistin'de Birlesik israil Kralhgi'ni kurdu. 

922 Krai Hz. Suleyman'dan sonra israil Kralhgi ikiye bolundu. Kuzeyde israil Kralhgi ve 
Guneyde Judah Kralhgi. 

VIII - II. iskitler/Sakalar: Bulunduklan Orta Asya (XI. -IX. asirlar) cografyasindan VIM. yuzyilda 
Karadenizin kuzeyine yonelen Saka Turkleri, buradaki Kimmerleri guneye, Anadolu'ya surerek 
yerlerini aldilar. VIM. -II. yuzyilda Tann daglanndan Tuna nehrine, iran'm bati sinirlanndan baslayip 
Suriye ve Filistin'i de igine alarak Misir'a kadar uzanan bir kabile birligi kurdular. iran'a egemen olan 
Med saldinlan karsisinda Anadolu'yu birakarak iran sininndan baslayip kuzeyde Kuban'i igine alan 
ve Rusya'nm guneyine uzanan bolgeye gekildiler. IV. -II. yuzyillarda Sarmatlann hakimiyeti altina 
girdiler. Sarmatlar ve Gotlar tarafindan ortadan kaldinldilar. i.6. 2. yuzyilda iskitler dagildiginda son 
hukumdar Palakus'un ardindan, Kinm'da bulunan iskit/Saka Turkleri m.s. 200'e kadar varhklanni 
devam ettirmislerdir. 

700-100 Tagar ve Tastik Kulturu: Abakan ve yukan Yenisey Minusinsk bolgesinde Karasuk 
kulturunun takipgisi Tagar ve Tastik kulturudur. Bir birinin ardih olan Turk kulturlerinin gelinen tarihte 
en gelismis sekli bu Tagar ve Tastik kulturudur. Urunlerinden bazi ornekler: Tung bigak, hanger, ok 
uglan; otag seklinde agag evler; tungtan kuguk hayvan heykelleri ve gesitli hayvan tasvirleri Turk 
kulturunun butun ozelliklerini yansitir. 

700 Saka Turkleri/iskitler, Step Bolgesinde Kimmerler'in yerini aldilar. 

700-330 Persler: Bir grup iranh halk, batidan gelip Basra Korfezi'nin kuzeyine yerlestiler 
imparatorlugun temellerini attilar, iran ulusunu olusturdular ve o gune kadar ayn olan halklan 
birlestirdiler. En son Pers krallar krali III. Darius Kondoman, iskender'e ug kere, Issos, Gaugamela ve 
Hemedan'da yenilmis olmasindan dolayi onu affedemeyenlerce olduruldu (330). 

624-543 Buda. din ve felsefi sistem kurucusu. Budizim'in kurucusu. 

6. yuzyil Maveraunnehir'in Darius I ve Sirus zamaninda iranh Agamenidler tarafindan istilasi. 

586 Babilliler, Judah'i isgal etti. Kudus harab edildi, pek gok yahudi de Babil'e esir/surgun 
olarak goturuldu. 

539 Filistin, Pers imparatorlugu'nun bir pargasi oldu. 

4. yuzyil Sarmatlar, iskitler'i hakimiyetleri altina almaya basladilar. 

332 Buyuk iskender Kudus'u aldi. 

35 



329-328 Buyuk iskender "zamaninda Maveraunnehir'in istilasi ve Semerkant'in zapti. Bu 
gelisme Baktria ve Sogd'un Yunanli Selusidler'in hakimiyeti altina girmesi ile sonuglandi. 

325-297 Hindistan'da Mauryan imparatorlugunun kurucusu Chandragupta Maurya'nin saltanati. 

325-187/185 Hindistan'da Maurya imparatorlugu'nun kurulusu. Kurucusu Qandragupta. 

318 M.O. - 216 M.S. Hiyong-nular/Asya Hunlan. 

305 Seleukos hanedanimn kurucusu 305'te kendini kral ilan eder ve baskent olarak Antakya'yi 
seger. 

3. M.O. -7. M.S. Ogurlar/Bulgarlar: Bulgarlar'in atalan olan Ogurlar, Oguzlarla kardes olup, gok 
erken donemde aynlmis olduklanndan, dillerinde de bazi fonotik degisiklikler olmustur; Oguz=Ogurz,r 
degismesi ve Yilan=Dilom y,d degismesi gibi. Belgelerden m.s. 2. y.yil'da Bati Sibirya'da idil (Volga)'e 
dogru uzanan bozkirlarda yasadiklan anlasilmaktadir. 

250 Partlar, Sogd Ulkesi'ni Yunanlilardan aldilar. Grekler'in elinde sadece Baktria bolgesinin 
yonetimi kaldi. 

221-210 Qin Si Huang Ti (Qe Huang Ti): Qin Seddini yaptirmistir. Qin'in gergek gucunu 
olusturan, hatta tarihi Qin'i yaratan kisi 

210-174 Hunlar (Hunlar)'in Qin'in bati sinirlannda belirmesi. Hun siyasi birliginin kurulusu ilk ve 
en buyuk hakani: Teoman ve oglu Mete, kendilerine katilan kavimleri orgutler. Daha sonra adet 
oldugu uzere bunlan ikiye ayinrlar: Dogu kanadinm yonetimi "Solun Bilge Krah"na, yani dogunun 
krahna, veliahta verilir. Zira gunes ulkeye dogudan dogar, dogunun gunesin battigi bati uzerinde 
hukmu vardir. Dogu bolgeleri yaklasik olarak yukan Kerulen bolgeleridir. Bati kavimlerinin, yani 
Kangay ulkelerinin yonetimi "Sagin Bilge Krahna, yani batinin krahna verilir. Ordulanni binlik, yuzluk 
ve onluk boluklere ayinrlar, daha sonra ardillan da ayni duzeni uygulayacaktir. Artik Qinlilere karsi 
buyuk birsaldin baslatmak igin heryonden hazirdirlar. 

206 Qin'de Han Hanedanhgi kuruldu. Mete'nin Hun tahtina giktigi tarihlerde Qin'de de 
Ts'inlerin (Kinler) kisa sureli hanedanhgi son bulmus ve Hanlar (m.6. 206-m.s. 230) egemenliklerini 
henuz yeni kurmuslardir. 

201-199 Mete'nin Bozkir bolgelerinde Qin hakimiyetine son verisi: Qin'e yonelen Mete, Sansi'ye 
(Shanxi) girer, ug yil iginde, Ma-i, Tai-yuan bolgelerini zapt ile Han sulalesinden Kao-ti'yi bozguna 
ugratip yapilan bir andlasma (m.6. 201) ile Bozkir bolgelerinde Qin hakimiyetine son verdi. Devamla 
Baykal'dan baslayarak irtis yatagina kadar olan bozkirlan, daha batidaki Ting-lingler'i, bazi Ogur 
kollannin bulundugu arazileri, kuzey Turkistan'i ve oradaki Vu-sunlar'i zapt ile himayasine aldi. Buyuk 
Hun (Turk) hukumdan, saghginda Asya kitasinda yasiyan Turk soyundan hemen butun topluluklan 
kendi idaresinde tek bayrak altinda topladi. imparatorluk sinirlannm doguda Kore'ye, kuzeyde Baykal 

36 



gold ve Obi, irtis, isim nehirlerine, batida Aral golune, guneyde Cin'de Wei irmagi-Tibet yaylasi- 
Karakurum daglan hattina ulastigi bu tarihlerde Hunlar'a tab? olanlar arasinda Mogollar, Tibetliler, 
Tunguzlar ve Qinliler de vardi. Mo-tun tarafindan Cin hukumetine gonderilen m.6. 176 tarihli 
mektuptan anlasildigina gore, yalniz ig Asya'da Turk devletine bagli kavim ve sehir-devletgiklerinin 
sayisi 26 idi ve hepsi, Tanhu'nun ifadesi ile "yay geren"lerle "tek bir aile" halinde birlesmislerdi. Mete 
zamaninda kesin seklini almis olan Buyuk Hun devleti, etnik yonden ve hakimiyet anlayisi, sosyal 
yapisi, idarT ve askerT kuruluslan (sosyo-politik uniteler, devlet meclisi=toy, sag-sol teskilati, bilge 
eligler vb.), dini ve dunya gorusu ile, Turk milletinin tarih ve kulturunde feyizli etkilerini iki bin yil 
surduren bir ana kaynak durumundadir. Bu itibarla, Turk ve dunya tarihinde gok buyuk onem tasir. 

187-185 Son Mauryan imparatoru Brihadratha'nin saltanati ve olumu. 

177-176 Hunlar, Kansu'da (Gansu), Cin sininnda, Cinlilerin ve Batihlann daha sonra belirsiz bir 
tanimla Hint-iskitler (veya Toharistanhlar) olarak adlandirdiklan oldukga gizemli bir halk olan Yue- 
gi'lere (Yuezhi) saldinsi ve onlan Kansu'dan gikarmalan/surmeleri. Yuegi'lerin egemenliginden 
kurtulan Kansu, Hun'lann egemenligine girer ve Hun'lar Kansu'yla birlikte daha batida bulunan 
topraklann bir kisminin, Balkas Golu'ne, belki de Aral Golu'nun kuzeyine kadar uzanan turn 
bozkirlann, hakimi olurlar. Boylece Hun'lar Tarim Havzasi, hatta Sogdiyana'm kuzeyindeki buyuk 
vahalann sinirlanna dayanmislardir ve bu topraklara girme istegine daha fazla karsi koyamazlar. 
Askerlerini bu topraklara surerken higbiryardima ihtiyag duymazlar. Yalnizca varhklan korku salmaya 
yeter ve Turfanlilar ve Kuganlar boyunduruklan altina girer. Boylece Hun'lann sayginhklan artar, hatta 
bu durumdan yararlanirlar. Bu topraklarda refahlannin gergek kaynaklanni bulduklan agiktir ve Cin 
bunu fark etmekte gecikmez. 

174-161/160 Mete'nin oglu ve ardih Ki-ok (Lao-gang) donemi. 

167-105 Hunlar'in Yuegileri bertarafi ve ardindan genislemeleri Qin'i tedirgin etmis ve artik bans 
donemi geride kalmistir. Yeniden savas baslar. II. yuzyihn ortalanndan I. yuzyihn baslanna kadar 
surekli savasihr. Hun'lar onceleri saldiran taraftir. 167'de Sansi'ye (Shaarud) girerler; 158'de 
Sang'an'a (Tch'ang-ngan, Singan, Xian) saldinrlar; 144'le 142'de Ta-t'ong (Datong) yakinlannda Qin 
Seddi'ne saldinrlar; 129'da Pekin'in kuzeyindeki bolgeye girerler. Bu son buyuk zaferleri olur. 129 
yihnda Hunlar son seferlerini yaparlar ve Qinliler savasta ustun duruma gegmeye baslarlar. Vu-ti 
(Vudi) (140-87) Hunlann yenilmez rakibi olacaktir. Vuti, buyuk bir sefer duzenleyerek Gobi'yi geger, 
Orhon'a vanr ve jan-jyu'nun ulkesinin kalbine iner. On yil sonra bu kez iki orduyla yola gikar. Birtanesi 
San-si'nin kuzeyinden yola gikar ve Ongin'e vanr; oteki Pekin'den yola gikar, Orhon ve Selenga 
irmaklanna vanr. Kiskaca alinan Hun'lar buyuk bir yenilgiye ugrar ve savas alaninda ordu 
komutanlanndan pek gogunu birakarak geri gekilirler. Kansu'yu terk etmek zorunda kahrlar. Dertler 
hep ust uste geldiginden savaslar sirasinda zaten gok yipranan suruleri, dogal afetler ya da salgin 
hastahklar sonucunda telef olur (1 05). 

160-126 Ki-ok'un oglu Kun-gin donemi. Bunlann Qinli prenseslerle evlenmeleri ve Qin hediyeleri 

37 



ile kandinlmalan vb. sebeplerle Qin hileleri neticesi Hun devleti gittikge gugten dusmeye basladi. 

141-128 Hunlar'dan kagan Yuegiler'in Grek-Baktria Kralhgi'ni istilasi ve buraya Toharistan 
adinin verilmesi. 

138 Chang Chien baskanhgindaki ilk Cin Diplomatik heyeti, Fergana Vadisi'ne gitti. 

126 Vu-ti (141-87), Hun merkezi Kansu'yii isgal etti ve pek gok sehre garnizon kurdu. Artik 
buradan gok buyuk kayiplar vermeden Tanm'i isgal edip Pamir'e gegebilir ve Fergana'ya girebilir. Hun 
hakimiyetini yikmak, ipek yolu'nu ele gegirmek igin propaganda ve gesitli planlan tatbike basladi. Bu 
amagla bir elgi/casus heyetine hazirlattinlan rapor, daha sonraki Cin siyasetine temel rehber vazifesi 
gordu. Sin-kiang, Yeni ulke adi verilen Dogu Turkistan topraklannin isgali ve Hun'larla aralanndaki 
savas iki yuzyil boyunca Qin dis politikasinin en onemli konusu olur. Fakat bu isgal agir bedeller 
sonucunda, uzun ve zorlu bir suregten sonra gergeklesir. Kahramanliklar ve ender gorulen bir direnis 
gerektirir, gunku her sey yolunda gitmez ve isgal populer olmaz. Bilinen idealist bansgi yaklasimlanyla 
pek gok Qinli aydin, entelektuel bu isgale karsi dusmanca tavir sergiler. Bu isgalin para ve insan 
hayati agisindan pahahya patlayacagini bosuna anlatmaya galisirlar. Ama Qin'in yayilmaci 
politikasinin gergek zanaatkarlan askerlerin iradelerini sarsmayi basaramaz; askerler buyuk 
imparatorluk idealini dusunmektedir, zararh bulduklannda ve eserlerini tehlikeye dusurecegini 
dusunduklerinde emirlere karsi gelmekten gekinmezler. Qin ordusunda ayni zamanda gok iyi 
politikacilar olan buyuk komutanlar, Qin'in daha once hig gormedigi yetenekte askerler vardir. 

126-117 Ordulanni da Turk usulune gore yeniden duzenleyen Qinliler karsismda basansiz olan 
Hunlar, Kansu'u kaybedince agirlik merkezlerini Gobi'den, Orhun nehri bolgesine kaydirdilar (m.6. 
126-117). Artik Qinliler karsismda gerileyis ve ig huzursuzluk giderek artmaya baslamistir. 

121 General Ho Chu-ping komutasindaki Qinliler, Hunlan yendi. 

119 201 'de Mete tarafindan yenilgiye ugratilan Tang-hu'nun soyundan gelen Vuhuanlar, Vu- 
ti'nin kazandigi buyuk zaferlerden sonra Hun'lann egemenliginden Qin egemenligine gegtiler. Yeni 
efendileri tarafindan yerleri degistirilir ve Hun'lan kollamakla gorevlendirirler. Hukumdarlan yilda bir 
kere Qin sarayina rapor verir. Gogun Oglu'nun emirlerine hig olmadiklan kadar saygili olan Vuhuanlar 
bu siralarda yonetimlerinde neredeyse tamamen bagimsizdirlar; belki Siuan-ti (Xuandi, 73-49) 
donemini bunun disinda tutmak gerekir, gunku bu donemde hareketleri kisitlanir. Yilhklar, daha sonra 
oldugu gibi bu donemde de, Vuhuanlardan sadik halklar ve sinirlann fedakar koruyuculan olarak soz 
ederler. 

1 06 Qinliler ve iranhlar arasinda diplomatik iliskilerin kurulmasi. 

102 Qinliler'in Hokand'i zapti. 

2. yuzyil sonu Saka Turkleri/Dogulu iskitler'nin Baktra'ya gelisi (2. yuzytl sonu): Seleukoslann 

isgali karsismda Part krali II. Phrato'nun (137-128) Sakalardan yardim istegi uzerine Baktra'ya gelen 

38 



Sakalar, turn iran Platosu'nu isgal ederler. Fakat turn siperlerinde saldinya ugrayan Sakalar geri 
gekilmek zorunda kahr. Hilment Nehri boyunca inip Afganistan'in guneyine, antik Dran-jiyana'ya 
siginirlar. Bu topraklan o kadar benimserler ki bu tarihten sonra buralan Sakalann yurdu anlaminda 
Sakaistan olarak adlandinhr, bu ad daha sonra degisime ugrayarak Seistan ya da Sistan olacaktir. 
Mithridate'e yenilen Sakalar guglerinden ve saldirganliklanndan bir sey kaybetmezler. Yeni yurtlanna 
henuz alismisken tekrar macera aramaya gikarlar. 1 10'lara dogru Arahosya ve Sind'in efendisi olurlar. 
Maues'in hukumranliginda (90-53) Pencap, Kandehar ve bir olasilikla Kapisa'yi isgal ederler, sonra 
Azes'in hukumranliginda (30-10) Matu-ra'ya kadar yayihrlar. Hindistan krallan olan Sakalar, iran 
prensleri, hatta Helen uygarhgiyla butunlesmis iran prensleri olarak kalmayi surdurmuslerdir. iran ve 
Yunan kulturunden etkilenirler ve paralannin uzerine Yunan tanri ve tanngalannin tasvirlerini 
bastinrlar. Genel inanisa gore Aziz Thomas, Gondophares'in sarayinda (19-45) yasar ve onu 
Hiristiyan olmaya ikna eder. 

63 Filistin Roma imparatorlugu'nun eline gegti. 

55-48 Hun (Hiyongnu) Tahtinda kriz ve Hunlar'in ikiye bolunusu: Hu-han-ye ve Ci-gi, olen 
Sanyu'nun yerini almak igin kiyasiya mucadeleye girisirler. Ci-gi'nin daha fazla sansi oldugu 
dusunuldugunden, Hu-han-ye Qinlilerin destegini alir ve saraya gider. 48'de rakibini saf disi edip 
kendini Qin desteginde resmi olarak hukumdar ilan eder. Cin'e tabi olarak 43'te Tola, Ping-gu ve 
Orhon bolgelerine yerlesir. Dogu Hunlan, Hu-han-ye'nin 31 yihnda olumunden sonra da Qin'e 
tabiiyetini surdurdu. Taki Yu Tanhu (m.s. 18-46) zamaninda Cin'e karsi istiklalini yeniden kazanana 
dek. 

46 (51) Cin saldin ve istilalan sonucu Hunlar zayiflayinca Vuhuanlar, eski dusmanhklanni 
yeniden hatirladilar ve onlara saldinrlar. m.6. 46'da Hunlara korkung bir darbe vurarak en buyuk 
basanlanni kazandilar. Qin sarayma, dusmanlanndan edindikleri ganimetleri, kizlan, sigirlan, atlan, 
kaplan, leopar ve samur kurklerini sunmaktan da buyuk bir onur duyarlar. Bu darbenin ardindan 
Hunlar iki Ordu'ya bolundu. Dogu'dakiler Qin'e tabi oldular. 

36 Bati Hun lideri Ci-gi'nin olumu: Qi-gi, hukumranligmi taniyan ve kendisine sadik kalanlarla 
batiya gekilir. Yolda Vusunlan yener, Qu ve Talas bolgelerine yerlesir (41). Bolge krallanna karsi 
parlak zaferler kazanir, Sogdiyana'ya girer ve Fergane, Baktria (Belh) havalisini kendine bagladiktan 
sonra, Qin kaynaklanna gore, An-si bolgesini yani guney-bati sinirlan ta Anadolu'ya kadar uzanan 
Part imparatorlugu'nun kuzey-dogu kismini zapt etmek igin planlara basladi. Fakat Qi-gi bunu 
gergeklestiremedi, zira Vu-sun ve Kang-ku devletinin destegindeki Qin ordusu Hun merkezine 
saldirarak, baskenti tamamen tahrip etti (m.6. 36) Qi-gi'nin batida buyuk bir Hun imparatorlugu kurma 
dusuncesi 36'da Qinlilerin eline dusep, hapis ve arkasindan da idam edilmesiyle suya dustu. Qi-gi 
ulusu buradan hareketle surekli kuzeye ve oradan da batiya giderek dortyuz yil sonra, m.s. 374'te 
Balamir Han komutasinda tarih sahnesine yeniden gikacaklardir (Avrupa Hunlan). Don ve Tuna 
irmagi'm gegecekler, Gotlan ve Alanlan sikistirarak Batida buyuk Kavimler Gogu'ne neden 
olacaklardir. 

39 



Milattan Sonra 

I. yuzyil 

l-XI. Asirlar Miladdan sonraki donemde Turk Gogleri: Turk goglerine katilan boylar ve gog 
zamanlan su sekildedir: ©Hunlar, Orhun bolgesinden guney Kazakistan bozkirlanna, Turkistan'a (1. 
yuzyil sonlan, 2. yuzyil ortalan) ve Avrupa'ya (375 ve muteakip yillarda); ®Uar-hunlar, 350'lerde, 
Afganistan ve kuzey Hindistan'a (Ak-Hun Eftalitler); ©Ogurlar, guneybati Sibirya'dan guney Rusya'ya 
(461-465 yillan); ©Oguzlar, Orhun bolgesinden Seyhun nehri kenarlanna (10. asir), ve sonra 
Maveraunnehir uzerinden iran'a ve Anadolu'ya (1 1 . asir); ©Avarlar, bati Turkistan'dan Orta Avrupa'ya 
(6. yuzyil ortasi); ©Bulgarlar, Karadeniz kuzeyi uzerinden Balkanlar'a ve Volga nehri kiyilanna 
(668'den sonraki yillarda); ©Macarlar'la birlikte bazi Turk boylan, Kafkaslar'in kuzeyinden Orta 
Avrupa'ya (830'dan sonra); ©Sabarlar, Aral'in kuzeyinden Kafkaslar'a (5. asnn ikinci yansi); 
©Uygurlar, Orhun nehri bolgesinden ig Asya'ya (840'i takip eden yillarda); ©Pegenek, Kuman 
(Kipgak) ve ®Uzlar (Oguzlar'dan bir kol), Hazar denizi kuzeyinden Dogu Avrupa ve Balkanlar'a (9.-1 1 . 
asir) gog etmislerdir. Bunlardan ozellikle Hun ve Oguz gogleri, hem uzun mesafeler katetmek suretiyle 
yapilmis, hem de gok onemli tarihT sonuglar vermistir. 

18-46 Orhun bolgesindeki Dogu Hunlan Yu Tanhu (18-46) zamaninda Cin'e karsi istiklalini 
yeniden kazandi. Yu'nun onderliginde doguda Mangurya'ya, batida da Kasgar'a kadar olan bolgeyi 
tekrar idareleri altina alan Hunlar, onun olumuyle tekrar ig kansikhklara suruklendiler. Yu'nun oglu 
olan Tanhu P'u-nu'ya karsi mucadele baslatarak kuzeydeki Hun kabileleri arasina gekilen Pi'nin 
kendini Tanhu Nan etmesi, Hunlan yeniden ve bu kez bir daha birlesmemeksizin kesin olarak ikiye 
boldu (48); Dis Mogolistan'da Kuzey ve ig Mogolistan'da Guney Hun devletleri. 

48-155 Kuzey Hunlan: Kuzey/Dis Mogolistan'da. Yikihsina kadar istiklalini daima korumustur. 
Guney Sibirya, Cungarya otesine kadar Bati ve ig Asya'daki onemli sehir devletleri Kuzey Hun 
Devleti'nin elinde oldugundan buralan Cin hucumlannin hedefini teskil etmekteydi. Bu bolunusten 
itibaren Qinliler ig kansikhklar gikararak ve saldinlar ile ig Asya'da Kuzey Hun hakimiyetine son 
verdiler (91). Dogu'da da, Cinlilerin de destek verdigi Sien-pi hucumlanna maruz kahndi. 
Hakimiyetlerini Cungarya ve Guney Sibirya'ya kadar genisleten Sien-piler son darbeyi hukumdarlari 
Tan-shih-huai (147-156) zamaninda vurdular ve Kuzey Hun topraklan dusman kabilelerin istilasma 
ugradi. Hunlar 91 'de buyuk kutleler halinde baslayan goglerine 155 yilmda da devam ederek simdiki 
Kazakistan bolgesinde bulunan Qi-gi doneminden kalan soydaslanna katildilar. 

48-216 Guney Hunlan: Guney/ig Mogolistan'da. Yikihsina kadar daima Cin tabiiyetinde 
kalmistir. Qin'in kuklasi durumundaki bu Guney Hun Devleti de 177 yihndan itibaren Sien-piler'in 
tehdid alanina girmeye basladi. 188 yilmda Qin'in atadigi Tanhu'nun Qin'e tarn teslimiyet politikasma 
karsi gikan Hun kabileleri, Tanhu'yu oldurerek, tamamen basssiz sekilde ayn kabile hayati yasamaya 
basladilar. Otoritesiz son Tanhu'nun hapsedilmesi ve ulkenin 5 eyalete bolunerek (216) Qinli askerT 
valilerle yonetilmeye baslanmasiyla Guney Hun Devleti de sona erdi. 

40 



50 Kujula Kadphises, iran'dan Maveraunnehir ve Yukan indus'a kadar yayilan Kusan 
(Kugan) imparatorlugu'nu (Afganistan, Kuzey Hindistan'da) kurdu. Hunlardan kagarak bolgeye gelen 
Yueh-chiler de Kusan imparatorlugunun hakimiyeti altina girdiler. Kujula Kadfises, Hindukus 
Daglan'm asar ve bir kez Kapisa'ya yerlesince (50'ye dogru Kabil'i ahr) Hindistan'a dogru inmeye 
baslar. 60'a dogru Pencap'i ve pek gok kez el degistirmis ve gok aci gekmis baskent Taksila'yi isgal 
eder. Kralhgi boylece Merv'den Indus'e kadar uzanir. Kujula'nin oglu Oglu Vima da fetihlere devam 
eder (3-176/50-4. yuzyil basi). 

70 Romahlar Kudus'u yagmalayip yiktilar, harap ettiler. 

78-144 Vima'dan sonra Kusan tahtina buyuk bir prens gikar Kaniska: O, tarihe mal oldugu 
kadar destanlara da gegmistir. Ozellikle Budizm geleneginde, Kaniska yasanin koruyuculanndandir 
ve tahta gegis tarihinde yanm yuzyilhk bir belirsizlik vardir. Uzmanlann gogu tahta gegis tarihi olarak 
78'i vermektedir, bunun nedeni Hint tarihyaziminda bu yihn Saka doneminin baslangici olarak 
segilmis olmasidir. (Tarim Havzasi'ni da igeren genis bir cografyaya sahip) Kusan Devleti'nde Krai 
Kaniska saltanatla birlikte, Budizm'i de hakim din olarak benimser. Kaniska doneminde Kugan 
imparatorlugu doruga ula§ir. Merv'den Hoten ve Sarnath'a, Sirderya'dan Sogdiyana ve Ke§mir de 
dahil olmak uzere Umman Denizi'ne kadar uzanir. Ondan sonra Huviska gibi iki ug prens 
imparatorlugu genisletir, ama bu devirde Budizm gok etkilidir, Sasanilerin yonetimindeki iran'in baskisi 
giderek artmaktadir. Kugan Kralhgi buyuk bir kargasanin igine duser. IV. yuzyil baslannda, giderek 
pargalanan devletin son hukumdarlan batida iran sahlarim, doguda Hindistan'da Gupta hanedani 
krallanni tanimak zorunda kalmislardir. Kugan imparatorlugu, tarihte yerini siyasal gucuyle degil, 
doruga varan refah donemine bagli entelektuel gelisimiyle ahr. Kralliklannin nufuzu Tarim 
Havzasi'ndan Gucerat ve Maharasan'a kadar uzanir. Bu donem, Cinlilerin ve Yunan-Roma 
kulturlerinin girisimlerinin de katkilanyla, Bati, Hindistan ve Cin arasindaki ticaretin en yogun oldugu 
donemdir. Yilda iki kez gog etme aliskanligini kaybetmeyen Kuganlann yazlik ve kislik olmak uzere iki 
baskenti vardi: ilki Kabil'in kuzeyine 60 km uzakliktaki, daha gok Begram adiyla taninan Kapisa. 
ikincisi ise HayberGegiti'nin Hint gikismda bulunan Pesaver. 

97 Qin ordusu, Hazar Denizi'ne kadar ulasti. 

II. yuzyil 

180-589 Cin Birligi'nin Pargalanisi ve Cin'de Turk devletlerinin hakimiyetleri donemi. Sien-pi 
baskisindan kagan ve Cin'in ig bolgelerine dogru gekilen Guney Hun Devleti dahilindeki, benliklerini 
koruyan Hun kabileleri, m.s. 180'den itibaren baslayan Qinli generallerin mucadeleleri sonunda Han 
sulalesinin zayiflamasi (yikihsi 220) ve arkasindan Cin Devleti'nin 16 devlet'e bolunmesi uzerine, Sui 
hanedanimn tekrar Qin birligini sagladigi 589 yilma kadar gesitli mustakil devletler kurmayi 
basarmislardir. Qin'de devlet kuran bu Turk kabileleri sunlardir: Tabgaglar (Tabgag/T'o-pa/Wei 
sulalesi) (386-556); Tu-kular (1. Chao: 304-329, Tu-ku, T'u-ko sulalesi). Kurucusu Tu-ku basbugu Liu 
Yuan olan devletin merkezi Qin bolgesindeki P'ing g'eng idi. idare diger basbug sulaleleri/aileleri 

41 



arasinda el degistirmisse de, gelisen siyasT hakimiyet suuru devam etmistir. 2. Chao (329-351) 
sulalesi; Hsia (407-431); Kuzey Liang kiralhgi (401-439); Lou-Ian kiralhgi (442-460); Kuzey Li-ang 
kiralhgi (Tsu-ku/Chu-ch'u Mengsun tarafindan kurulmus, Tabgaglar tarafindan baskent Gu-tsang'in 
isgali He 439 yilmda yikilmistir). Bu son Hun Devleti'nin Tabgaglar tarafindan yikilmasi uzerine 
buradan kagan Turk Asina ailesince temsil edilen, ayni Turk siyasT hakimiyet suuru, Gokturk 
hakanhgina kadar ulasmistir. 

III. yuzyil 

3. yuzyil Kusan imparatorlugu ve Part imparatorlugunun gokusu ardindan Sogd ile Baktria'nin 
birlestirilerek Sasani Hanedani yonetimindeki iran'a dahil edilisi. 

3-17. yuzyil arasi Futhark veya Runik alfabesi: Kuzey Avrupa Germen halklan arasinda (isveg, 
Norveg, Danimarka) kullanilan bir alfabedir.Yogunlugu isveg ve Norveg'de olmak uzere Avrupa da 
3500 kaya yazitinin, bu alfabe ile yazildigi kabul edilmistir. Gerek Gokturk diye anilan Turk kavmi, 
gerekse de Kuzey Avrupa Germen kavimleri bu temel alfabeden yararlanarak kendi yazi sistemlerini 
kurmuslardir. Bu alfabenin Gokturk alfabesi ile ayni temelden kaynaklandigi ispat edilmistir (3.-17. 
yuzyil arasi). 

220 Cin'de Han Hanedanhgi'nin sona erisi. 

224-642 iran'da Sasani egemenligi: I. Ardesir (224-241) Sasani imparatorlugu'nu kurudu. 

226 Sasaniler'in iran'da Partlan devirmesi. 

IV. yuzyil 

4. yuzyil Mogol Yuan-yuan Devleti'nin Mogolistan'da kurulusu. 

304-351 Tu-kular (1. Chao: 304-329, Tu-ku, T'u-ko sulalesi). Kurucusu Tu-ku basbugu Liu Yuan 
olan devletin merkezi Cin bolgesindeki P'ing g'eng idi. idare diger basbug sulaleleri/aileleri arasinda el 
degistirmisse de, gelisen siyasT hakimiyet suuru devam etmistir. 2. Chao: (329-351/2) sulalesi. 

304-329 Han Kralligi: Pinyang (Qin)'da kurulmustur. 

315-557/386-534 Tabgaglar ve Tabgag/Topa Devleti: Tabgaglar (Tabgag/T'o-pa/Wei sulalesi). 
Kuzey Sansi (Kuzey Qin)'de, §a-mo han tarafindan kurulmus bir Turk devletidir. 4. yuzyil sonlarma 
dogru Kuzey Qin (§an-si'nin kuzeyi)'de kudretli bir siyasT tesekkul meydana getiren, Qinliler'in To-ba 
(T'o-pa) dedikleri toplulugu Turkler "Tabgag=ulu, muhterem, saygideger" diye anmislardir. Bilindigi 
gibi, sonra bazi Kara-Hanh hukumdarlan tarafindan unvan olarak (Tafgag, Tamgag) kullanilmistir. 
Kasgarh Mahmud'un, Turkler'den bir boluk oldugunu naklettigi Tabgaglar, Qin yilliklarma gore Asya 
Hunlan'ndan bir kisimdir ve sulalenin resmT tarihinde (Wei-shu) Mo-tun, eski To-pa (Tabgag) 
hukumdan olarak gosterilmistir. Once Kuzey §an-si'de Tai baskent olmak uzere kuguk "Tai veya I. 

42 



T'o-pa devleti"'ni (315-376) kuran Tabgaglar, daha ilk basbuglan olarak bilinen §a-mo-han (olm. 
277)'dan itibaren diger kuguk Hun devletleri ve Sien-pi kutleleri ile mucadeleye giristiler ve nihayet 
Ch'in devleti basindaki, Tibet menseli Fu-Chien iktidannin gokmesi (384) uzerine etraftaki (16 kadar) 
mahallT hukumetgikleri idareleri altina alarak buyuk bir devlet haline geldiler. Baskenti P'ing-g'eng 
(Tai/Ping-loy) sehri idi. Az sonra devletin nufuzu, bir yandan Pekin yakinlanna, bir yandan Huang-ho 
sehri dirsegine kadar uzanmisti. Budizim'in de tesiriyle zamanla Cinlilesmisler ve Wei adini 
almislardir. 

320-350 Hindistan'da Gupta imparatorlugunun kurucusu I. Chandragupta'nin saltanati. 

320-550 Hindistan'da Gupta imparatorlugu. 

329-352 Chao Hun Devleti: Orta Asya'da kurulmustur. 

329-352 Yeni Chao Kralhgi: Pegeli (Cin)'de kurulmustur. 

337-370 Eski Yen Kralhgi: Guney Mangurya'da kurulmustur. 

350/457-557 Ak Hun/Eftalitler'in bir giig olarak belirmesi: Tarihi kayitlarda Uar-Hunlar/Ak 
Hunlar/Eftalitler olarak yer alan bu Hun zumresi 350 yillannda Altaylar havalisinden batiya dogru 
cereyan eden buyuk gog hareketi ile ilgilidir. ig Asya'da Hun idaresinden iktidara gelen Sien-piler'in 
yerine kurulan buyuk Juan-juan Devleti'nde Uar ve Hun adlannda iki kabile grubu 350'lerde 
bilinmeyen bir sebeple o devletten aynlarak bugunku Guney Kazakistan bozkinna gelmis, buranin 
eski Hun halkim Volga'ya dogru ittikten (Avrupa Hunlari) az sonra guneye yonelerek Afganistan'in 
Toharistan bolgesine inmisti. 367'ye dogru, buradaki eski Kusan (Buyuk Yue-gi) ulkesine hukmeden 
"Kidarita hanedani"'ni da Baktria (Belh havalisi)'ya suren bu ig Asyali kutle, soylendigi gibi Uar (Avar) 
ve Hun kabileler birligi idi. Bu birlik daha sonra Kang-ku (Qu-Maveraunnehir) ve Sogd (Semerkant ve 
havalisi)'un hakimleri olarak (Cince'deki Hiung-nu ve Avrupa dillerindeki Hun sekilleri arasinda mahallT 
soylenislere gore bazi ufak degisiklikler gosteren) yukanda siraladigimiz [Ak-Hun/Eftalit] adlar altinda 
amlmistir. Hakimiyetini batida Hirkania (Gurgan. Hazar denizi'nin guneyi)'ya kadar genisleten bu 
devlet 5. asir ortalanndan itibaren Heftal adinda yeni bir hukumdar ailesine sahip olmus (bu ad ilk 
defa 457'de goruluyor) ve yikildigi 557 yilina kadar hem sulale, hem kavim olarak (oteki adlar ve Ak 
Hun adi ile birlikte) bu adi tasimistir. Ak Hun/Eftalit Devleti'nin hakimiyet sahasi Hazar kiyilarmdan 
Kuzey Hindistan'a, Afganistan'a, ig Asya'ya kadar uzanmistir (a.bkz.: 420-562). 

370 Bati (Avrupa) Hunlari (370-469)'nin siyasi bir gug olarak belirmeleri: Orta Asya 
steplerinden gelen Hunlar, kurucu basbug Balamir onderliginde Dogu Avrupa'yi ve Bati Avrupa'nin 
buyuk bir kismini ele gegirdiler. Avrupa Hunlan'nin kimlikleri hakkinda ileri surulen -Mogol, islav, 
Germen menseli veya Turk-Mogol, Turk-Mogol-Mangu, Fin-Ugor kansimi yada Kafkas kavimlerinden 
bir kol- seklindeki iddialar, son donemde yapilmis arastirmalarla daha da netleserek onlann Asya 
Hunlan'na dayandigi anlasilmistir. Cin sahasinda Hun adi altindaki siyasT hayatlan (Hiung-nu/Asya 
Hunlari) tarihe kavusmakla beraber, m.6. 1. asirda Ci-gi iktidannin yikilmasi neticesinde, etrafa 

43 



dagilmis olarak Sogdiyana (Seyhun-otesi)'nin dogusunda, Kafkaslar'in kuzeyinde, hatta Dinyeper 
nehri civannda ve bilhassa Aral golunun dogu bozkirlannda varhklanni devam ettiren Turk kutleleri, 
oradaki diger Turk zumreleri ve 1. asir sonlanndan 2. asnn 2. yansina kadar dogudan gelen Hun 
kalintilan ile gogalmislar ve uzunca bir muddet sakin bir hayat yasamak suretiyle guglerini 
artirmislardir. Bunlann, buyuk ihtimalle iklim degisikligi yuzunden veya son yillarda gelisen yeni bir 
goruse gore, 350 yillannda dogudan gelen Uar-hun baskisi karsisinda batiya yoneldikleri ve sonra 
Avrupa Hun imparatorlugunu kurduklan anlasilmistir. Attila zamanmda butun Avrupa'da Turk 
hakimiyetini gergeklestirenlerin bu Asya Hunlan neslinden olduklan gesitli vesikalarla 
belgelenmektedir. 

370-378 Hun basbugu Balamir ve Tarihi Kavimler Gogu'nun baslamasi: 4. asir ortalanndan 
itibaren ilk olarak Volga ve Don irmaklan arasindaki ovalarda yasayan Alan ulkesini ele gegiren 
Hunlar, kisa surede Volga kiyilannda gorunmeye basladilar. Bu sirada Gotlar'in isgali altindaki 
Karadenizin kuzeyinde; Don-Dinyeper arasi Dogu Gotlar (Ostrogot) bunun batisi ise Bati Gotlan 
(Vizigot) hukum surmekte idi. Daha batida ise Transilvanya ve Galigya'da Gepidler, gunumuzdeki 
Macaristan cografyasindaki Tisza nehri havalisinde Vandallar vardi. Bu Germen kavimleri yaninda 
bolgede daha kuguk Germen kavimleri ve iranT, islav topluluklan da bulunmakta idi. Hun basbugu 
Balamir, once kisa suren garpismalann ardindan Don ve Dinyester irmaklan arasindaki Ostrogot 
Devleti'ni yikti. Hun taarruzunun siddeti yaklasik bugunku Romanya topraklannin bir bolumunde 
yasayan Vizigotlar (Bati Gotlan) uzerinde de etkili oldu ve kral Atanarikh, kalabalik Got kutlesiyle 
batiya dogru kagti (375/376). Dogu ve Bati Gotlar'i bertaraf eden Hunlar kisa surede Roma 
Imparatorlugu'nun Tuna sininna ulastilar. Ustun Hun askerT gucunun tazyiki ile baslayan ve 
kavimlerin birbirlerini yurtlanndan surmesi ile devam eden bu gog dalgasi, Roma imparatorlugunun 
kuzey eyaletlerini alt-ust ederek ta ispanya'ya kadar uzandi, Avrupa'nm etnik gehresini degistiren 
tarihT "Kavimler G6gu"nu baslatmis oldu. Got, Alan ve Germenlerden de yardimci kuvvetler teskil 
eden Hunlar, ilk defa 378 yih bahannda Tuna'yi gegerek oncu kuvvet mahiyetinde Trakya'ya kadar 
ilerlediler. 

376-431 Bati Tsin Devleti: Dogu Kansu (Cin)'da kurulmustur. 

384-409 Yeni Yen Kralligi: Hopei (Qin)'de kurulmustur. 

385-394 Bati Yen Devleti: Canggan (Qin)'da kurulmustur. 

385-403 Yeni Leang Devleti: Dogu Turkistan'da kurulmustur. 

386-556 Tabgaglar (Tabgag/T'o-pa/Wei sulalesi) ve Tabgag Devleti: Kuzey Cin'de, §a-mo han 
tarafindan kurulmus bir Turk devletidir (a.bkz.: 315-557). 

394-414 Guney Leang Devleti: Dogu Kansu (Cin)'da kurulmustur. 

395-396 Hunlar'in Anadolu'ya akinlan: Roma imparatoru Theodosios'un olumu (395) uzerine 

44 



yeniden harekete gegen Hunlar iki koldan Roma topraklannda ilerlemeye basladilar. Bir kol 
Balkanlardan Trakya istikametine ilerlerken diger bir kol da Kafkaslar'dan Anadolu istikametine 
yoneldi. Hunlann Don havalisindeki dogu kanadi tarafindan yurutulen Anadolu akini Kafkaslan 
gegerek Erzurum, Karasu, Firat vadileri, Melitene/Malatya, Kilikia/Cukurova, Edessa/Urfa ve Antakya 
uzerinden Suriye'ye inerek Kudus'e yonelmis, sonbahara dogru ise donerek Orta Anadolu'ya, 
Kappadokia-Galatia (Kayseri-Ankara havalisi)'ya ulasmis, oradan da Azerbaycan-Baku uzerinden 
merkeze donusle sona ermistir. 

395-410 Hunlar'in Trakya'ya akinlan ve Kavimler Gogunun ikinci buyuk dalgasi: Batiya, 
Balkanlar uzerinden Trakya istikametine yapilan Hun akinlan ise, 400 yihna dogru artik iyice 
hissedilmeye baslandi ki, bu akinlann basinda, ayni zamanda Attila'ya kadar devam edecek Hun dis 
siyasetinin esaslanni tesbit eden Uldiz bulunmaktaydi. Bu siyasetin temeli; Dogu Roma/Bizans'nin 
daima baski altinda tutulmasi ve Bati Roma ile iyi munasebetlerin devam ettirilmisi idi. ilk nufuz 
sahasi olarak Bizans'in segilmesi, buna karsin Bati Roma ile iyi iliskilerin devam ettirilmesinin sebebi; 
"Barbar" kavimlerin Bati Romahlar igin oldugu kadar Hunlar igin de dusman olmasi ve onlara karsi 
musterek hareket etme mecburiyetidir. Uldiz'in bu siyasetini icraya baslamasi ve Tuna'da gorunmesi 
ile Kavimler Gogu'nun ikinci buyuk dalgasi baslamis oldu. Uldiz'in onundan kagan Asding Vandallan 
ve Alarikh idaresindeki Vizigotlar italya topraklanna dogru gekildi. Romahlar bu ilk dalgayi Nisan 
402'de durdurabildiyse de, arkasindan gelen daha buyuk Barbar akini karsisinda Hunlar'dan yardim 
istemek zorunda kaldi. Vandal, Sueb, Kuad, Burgond, Sakson, Alaman vb. barbar kavimlerinin 
desteginde Roma uzerine yuruyen Radagais, bolgede buyuk tahribat yapti. Buyuk Feasulae/Fiesole 
(Floransa'nin guneyinde) muharebesinde, Uldiz komutasindaki Romali kuvvetlerle takviyeli Hun 
ordusu, barbar ordusunu maglup etti, Radagais yakalandi ve idam edildi (Agustos 406). Bu savasla 
garesiz kalan Roma kurtarihrken, Hunlar igin Bati istikametinde birer engel olarak gorulen Vandal, 
Alan, Sueb, Sarmat, Kelt vb. barbar kutleleri Ren'in otesine, Galya'ya atildi. Hunlar igin bolgede rahat 
hareket imkani dogdu. 

397-439 Kuzey Leang Devleti: Dogu Turkistan'da kurulmustur. 

V. yiizyil 

401-439 Kuzey Liang: Qin'de kurulmus Hun bakiyyesi bir Turk devletidir. 

407-431 Hsia/Hia Hun Devleti: Sansi (Cin)'de kurulmus Hun bakiyyesi bir Turk devletidir. 

410 404-409 arasmda Tuna'yi gegerek Bizans'a ait bazi kopru baslanni zapt edip, Bizansi 
tehdit ile bansa zorlamis olan Hun basbugu ve kumandani Uldiz oldu. 

410-422 Uldiz'in ardindan Bati Avrupa Hunlan'nin basina Karaton gegti. 

420-562 Ak Hunlar/Eftalitler (Orta Dogu Hunlari) devleti (a.bkz.: 350/457-557). 

422-434 Hun imparatorlugunun basina gegen Rua, bolgede Bizans entrikalanni bertaraf igin 

45 



giktigi Balkan seferi sonunda Bizans'i yilhk vergiye baglamistir (422). Bati Roma tahtina henuz 4 
yasindaki Valentinianus III 'un getirilmesini kabul etmeyen Bizans imparatoru Theodosios ll'nin 423 
yihnda italya uzerine ordu ve donanmasim sevketmesi Hun-Roma yakinlasmasim daha da arttirdi. 60 
bin kisilik Hun suvarisinin italya'ya yardim igin yonelmesi, Bizans'in derhal savasmadan gekilmesi He 
neticelendi. Ustelik Hunlar'a agirca bir harp tazminati da odemek zorunda kaldilar. Goruldugu uzere 
Rua'nin kuvvetli sahsiyeti He bolgede kisa surede belirleyici gug durumuna yukselen Hunlar, Her iki 
Roma Devleti'nin ig ve dis siyasetine yon vermeye basladilar. Yine Hunlara tab? barbar kavimleri de 
ne Roma, ne de Bizans'a guvenerek kalkisma gucunden mahrum kaldilar. Hunlar, Vizigotlann 
yenilgisinden sonraki yanm yuzyil iginde Orta Avrupa'daki Germen kokenli halklann gogunu 
egemenlik altina alarak Romahlar adina savasmaya basladilar. 432'ye gelindiginde gesitli Hun 
gruplannin onderleri, Rua (Rugila) adh tek bir hukumdann yonetiminde birlesmis bulunuyordu. 

424-452 imparatorT'ai-wu ve Turk Tabgag Devleti'nin altin yillan: Cin'in onemli baskentlerini ele 
gegirerek hakimiyetini San-nehir bolgelerine yayan ve butun Kuzey Cin'i tek idarede birlestiren buyuk 
imparator T'ai-wu devrinde (424-452) Tabgag devleti en parlak gagini yasadi. Sirasiyla once 2. Ts'in, 
Hun Hsia, Mogolistan'daki Juan-juan, ig Asya'daki Vu-sun, Yue-pan devletlerini ve Kuga, Kasgar, 
Karasar, Turfan basta olmak uzere 30 kadar §ehir-devletgik-leri idaresine baglayan T'ai-wu, 439'da da 
Kansu'daki Kuzey-Liang Hun devleti'ni ortadan kaldirmi§, boylece de unlu ipek Yolu guzergahini 
tekrar Turk hakimiyet sahasina dahil etmi§tir.... imparatorluk merkezini bozkir bolgesinde (Kuzey 
§an-si) tutan T'ai-wu, o siralarda Qin'de yayilmakta olan Budizm'in Turkler arasina nufuzunu 
onlemege gah§iyor, idaresi altindaki Qin topraklannda bile Budistler'in faaliyetlerini kontrol ediyordu. 
Tapinaklarda ayinler di§inda din propagandasmi yasaklayan bir emirname gikarmi§ (438) ve 446'da 
emre riayet etmeyenlerin §iddetle takibini emretmi§ti. T'ai-wu'nun, Turk bunyesi ve seciyesini 
Budizm'in bozucu tesirinden korumak maksadini guden bu tutumunun mana ve degeri gok sonra 
anla§ilmi§tir. Tedbirlerin ehemmiyetini farkedemeyen halefleri zamaninda gittikge geli§en Budizm'in 
yayih§i, sonra busbutun hizlanarak, Tabgag toplulugunun Qinlilesmesine zemin hazirladi. 

434-445 Attila'nin Bleda ile ortaklasa Hun tahtina oturmasi (tek basina hakimiyeti ise 445-453 
yillan arasindadir): Atilla ile agabeyi Bleda'nin devraldigi imparatorlugun sinirlan, batida Alp Daglan 
ve Baltik Denizi'nden doguda Hazar Denizi yakinlanna kadar uzaniyordu. Taht ortagi kardesi 
Bleda/Buda eglenceye duskun ve yonetim kaabiliyeti olmadigindan 445'de eceli ile olene kadar 
devleti neredeyse Attila tek basina idare etti. 

434 Margos Bansi: iki kardesin hukumdarhgi ortaklasa ustlendikten sonra yaptiklanyla ilgili 
olarak bilinen ilk olay, Margus (Pozarevac) kentinde Bizans imparatorlugu ile imzaladiktan bans 
antlasmasidir. Attila'nin bans sartlanni adeta dikte ettirdigi bu antlasmayla Romahlar, Hunlara 
verdikleri vergi/haraci iki katina gikaracak ve ileride her yil 300 kg altin odeyecekler, bundan boyle 
Hunlar'a bagh kavimlerle muzakere edemeyecek, ittifaklara giremeyecek, Hunlar'dan kaganlara 
(bunlar bizans tebasi olsa da) siginma hakki tammayacaklardir. 

435 Margus bansi ile batida hakimiyeti pekistiren ve doguya yonelen Attila, idilA/olga 

46 



kiyilanndaki Saragur (Ak-Ogur) lar'in ayaklanma tesebbusunij bastirdi. 

439 Kuzey Li-ang (Pei-Liang) kiralhgi'nin yikihsi: (Tsu-ku/Chu-ch'u Mengsun tarafindan 
Kansu'da kurulmus, Tabgaglar tarafindan baskent Gu-tsang'in isgali ile 439 yilinda yikilmistir). Bu 
Hun Devleti'nin Tabgaglar tarafindan yikilmasi uzerine buradan kagan Turk Asina ailesince temsil 
edilen, Turk siyasT hakimiyet suuru, Gokturk hakanhgina kadar ulasmistir. 

440 Eftalitler (sonralan Bati'da Avarlar olarak bilinecek olan Ak Hunlar), Maveraunnehir, 
Baktria, Horasan ve Dogu iran'i isgal igin, Altay bolgesinden guneye indiler. 

441-442 Atilla'nin Birinci Balkan Seferi: Bizans'in 434 tarihli anlasma sartlarim yerine getirmede 
gevsek davranmasi, Attila'mn 440'dan itibaren Bizans'a yonelmesini gerektirdi. Duzenlenen Birinci 
Balkan seferi (441-442) Tuna boylanndaki mustahkem mevki ve kalelerin ele gegisiyle Trakya 
istikametinde ilerledi. Bizans'in, Bati Romanin aracihgiyla bans sartlanna riayeti garanti etmesi 
uzerine sefer sona erdi. Artik Balkanlar bolgesinde Hunlar'a karsi durabilecek bir kuvvet kalmamis 
oluyordu. 

442-460 Lou-Lan Hun kralligi/devleti: Cin/Orta Asya'da kurulmus Hun bakiyyesi bir Turk 
devletidir. 

445-453 Attila tek basina Hun tahtinin temsilcisi. Kardesi Bleda'nin 445'te olumu ardindan Atilla, 
453 yilinda olene kadar tek basina devleti idare edecek ve Avrupa'da tam bir Hun ustunlugu 
yasanacaktir. 

447 Atilla'nin ikinci Balkan Seferi: 445'de kardesi Bleda'nin olumuyle devlete tek basina hakim 
olan Attila gucunun zirvesine ulasmisti. Avrupa'da: "Savas tannsi Ares'in kihcinm Attilanin eline 
verildigi, dolayisiyla da yeryuzune hukmetme yetkisinin tann tarafindan Attia'ya verildigi inanci" dalga 
dalga yayildi. Bizans'in yine bans sartlanni uygulamadaki isteksiz tutumu ikinci Balkan Seferi (447)'ne 
sebeb oldu. Bizans baskentini kusatmak uzere Buyuk Qekmece'ye kadar gelen Hun kuvvetleri 
karsisinda aman dileyen imparaorTheosios'la sartlan daha da agirlastinlan yeni bir andlasma yapildi 
(Anatolios Bansi). Fakat hala uslanmayan Bizans imparatoru, elgilik heyeti kilifinda Attila'ya karsi bir 
suikast tesebbusunde bulundu. Fakat bu tesebbusten haberdar alan Attila, suikastgilann da arasmda 
bulundugu Bizans heyetine dokunmadi. Onu teskin igin gonderilen yeni elgilik heyeti de Attilayi sakin 
ve yumusak buldu. Zira Attila artik dis siyasetini degistirmis, Bati Roma'ya yonelme zamanmin 
geldigine karar vermisti. 

448-451 Atilla'nin Bati Roma Seferi: Atilla'ya verdisini vermeye devam eden ve bu sirada koylu 
isyanlanyla ugrasan Bati roma, ayni zamanda muhtemel bir karsilasma igin askeri hazirhklar 
yapmaktaydi. Bu faaliyetlerden haberdar olan Atilla da 448'den itibaren iki yil siyasT ve askerT 
hazirhklann ardindan diplomatik taarruza karar verdi. Daha once evlenme teklifinde bulunan, 
imparator Valentinianus IM'un kiz kardesi Honoria'nin teklifini kabul ettigini ve de geyiz olarak 
Honorianin hissesine dusen Roma imp. nun yonetimine istirak hakkinm taninmasi istegini bildirdi. 

47 



Teklifinin reddi uzerine Attila, yanya yakini Turklerden olusan Germen ve islav yardimci kuvvetlerinin 
bulundugu 200 bin kisilik ordusuyla, Orta Macaristan'dan hareketle Roma uzerine yurudu (451). 20 
Haziran 451 tarihinde Katalaunum (Troyes sehrinin batismdaki Champagne ovasina dogru)'da iki 
ordu karsilasti (Catalauni Ovasi Qarpismasi). 24 saat suren savas sonunda Attila, Roma ordusunu 
tarn bir imha ile yok etmeden ordusunu savas meydanindan gekti. Roma ordusu dagilmis, Bati Gotlar 
ve Frank kuvvetleri de savas meydanindan gekilmislerdi. Ustelik Roma baskumandam Aetius bir ara 
yanlislikla Hun kuvvetleri arasma dusmus, daha sonra kurtulmustu. Attila'mn gekilmesinin sebebi; 
Roma'nin insan ve asker deposu olan Galya barbarlanni safdisi biraktigi ve Roma muttefiklerinin 
savas gucunu kirdigi dusuncesi olsa gerektir. Gergekten de Roma desteksiz birakilmis, Aetius da 
gozden dusmustur. 

452 Atilla'nin ikinci Bati Roma Seferi: 451 'de Galya'daki Catalauni Ovasi Qarpismasi'nda 
Roma ve Vizigot kuvvetleri karsisinda neticesiz savasin ardindan Attila, 452 bahannda 100 bin kisilik 
bir ordu ile yeniden italya seferine giktiginda, Roma'nin Hunlar'a karsi gikaracak kuvveti kalmadigi 
ortaya gikti. Attila, Julia Alpleri'nden inip Po ovasina girdi. Amelia bolgesini isgale baslamasiyla 
imparatorlugun o siradaki baskenti olan Ravenna'nin Hun tehdidi ile karsi karsiya kalmasi, Roma 
sarayini, halkini ve bans yapma taraftan olan Senato'yu endise ve korkuya gark etti. Kilise de 
banstan yana idi. Papa Leo I. baskanhgmdaki Roma bans heyeti, Attila'dan Roma'yi esirgemesi 
ricasinda bulundu (Temmuz ortasi 452). Kitlik ve salgin hastaliklann da zorlamasiyla bu emam kabul 
eden Attila, buyuk bir yanilgiyla Bizans gibi Bati Roma'nin da kendi iradesine baglandigi inanciyla 
merkeze dondu. 

453 Atilla oldu: ikinci Bati Roma/italya seferinin ardindan Atilla, simdi siranin "Dunya 
hakimiyeti"'nin gergeklesebilmesi igin, Orta Dogu'daki Sasaniler'in itaat altina almmasinda oldugu 
inancinda idi. Fakat O, italya seferinden donuste, zifaf gecesinde kan kusarak, 60 yasinda oldu (453). 

453-469 Avrupa/Bati Hunlannm siyasi tarihinin sona ermesi: Yerine Hun tahtina gegen ogullan 

(sirasiyla; ilek (453-454), Dengizik (454-469), irnek (469) babalannin yerini tutamadilar. Germen 

kavimlerine karsi yaptigi savasta ilek'in olumu ardindan, Dengizik de yeniden hakimiyet ve birlik 

ugrunda Bizans karsisinda can verdi. Ardindan Hun tahtina oturan irnek (469)'in ise artik Orta 

Avrupa'da tutunamayacagi inanciyla, kendisine bagh Hun kutleleriyle Karadeniz'in bati kiyilanna 

donusu Avrupa Hun imparatorlugu'nun tarihe intikali anlamina gelmekteydi. Bati kanadinin merkezi 

Tuna, dogu kanadinin ise Dinyeper havalisi olan Hun imparatorlugunun hakimiyet sahasi iginde (370- 

453 tarihleri arasmda Dogu Avrupa, Bati Avrupa ve diger cografyalarda yapilan akinlar, savaslar 

neticesinde) baslica su topluluklar/kavimler bulunmaktaydi: Germenler (dogudan batiya): Dogu Got, 

Gepid, Turciling, Sueb, Markoman, Kuad, Herul, Rugi, Skir. islavlar (Orta ve Bati Rusya'da): Veneda, 

Ant, Sklaven. iranlilar (Kafkaslar'dan Tuna'ya kadar daginik halde): Alan, Sarmat, Bastarna, Neur, 

Roxolan. Fin-Ugorlar (Ural'dan Baltik'a kadar): Qeremis, Mordvin, Merya, Vesi, Cud, Est, Vidivari. 

Turkler: imparatorlugun her tarafina yayilmis olarak Hunlar, Karadeniz'in kuzey duzluklerinde 

Volga'ya kadar Bes-ogur, On-ogur, §aragur, Azak'in batisinda Akatir, Volga'nin dogusunda Sabar ve 

baska Turk kutleleri. Sayilan 45'e ulasan bu kavimler/topluluklar/zumreler, yalniz reisleri, sefleri veya 

48 



krallarimn devlete baglihgindan olusmus olan bir siyasT birligin uyesi idiler. Hun devleti dahilinde 
umumiyetle sulh ve sukun hukum surerken, Roma imp. sik sik tab? kavimlerin isyanlanyla 
galkalanmaktaydi. Bati Roma bu isyanlarla ancak Hunlar'in yardimlanyla basedebilmekteydi. Hunlann 
bu isyanlara karsi Romaya destegi, ayni zamanda 436'dan itibaren butun "Germania"nin Turk 
idaresine gegmesi neticesini verdi. Bu vesileyle su kavimler de Hun haimiyet sahasina dahil edildi: 
Burgondlar, Bayavurlar, Yuthanglar, asagi Ren sahasindaki Franklar, Turingler, Longobardlar. Hatta 
Hun hakimiyeti, Kuzey Denizi ve Mans kiyilan ile Okyanus adalanna kadar kadar genisledi. 

455-469 Hun ustunlijgunun sona ermesi ve tarihe intikali: Atilla Atilla'nin olumunden (453) sonra 
imparatorluk kendi aralannda gatismaya baslayan ogullan arasinda paylasildi. Yerel halklarm 
baskaldinlanyla da mucadele etmek zorunda kalan Hunlar, Pannonia'da, yeri saptanamayan Nedao 
Irmagi yakinlanndaki buyuk bir savasta Gepidler, Ostrogotlar, Heruller ve baska halklarm birligi 
karsisinda bozguna ugradilar (455). Bundan sonra onemli bir gug olmaktan gikarak toplumsal ve 
siyasal agidan dagilmaya yuz tuttular. Son Hun basbugu irnek (469)'in ise artik Orta Avrupa'da 
tutunamayacagi inanciyla, kendisine bagli Hun kutleleriyle Karadeniz'in bati kiyilanna donusu ile 
Avrupa Hun imparatorlugu tarihe intikal etti. 

460 Eftalitler, Kusanlar Devleti'ni ele gegirerek Hindistan'i istila ettiler. 

461-576 Sabar Devleti: MiladT 5. ve 6. yuzyillarda Bati Sibirya ile Kafkaslar'in kuzeyinde muhim 

tarihT roller oynamis bir Turk toplulugudur. Erken tarihleri hakkinda kesin bilgiler bulunmayan 

Sabarlann asil yurtlannin, Tann Daglari'mn batisi ile ili nehri sahasi ve de Buyuk Asya Hun imp.na 

bagli topluluklardan biri olmalan icabeder. Sabarlar hakkindaki ilk kesin haberleri, 461-465 tarihleri 

arasinda Bati Sibirya kavimleri arasinda yasanan gog hadiseleri munasebetiyle bilgi veren 5. y.yil 

Bizans tarihgisi Priskos'ta bulmaktayiz. Bu habere gore, dogudan gelen Avar baskisi karsisinda 

Sabarlar yerlerini terkedip batiya yonelmisler, Altaylar-Ural daglan arasi duzluklerde (bugunku 

Kazakistan bozkirlannin guney sahasi) yasayan Ogur-Turk boylanni yurtlanndan atarak, Tobol ve 

isim irmaklari gevresinde yerlesmislerdir. Ayni sahada kuruldugu bilinen Sibir Hanhgi (16. asir)'nin da 

baskenti Sibir adini tasiyordu. Bu kelime zamanla gok genis bir cografyayi ifade etmistir (Sibirya). 

Ruslar'in once Sibir (isker) sehrini ele gegirerek bolgeye verdikleri bu ad, Rus harekati doguya 

ilerledikge daha genis sahalan gostermis, boylece Sabar Turkleri'nin hatirasi gunumuze kadar 

yasamaga devam etmistir. 503 yilmda Dogu Avrupa'da Bulgar gruplanni hakimiyetleri altina alan ve 

Sabarlardan kalabalik bir kutlenin 515 sonlannda idil-Don arasinda ve Kafkaslann kuzeyindeki Kuban 

boylanna yerlesmesiyle Bizans ve Sasani imparatorluklan ile komsu olan Sabarlar, Dogu Avrupa 

tarihinde onemli roller oynamislardir. Balak (Belek?) idaresinde buyuk gapta askerT faaliyet gosteren 

Sabarlar'in, Sasaniler'le anlasarak, Bizans'a karsi savastiklan (516), Ermeniye bolgesine akinlar 

yaptiklan ve arkasindan Anadolu'ya girerek Kayseri, Ankara, Konya dolaylanna kadar ilerledikleri 

bilinmektedir. Sasaniler'le yaptiklan savaslarda hayli yipranan Sabarlar, 557'ye dogru da Avarlar'dan 

agir bir darbe yemislerdir. Kisa sure sonra ise Sabar sahasi, Kara Deniz'e kadar hakimiyet sahasini 

genisleten Gokturk idaresine girmistir. Guney Kafkasya'daki hakimiyetlerine de 576'da Bizans 

tarafindan son verilen Sabarlar, Kur nehrinin guneyine yerlestirilmislerdir. 7. yuzyil ortalanna kadar 

49 



daginik halde yasamislar, bu siralarda ortaya gikan Hazar Hakanhgi'nin esas kutlesini teskil 
etmislerdir. 

469 Son Hun basbugu irnek: 455 bozgunu ardmdan irnek, artik Orta Avrupa'da 
tutunamayacagi inanciyla, kendisine bagli Hun kutleleriyle Karadeniz'in bati kiyilanna dondu (469). 
Bu Avrupa Hun imparatorlugu'nun tarihe intikali anlamina geliyordu. 

470 Ak Hun hukumdari Kun-Han'in Gupta Devleti'ni ortadan kaldirmasi: Yazdgird II zamanimn 
(438-457) sonlanna dogru Uar-Hun/Ak Hun'lann basinda bulunan Eftal (Abdel) hanedamndan, Kun- 
han iran ig islerine kansarak, himayesine aldigi valTahd Peroz (FTruz)'u Sasani tahtina gikarmis (458- 
484), hakimiyetini Kuzey Hindistan'a dogru genisleterek orada, basinda Skandagupta'nin bulundugu 
Gupta devleti'ni dagitmisti (470'e dogru). 

484 Ak Hun/Eftalitler, Ceyhun kiyilannda Sasaniler'i maglup ederek Herat bolgesini aldilar ve 
Sasaniler'i yilhk vergiye bagladilar. 

VI. yuzyil 

534 Tabgag Devleti'nin ikiye bolunusu: 480'den itibaren Kuga ve etrafini Juan-juanlar'a 
kaptiran ve 494'de baskenti, Devlet meclisinin muhalefetine ragmen, bozkir bolgesinden guneydeki 
Qin merkezi Lo-Yang'a nakleden imparator Hong II (Hio-wen, 471-499), Turk toresine karsi agirlik 
kazanan bu soysuzla§mayi (479'da yalniz ba§kentte 100 tapinak ve 2000'den fazla rahip 
bulunuyordu) 495 yilmda, Turk orfunu, geleneklerini, giyimini, Tabgag dilini ve hatta yazi§malarda 
Turkge tabirlerin kullanilmasini yasaklamakla tamamladi. Tabiatiyle Turk atalannin askerT vasfmi 
kaybeden Tabgag devleti, yeni bolgenin ve yerli Cin halkinin yol agtigi iktisadT ve sosyal sebeplerden 
de gittikge gucunu kaybetmekte idi. Butun Kuzey Cin'e hukmetmi§ olan bu devlet 534'e dogru (Ho- 
nan'da) Dogu Weileri ve (C'ang-an'da) Kuzey veya Bati Weileri olarak ikiye aynldi ve kisa zaman 
sonra butun arazileri Cinli hanedanlara intikal etti. 

540-550 Son Gupta imparatoru Vishnugupta'nin saltanati. 

550-557 Tabgag Devleti ve siyasi varhginm tarihe intikali: 534 yilmdaki bolunmenin ardmdan 
hizla Qinlile§en ve Cin siyasi ve kulturunun tesiri altina giren bu iki Tabgag devleti'nin topraklan Cinli 
sulalerlerin eline gegti. Dogu Weileri'nin siyasi hakimiyeti ve topraklan yerini Ts'i/Ch'i sulalesine (550- 
557), Bati Weileri'nin siyasi hakimiyeti ve topraklan ise yerini Chou sulalesi (557-581 )'ne terketti. 
Boylece Tabgaglar siysi tarihten silindiler. 

552-745 "Turk" kelimesini Turk devletinin resmT adi olarak ilk kullanan siyasi tesekkul Gokturk 
hakanhgi: Turkler, Yuan-Yuan imparatorlugu'nu yikarak Turk Hanligi'ni kurdular. Bu Turk Hanhgi, 
sekIT olarak Bati ve Dogu diye iki Hanliga bolunecektir. 

552 I. Gokturk Kaganhgi'nin kurucusu Bumin Kagan oldu. 

50 



552-582/630 I. Gokturk Kaganhgi: Gokturk devletinin kurucu yabgusu Bumin, bir "Toles" 
isyanini bastirdiktan sonra (546), Juan-juan hukumdan ile esdeger oldugunu gostermek igin onun 
kiziyla evlenmek istemis, fakat bu istegi reddedilmistir. Bunun uzerine bir Tabgag prensesi ile evlenen 
Bumin, vurdugu agir darbe neticesinde Juan-juan devletini yikmis (552 baslan) ve resmen "il-kagan" 
unvanmi alarak, Otuken (Eski Hun imp. nun baskent bolgesi) merkezli mustakil Gokturk Hakanhgi'm 
kurmustur (552). Kendi manevT agirligi altinda olmak uzere devletin Bati kanadinin idaresini kardesi 
istemi (istemi, She-ti-mi 552-576)'ye veren Bumin, ayni yil igerisinde (552) olmustur. Bati kanadinda 
istemi, dogunun yuksek hakimiyetini taniyan ve fetihlerine devam ederken, Otuken'de (Dogu 
kanadinin basma da) Bumin'in ogullan K'o-lo (Kara) ve arkasindan da kardesi Mu-kan (553-572) 
gegmistir. Mu-kan ve istemi'nin basinda bulundugu Gokturk hakanligi bu devrede hasmetli gagina 
ulasmistir. 

552-576 I. Gokturk Kaganligi'nda istemi (Bati kanadi kagani 552-576) ve Mukan (Otuken'de 
dogu kanadi kagani 553-572) donemi. 

552-576 Bumin'in oglu Gokturk devletinin bati kanadi kagani istemi (552-576) donemi: 
istemi'nin kumandasi altindaki imparatorlugun bu bati ordusu da, kendi bolgesinde harekatlara devam 
etti. Kisa surede Altaylann batisini Isik gol ve Tann daglan'na kadar hakimiyeti altina aldi. AskerT ve 
siyasT faaliyet ve temaslan sonucu Bizans ve Sasani gibi donemin iki buyuk imparatorlugunu Gokturk 
politikasi izinden yurumeye zorladi. Boylece Gokturk hakanhgim bir dunya devleti payesine yukselmis 
oldu. istemi ipek Yolu'nu ve ticaretini ele gegirmek igin, Sasaniler ile isbirligi yaparak Ak-Hunlar'in 
siyasi varhgina son verdi (557) ve bu amacina ulasti. Ak-Hun topraklan iki devlet arasinda paylasildi. 
Boylece Fergana'nin bir kismi, Bati Turkistan'in guneyi, Kasgar, Hoten vb. bolgelerin Gokturkler'e 
intikali ile ig-Asya kervan yolu (ipek Yolu) da uguncu defa Turkler'in eline gegmis oluyordu. 

553-572 Bumin'in oglu Gokturk Devleti'nin dogu kanadi kagani Mu-kan (553-572) donemi: 555 
yihnda son Juan-juan kahntilanni da ortadan kaldiran Mu-kan kagan, dogudaki K'i-tanlar'in ve 
kuzeydeki Kirgizlar'in ulkelerini de hakimiyet sahasina dahil etti. Arkasindan Cin'e yonelerek; once 
Cin'de Tabgaglar'in yerine gegmis olan Chou hanedani (557-581) ve sonra da diger Qinli Ts'i (Ch'i) 
hanedani (550-557)'ni baski altina aldi. Bu suretle batida istemi'nin harekatlanndan bunalan ve 
Gokturkler'e karsi Cin'den yardim isteyen Ak-Hun Eftalit Devleti'ne ve Maveraunnehir bolgesine Qin 
askerT destegini kesmis oldu. 100 bin kisilik buyuk bir orduya malik olan Mukan kaganin, 564 yihnda 
Ts'i'nin baskenti Tsin-yang'i muhasara ettmesiyle Gokturk baski ve nufuzunu daha bir siddetle 
uzerinde hisseden Cin Chou imparatoru Wu-ti, Gokturk baskisini Mukan'in kizi Asina ile evlenmek 
suretiyle (568) hafifletebildi. Goruldugu uzere kisa surede imparatorlugun Dogu kanadi, basta Qin 
olmak uzere bolgede Gokturk hakimiyetini gergeklestirmis oldu. 

553-568 Turkler ve Sasaniler, Eftalitleri ortadan kaldirmak igin ittifak ettiler. 

557 Eftalit/Ak Hun Devletinin, hakimiyetinin sonu: iran'da AnusTrvan buyuk bir devlet adami 
olarak belirdikge, Ak Hun-Eftalitler sonuklesti. 552 yihnda Orta Asya'da Gokturk hakanligi kurulup 

51 



istemi Yabgu, Maveraunnehir bolgesinde faaliyete gegtigi zaman ise, iki buyuk imparatorluk arasinda 
sikisan Ak Hun-Eftalit Devleti'nin, Gokturkler'in mucadeleye giristikleri Juan-juanlar'la olan siyasT ve 
sihrT rabitalan da fayda vermedi. AnusTrvan ile istemi'nin ortaklasa hareketleri neticesinde Ak Hun 
iktidan yikildi ve ulke Gokturkler'le iranhlar arasinda paylasildi (557). Son temsilcisi Ak Hunlar olan ve 
ug kol halinde gelismis olan Hun siyasT hakimiyeti -Kafkasya'daki (Derbend kuzeyi-Hazar denizi 
arasinda) Hunlar'in Hazar Hakanhgi idaresine girinceye kadar suren kisa hakimiyetleri disinda- bu 
suretle tarihe kansmakla beraber, Hunlar'a mensup Turk soyundan gesitli kutleler, buyuk Hun gaginda 
sahsiyetini bulan zengin kulturleri ile gorecegimiz gibi, Asya, Avrupa ve Afrika kit'alannda, Tabgag, 
Gokturk, Turgis, Karluk, Uygur, Oguz, Bulgar, Sabar, Hazar, Kuman Pegenek vb. gibi turlu adlar 
altinda ve yeni, guglu devletler, imparatorluklar kurarak yasamaga devam etmislerdir. Turk milleti 
denilen buyuk ailenin gocuklan olan bu kutleler, ayni zamanda Rus, Macar, islav-Bulgar, Romen, 
Gurcu devletlerinin kurulus ve gelismelerinde bashca rol oynamislar ve daha sonraki butun Turk-islam 
siyasT tesekkullerine askerT, hukukT ve sosyal yonlerden ana kaynak vazifesini gormuslerdir. 

557-579 Cin'de Chou sulalesi, Turk Tabgaglar'in yerini aldi. Gokturk kagani Mukan tarafindan 
ortadan kaldinldi. 

558-805 Avar Hakanhgi: Frank Kralhgi ile Bizans imparatorlugu arasinda Orta Avrupa'da, Hun, 
Sabar ve Ogur kahntilarinin bir kansimi olarak kurulan devlet, bolgedeki gesitli Germen ve islav 
kabTlelerini de hakimiyeti altina alarak 250 yil Avrupa siyasetine yon vermistir. Hakimiyet sahasi 
bugunku Macaristan, Arnavutluk, Hirvatistan, Qekoslovakya, Avusturya ve guney Almanya'yi 
kapsamaktaydi. Avrupa Avar hakanhgi kurucularmin Turklugu, arastirmalar ilerledikge daha da 
kesinlik kazanmistir. Asil gekirdegini Turk unsurunun teskil ettigi Avar ordusunda, kalabahk Germen 
ve islav yardimci kitalan da kullamlmaktaydi. Avar Hakanhgi'nin ozellikle islav kavimleri uzerinde 
buyuk tesiri oldugu anlasihyor. 4. yuzyila kadar Germen Got'lann, daha sonra Hun imparatorlugu'na 
bagh olarak Turkler'in hakimiyetine giren islav topluluklannin tarihi o zamandan itibaren asagi yukan 
"Turk tarihinin bir pargasi" durumuna girmistir. Kalabahk islav kutlelerinin gesitli Dogu Avrupa 
bolgelerine ve Balkanlar'a dagilmasi hadisesi daha gok Avarlar devrinde vukua gelmis ve bu buyuk 
olgudeki gogler "Avar hakanhgi'nca ihtiyag duyulan toprak mahsullerini elde etmek igin onlara tarim 
isleri, ayni zamanda, smir bekgiligi yaptirmak maksadi ile" Avar idaresi tarafindan hazirlanmis ve 
tatbik edilmistir. Bu suretle turlu islav kabileleri bugunku Qekoslavakya'ya, Elbe nehri boyuna, 
Dalmagya kiyilarma, Balkanlar'a sevkedilmislerdir. Boylece, 584'de piskopos Suriyeli Johannes'in 
ifadesi ile "Eskiden ormanlardan disan gikmaga cesaret edemezken, Avarlar sayesinde savasa ahsan 
ve altun, gumus, at surusu sahibi olan islavlar'in" sistemli gogurulmeleri yolu ile gunumuz Orta ve 
Dogu Avrupa etnik haritasinm Avar hakanhgi tarafindan gizildigi anlasilmaktadir. Bugun Kafkaslar'da 
yasayan Avarzumresinin de onlann torunlan oldugu kabul edilir. 

567-569 Gokturk-Bizans yakinlasmasi ve ittifaki: Akhun topraklanni paylasmada istedigini elde 
edemedigini dusunen Sasani Anusirvan, ipek Yolu ticaretinde Gokturkler'e sikinti gikarmaya basladi. 
istemi, Sasanilerle uzlasma umidinin kayboldugunu gorerek Bizans'la ittifak siyasetine yoneldi. Bu 

amagla istanbul'a bir heyet gonderdi (567. Heyet basinda Sogdlu bir ipek taciri ve diplomati olan 

52 



Maniakh bulunmaktaydi). Bu, Orta Asya'dan Bizans (istanbul)'a giden tarihin kaydettigi ilk resmT heyet 
idi. Turk heyetini ilgi ile karsilayan imparator Justinos II, kendisine gonderilen "iskitge (yani Turkge) " 
mektuptan ve Maniakh'dan dinledigi sekliyle meselenin ciddiyetini anlamis ve bir ittifak andlasmasi 
igin de Turk hakanina umumT vali Zemarkhos baskanliginda bir heyet gondermistir (569 Agustos 
basi). Karadeniz-Kafkaslar-Hazar Denizi-Aral golu arasindan Talas yolu ile Tann daglanndaki Ak Dag 
(Altun Dag)'daki Turk hakaninin huzuruna gikan heyetle bir anlasma yapilmis ve istemi siyasetinde 
basan saglamistir. 

6. yuzyil sonlan Eftalitler, Avar Hanhgi'ni kurmak uzere batiya Rus steplerine gogtuler (6. yuzyil 
sonlan). 

570 Hz. Muhammed (a.s.)'in dunyayi tesnfleri. 

Nisan 571 Hazret-i Muhammed (a.s.) dogdu (20 Nisan 571). 

572 Mukan Kagan'in olumu: istemi'nin faaliyetleri de dahil, imparatorluk adina yapilan butun 
faaliyetlerin, kendi adina yapildigi Dogu Gokturk hakani Mukan 572'de oldu. Devleti muazzam bir 
genislige ulastiran Mukan'in hatirasi Orhun Kitabeleri'nde aksini buldu. Bu buyuk hakanin Otuken'de 
duzenlenen muhtesem cenaze toreninde, Bizans imparatorlugu da dahil, komsu devlet ve kavimlerin 
heyetlerinin de hazir bulunmasi, devletin ulastigi sayginhgin bir isaretiydi. Mukan'dan sonra da bu 
sayginhk devam etmistir. Zira Mukandan sonra devletin basina gegen kardesi T'a-po (572-581 )'yu 
tebrik igin, 100 bin top ipek hediye gonderen Chou imparatoruna ve yine gesitli hediyeler gonderen 
Ts'i (Ch'i) imparatoruna Turk hakani, "Ogullarim" diye hitap etmekteydi. Bu, butun Kuzey Qin'in Turk 
himayesine alindiginin da birgostergesiydi. 

572-581 T'a-po kagan ve Gokturk Devleti'nin merkez hakanhgi (Dogu kanadi)'nin ikiye 
bolunusu: Mukandan sonra merkezdeki dogu kanadinm basina gegen kardesi T'a-po (572-581), 
sinirlan oldukga genislemis olan Gokturk Devleti'nin, kendi idaresindeki Dogu kanadini da yine ikiye 
boldu. Bu Dogu'nun dogusuna, kardesi K'o-lo'nun oglu §e-t'u (isbara)'yu, batisina da kuguk kardesi 
Jo-tan'i "kagan (kuguk kagan) " unvanlan ile tayin etti. Kendisi de bir Ts'i prensesi ile evlenme 
sevdasina kapildi. Ustelik, bir Buda heykeli ve tapinagi yaptirarak, Turk igtimaT hayatina uygun 
olmadigi eskidenberi bilinen Budizm'i ulkede himayeye kalkisti. Dis politikada da yanlis adimlar atildi. 
Gokturk hasmeti zevale yuz tutmus gibi idi. Ts'i Devleti'nin, Chou hanedani/devleti tarafmdan 
yikilmasi (577) uzerine, oradan kagarak kendisine siginan bir Ts'i prensini "Qin kagani" ilan etmesi, 
Choular'la aranm agilmasina sebep oldu. Bu sebeple kalabahk bir ordu ile "Pekin" bolgesine dogru 
ilerleyen T'a-po, kendisine bir Cinli prenses vaad edilerek durduruldu. Aynca Choulular, Ts'i prensi'nin 
de kendilerine teslimini sart kosmuslardi. Bu istegi dogrudan degil de, bir av esnasinda Ts'i prensinin 
kaginlmasina goz yumarak dolayli yoldan yerine getirmesi, millet nazannda T'a-po'nun itibanni sarsti. 

572-591 SasanTler'e karsi Turk-Bizans ittifaki ve Sasani-Bizans gatismalanndan istifade ile 
Gokturkler'in Azerbaycan'a hakim olmalan: Bu gatisma sirasinda hakimiyetini Harezm uzerinden 

Kafkaslar'in kuzeyindeki Kuban irmagina kadar yaymaga gahsan Gokturkler, Azerbaycan'a da 

53 



girmislerdi. Fakat bati istikametindeki bu Gokturk ilerleyisi ve Sasaniler'e karsi ortak hareket, 
Bizans'in da bolgedeki bazi plan ve siyasetleri sebebiyle gecikmis ve ancak Anusirvan'in oglu "Turk- 
zade (istemi'nin torunu) " lakapli Ormuzd IV (579-590)'un son yillannda (588) yapilabilmistir [s.101]. 
Bu gecikmenin sebebi, Bizans'in, Gokturkler'in dusmani olan Avarlar'a himaye He kucak agmasi ve 
Gokturkler'in baglanti kurarak destek almak istedigi Guney Kafkasya'daki Sabar Turk kutlesini 576'ya 
dogru dagitarak Gokturk ilerleyisini ve hizini kesmek istemesidir. 

576 Hazarlar: Turkler'in, Kafkaslar'i istilasi ve Hazar Hanhgi'm kurmalan. 

576 Gokturk bati kanadi kagani istemi oldu: Merkezde (Dogu Gokturk) yasanan ig sarsintilara 
bir de Bati kagani istemi'nin olumu eklendi (576). "Ben, esirlerimiz olan Uar-Huniler'in hangi yoldan 
Bizans'a gittiklerini biliyorum.... Bize karsi gelmek cesaretini gosteren Alanlan, On-ogurlan 
goruyorsunuz. Roma'ya da gelecegiz" diyerek, Gokturk sinirlannm Kafkasya'nin kuzeyine ulastigmi 
ortaya koyan istemi, hedefte Bizans'in oldugunun isaretini vermis ve bunu gergeklestirmek igin de 
Kirim'daki Bizans'a ait Kerg (Bosporos) kalesini ele gegirmistir (576). Bu tarih ayni zamanda, 
Mangurya sinirlanndan baslayarak Karadeniz'e kadar uzanan Gokturk hakanligimn, genislemesinin 
son noktasina ulastigi tarihdir. 

576 istemi Kaganin Kirim'daki Bizans'a ait Kerg (Bosporos) kalesini ele gegirmesi. 

576-603 Tardu Kagan: istemi'den sonra Bati kanadinin basina oglu Tardu (576-603) gegti. 
Cesaret ve savasgihgi babasini hatirlatmakta idiyse de, T'a-po'nun agmis oldugu aynhk gizgisini, 
siyasT ihtiraslan sebebiyle busbutun derinlestirmekten kurtulamadi. Dogu Kanadinda isbara'nin 
hakimiyetini kabul etmeyen Ta-lo-pien, Cin yonlendirmesiyle Tardu'nun yanina geldi. SiyasT ihtiras 
pesine dusen Bati yabgusu Tardu, Dogu'daki yeni hakanla devletin tamamina hakim olmak igin 
mucadeleye basladi. 

581 Gokturk dogu kanadi kagani T'a-po oldu: T'a-po kagan, 581 'de olurken kendi oglu yerine 
Talopien'nin hakan olmasim istediyse de, Toy/Devlet Meclisi bu istegi reddederek (zira Talopien, 
Mukan kagan'in, asil, yani Turk soyundan olmayan hammindan idi) T'a-po'nun yerine K'o-lo'nun oglu 
isbara hakanliga getirilmistir. 

581-587 isbara kagan: Tapo'dan sonra Merkezdeki Dogu Hakanligimn basina gegen isbara 
kansinin telkinlerine kapilarak Qin'e, Sui Hanedani'na karsi ordu sevketti. Kendisi bir Chou prensesi 
olan Ts'ien-ki, Choular'i altederrek iktidan devralan Suiler (581-618)'den intikam almak istiyordu. 
isbara'nin ig karisikhklan bertaraf etmeden Cin uzerine yonelmesi Gokturk Devleti'nin 582 yilmda 
kesin olarak ikiye bolunmesi sonucunu verecektir (bkz.: 582, 587). 

582 Cin entrikalan ve I. Gokturk Hakanhgi'nin, Bati ve Dogu Gokturk hakanhgi olmak uzere 
resmen, kesin olarak ikiye aynlmasi: Bumin kagan zamaninda idarT olarak seklen ikiye aynlmis olan 
Gokturk hakanhgi, 582 yilina gelindiginde Dogu'da isbara, Bati'da ise Tardu idaresinde iki kanad 
seklinde idi. Bu arada dahili sikinti ve galkantilar yasanmaktaydi. Her iki kagan da bir digerini 

54 



kabullenmek istememekteydi. Buna Qin entrikalan da eklenince kaginilmaz sonug gergeklesti. Zira 
isbara'mn Qin'e ordu sevkine Sui imparatoru Wen-ti, Qin sehirlerinde imtiyazli ticaret hakkina sahip 10 
bin kadar Turk'u Qin'den uzaklastirarak karsilik verdi. Bunun uzerine isbara Qin'e sefer duzenledi. 
Qinliler entrikalanni daha da arttirdi. Wen-ti, yabgu Tardu'ya altin kurt bash bir sancak gondererek, 
onu Gokturk hakani olarak kabul ettigini bildirdi. ihtirasi alevlenen ve isbara'mn Qin'e karsi ortak 
askerT harekat istegini reddeden Tardu, hakanligin Dogu kanadinin yuksek hakimiyetini tammadigini 
ilan etti (582). Boylece Gokturk hakanligi resmen ikiye bolunmus oldu. Bu entrikalan ile, 350 
yildanberi ilk defa Qin'de siyasT birligi kuran ve daha sonra iktidara gelecek olan kudretli T'ang 
sulalesine siyasT zemin hazirlayan Sui sulalesi, Qin'de iktidanni pekistirirken, Turk hakanligi da: 
isbara idaresindeki Dogu Gokturk hakanligi ve Tardu idaresindeki Bati Gokturk hakanligi adiyla ikiye 
ayrihyordu. 

582 Bizansh tarihgi Agathis'in olumu. 

582-630 Gokturkler'in Bati ve Dogu Gokturkleri olmak uzere iki ayn devlete bolundukleri donem. 

587 Dogu Gokturk hakanligmin Qine tabi olmasi ve isbara kaganin olumu: i§bara, Tardu'nun 
istiklalini ilan etmesinden sonra birgok cephede mucadele etmek mecburiyetinde kaldi. Qinli diplomat- 
general C'ang-sun Seng ile mucadele yaninda onun kiskirttigi Turk kumandanlanyla da mucadele 
ediyordu. Yine Ta-lo-pien'e bagh olduklan gerekgesiyle, bazi yuksek rutbeli kumandanlanni, gerek 
vazifeden uzaklastirmak, gerekse de cezalandirmak yoluyla bertaraf etmekteydi. isbara, gucunden 
gok sey kaybettigini gormus ve ozellikle de Tardu-Ta-lo-pien ikilisinin tehdidini yakindan 
hissetmekteydi. O da Tardu gibi Cin Sui imparatorundan askerT destek ve bans istemek zorunda 
kaldi. Turk hakaninin isteklerini memnuniyetle kabul eden Wen-ti, yardim ve bans gorusmeleri igin 
adamlan diplomat Yu K'ing-tsi ve C'ang-sun Seng'i gonderdi. Bu iki Cinli, Turk baskentinde Turk 
hakaninan hakaret edecek kadar ileri gittiler, ses gikanlamadi. "Qin imparatorunun oglu" oldugunu 
kabul eden hakani "C'en/ bende" ilan ettikten sonra ulkelerine donduler. Butun bu gelismeler neticesi 
Dogu hakanligi Cin hakimiyeti altina girmis oldu. Gelinen noktayi yeterli gormeyen Qin imparatoru, 
daha da ileri giderek Turkler'i, Qince konusmaya, Qinliler gibi giyinmege, onlann adetlerini kabule 
tesvik ve mecbur etmesi igin isbara'ya baskida bulunmaya basladi. isbara'nin kulturel asimilasyon 
amacini guden Wen-ti'ye verdigi cevap, Turk mill? kultur tarihi agisindan dikkate deger ibretler 
igermektedir: "Size bagh kalacak, harag verecek, kiymetli atlar hediye edecegim. Fakat dilimizi 
degistiremem, dalgalanan saglanmizi sizinkine benzetemem, halkima Qinli elbisesi giydiremem, Qin 
adetlerini alamam. imkan yoktur, gunku bu bakimlardan milletim fevkalade hassastir, adeta garpan 
tek bir kalp gibidir". Ancak siyaseten de olsa isbara sunu da Nave etmekten geri duramamistir: "Sui 
imparatoru dunyanm gergek hakimidir. Gokte iki gunes olmadigi gibi, yerde de iki hukumdar 
olmamalidir". Buyuk Gokturk hakanligmin pargalandigi, tab? kutlelerin ayaklandigi/aynldigi, Turk 
kutlelerinden bazilannm Qin'e ilticaya basladigi, hukumdar ailesi mensuplannin birbirine girdigi bu 
kansik devrede isbara oldu (587). Yerine kardesi Q'u-lo-hou (=Ye-hu kagan) ve arkasindan da Toy 
tarafindan Tulan (588-600) hakan segildiyse de kotu gidisatin onune gegilemedi. 

55 



588-599 Bati Gokturk kagani Tardu'nun batidaki basanlan: Hoten bolgesini hakanhga 
baglamis olan Tardu, Ormuzd IV "Turk-zade" zamaninda (iran-Bizans mucadeleleri esnasinda) iran ig 
islerine mudahalelerde bulunmustur. Derbend kusatilmis, yine bir Gokturk ordusu da Herat ve BagdTs 
havalisine girmistir (588-599). Bu Turk ordusunu durdurmayi basaran Sasani kumandani Bahram 
CupT, Ormuzd IV'u tahttan indirerek, onun oglu Husrev Perviz'i iran tahtina oturttu. Ancak onun da 
kagmasi uzerine kendisini "Sehinsah" Nan ederek Sasani tahtina oturan Bahram, Bizans karsisinda 
yenilince ulkesinde tutunamadi ve Gokturkler'e sigindi. Tardu'nun bu basanlan Bizans karsisinda 
psikolojik bir ustunluk saglhyordu. Yine Qin kaynaklannin ifadesine gore Otuken, Kuzeybati 
Mogolistan, Aral havalisi, Kasgar, Maveraunnehir ve Merv'e kadar Horasan havalileri uzerinde hakim 
bulunan ve ulu hakan olarak "Bilge Kagan" unvanini tasiyan Tardu, Bizans imparatoru Maurikios'a bu 
ustunlugunu yazdigi mektubun bashginda soyle ifade etmistir: "Dunyanin yedi irkinin buyuk basbugu 
ve yedi ikliminin hukumdan Hakan'dan Roma imparatoru'na...". 

588-600 isbara'dan sonra Dogu Gokturk hakanligi tahtina kardesi Q'u-lo-hou (=Ye-hu kagan) ve 
arkasindan da Toy tarafmdan Tulan (588-600) hakan segildi. 

VII.Yiizyil 

600 Cinli Sui imparatoru Wen-ti'nin de kiskirtmasiyla, 582 yilinda hakanhgin Dogu kanadinin 
yuksek otoritesini tanimayan ve batida kendi istiklalini ilan eden Tardu, her iki kanadi da kendi 
idaresinde birlestirme gabasi igindeydi. Cin'in, Tulan hakan'a karsi kardesi K'i-min (T'u-li)'i tutarak 
Dogu hakanhgini kanstirmasi uzerine Qin'e karsi sefere gikti. Qinli general Q'ang-sun Seng'in su 
kaynaklanni zehirlemesi sebebiyle, buyuk asker ve at kaybina ugradi (600). 

600-609 Tulan'in ardindan Dogu Gokturk hakanligi tahtina K'i-min (=T'u-li) oturdu: Basta Q'ang- 
sun Seng olmak uzere Qin'in amaci, Gokturk hakanhgini gokertmek ve hatta Turk kultur ve varhgini 
yok etmek idi. Bu amagla raporlar hazirlanmakta, Gokturk ailesi birbirine dusurulmekte, entrikalar 
gevrilmekte idi. Cin'in muvafakati ile Tulan'dan sonra tahta Ye-hu'nun oglu K'i-min (=T'u-li, 600-609) 
gegirilmisti. Kansi bir Cinli prenses (Ts'ien-kin) olan K'i-min, Dogu hakanhgini da hakimiyeti altina 
almaya galisan Tardu'ya karsi kullamlmakta idi. K'i-min, tarn bir Qin kuklasi idi. 607 tarihli bir 
mektubunda "Hasmetpenah'in aciz bir bendesi" oldugunu soyleyen K'i-min, daha da ileri giderek, 
atasi isbara'nin kabul etmedigi "Turk kavmini Qinliler gibi yapmaga hazir bulundugunu" ifade 
edebiliyordu. 

603 Bati Gokturk hakanhginda ig isyanlar ve Tardu'nun olumu: Batidaki ustun basanlara 
karsin, Doguda Qin entrikalannin da kiskirtmasiyla birbirleriyle mucadele eden Dogu-G6k Turk 
hakanlan Tulan ve K'i-min'e karsi, Tardu'nun sert bir tutum takinmasi, basta Tolesler olmak uzere 
Turk boylan ve yabanci kavimlerin isyanlanna sebep olmus, bu ig isyanlan bastirma ugrunda 
mucadele ederken Kuku-nor havalisinde Mogol T'u-yu-hunlar arasinda kaybolmustur (603). 

603-619 Bati Gokturk kagani Ho-sa-na (Q'u-lo Kagan) ve Suilerle isbirligi: isyanlann arttigi, 

nizamin bozuldugu Bati Gokturk hakanhginm basina getirilen Tardu'nun torunu Ho-sa-na, Dogu 

56 



hakanhgina karsi Suiler'le isbirligine kalkmis, hatta ulkeyi terkederek Qin sarayinda yasamaga 
baslamistir. Dogu Gokturk hakam Si-pi kagan bunu teslim alarak oldurtmustur (619). H'o-sa-na'dan 
sonra Toy, Tardu soyundan Si-koei'yi hakanliga getirmis, duzelmege baslayan asayis ve nizam, 
Tardu'nun kuguk torunu T'ong Yabgu (619-630) zamamnda gergek anlamda saglanabilmistir. 

609-619 K'i-min'in yerine oglu Si-pi (Shih-pi) kagan Dogu Gokturk tahtina oturdu (609-619): Si- 
pi, babasindan disli gikarak, Cinli bir prensesle evli olmasina ragmen, onu Turk menfaatleri igin Qin'e 
karsi bir paravan olarak kullanmayi basardi. Qin'in Gokturk ig islerine mudahalesini onleyen §i-pi, 5-6 
yil gibi kisa bir zamanda Dogu Hakanligi topraklanndaki karisikhklan bertaraf ederek, batida Tibet'e, 
doguda da Amur nehrine kadar tekrar itaat altma aldi (615). Endiseye kapilan Sui hukumdan yeni 
fitne planlanni devreye soktu. Fakat hakan bu tuzaklara dusmedi. Qin'e verilen yillik harac kesildi. 
Qin'e karsi savas hazirhgi basladi. Si-pi'nin amaci, kuzey eyaletlerini gezmeye gikan Cin Sui 
hukumdan Yang-ti'yi yakalamakti. Fakat hakamn Qinli kansi i-g'eng tarafindan haber ula§tinldi ve 
Yang-ti suratle geri donmeye ba§ladi. Takipgi Gokturk suvarilerince San-si'de Yen-men (bugunku Tai- 
hien) mevkiinde ku§atilan ve uzuntusunden agladigi rivayet edilen hukumdann imdadina yine bu Cinli 
prenses yeti§ti. Prenses i-g'eng, Gokturk ulkesinde buyuk bir isyan giktigi §aiyasiyla Turk ordusunun 
geri gekilmesini sagladi (615). 

615-619 Dogu Gokturk kagani Si-pi'nin Cin ig siyasetine mudahalesi ve Sui Hanedani'nin sonu 
(618): Sui krali Yang-ti'nin 615 yilinda Gokturk ordusu kar§isinda zor duruma du§mesi Qin'de ig 
kan§ikliklara sebeb oldu, dahilT muhalefet gittikge yogunla§ti. Bu sefer de Qin ileri gelenleri 
Gokturkler'e siginmaya ba§ladilar. §i-pi, §imdi Qin siyasetini, kar§i silah olarak Qin'e kar§i kullanmaya 
ba§ladi: Si-pi, Qin sarayini yagmalayarak ele gegirdigi degerli eserleri Turk hakanina sunan Liang Shi- 
tu'yu "Qin kagani, 617" Nan ederek, kendisine kurt ba§h bir sancak verdi. Liu Wu-Chou adh diger bir 
kumandani da "Bati Qin kagani" Nan ederek, Suiler'e kar§i sefere gikardi. §i-pi'nin siyasT 
faaliyetlerinden tarihT bakimdan en onemlisi ise, Qin umumT valilerinden Li Yuan'i desteklemesi 
olmu§tur. Onunla yapilan bir anla§ma sonucu; Turk ordusunun da yardimi ile Li Yuan, Suiler'i Cin 
tahtindan uzaklastirmis, baskent Q'ang-an'daki imparatorluk servetini Turk hakanina takdim etmis, 30 
bin top ipek ve yillik vergi vermeyi kabul etmistir. Bu suretle Turk destegini alan, Sui sulalesini 
iktidardan uzaklastiran Li Yuan, Qin'de 300 yil kadar surecek olan unlu T'ang sulalesi'ni (618-906) 
kurmus ve kendisi de Kao-tsu (618-626) unvani ile Qin imparatoru olmustur. 

618-906 Qin'de Sui Hanedani'nin sonu ve Tang Hanedanhgi'nin kurulusu: Dogu Gokturk kagani 
§i-pi'nin destegi ile Sui sulalesini iktidardan uzaklastiran Li Yuan, Qin'de 300 yil kadar surecek olan 
unlu T'ang sulalesi'ni (618-906) kurmus ve kendisi de Kao-tsu (618-626) unvani ile Qin imparatoru 
olmustur. 

619 iktidan doneminde Dogu Gok Turk hakanhgmi Qin boyundurugundan kurtaran §i-pi kagan 
oldti. 

619-621 Dogu Gok Turk hakanliginda §i-pi'den sonra yerine kardesi Q'u-lo (619-621) gegti. O 

57 



da kardesi gibi Cin'e karsi sert bir siyaset gutmekteydi. Bu sefer T'ang sulalesine karsi Sui sulalesini 
destekleyen C'u-lo, kansi i-g'eng tarafindan zehirlenerek olduruldu. 

619-630 Bati Gokturk kagani T'ong Yabgu ve son istikrar: Si-koei'nin ardindan hakanliga 
Tardu'nun kuguk torunu T'ong Yabgu getirilmis ve onun zamanmda gergek anlamda ig istikrar 
saglanabilmistir. Akilli ve cesur, mahir bir savasgi ve segkin bir taktikgi olan T'ong-Yabgu, Tolesler 
(Orhun, Tola irmaklan ile Aral-Kafkaslar arasinda bulunan)'i hakimiyeti altina almis, guneyde 
Gandahar'a kadar ilerleyerek iranlilar'i yenmis, Cin ile dostane iliskiler kurmustur. Bir kag yuz bin 
kisilik guglu bir suvari ordusuna malik olan Bati Gokturk hakanligimn merkezi, Talas sehri (bugunku 
Evliya Ata)'nin 75 km guneydogusundaki Bin-vul (Bin-bulak/bin pinar) mevkiinde idi. 

620 Hz. Muhammed Peygamberlikle gorevlendirildi. 

621-630 Son Dogu Gok Turk kagani Kie-li: C'u-lo'nun yerine gegen kardesi Kie-li de prenses i- 
g'eng ile evlenerek onun kuklasi olmustur. Kie-li, Cin'e yaptigi plansiz iki askerT tesebbus 
basansizhkla neticelenince, millet nezdinde itibanni kaybetti. Tarduslar, Bayirkular, Uygurlar 
ayaklandilar (627). Tardus basbugu i-nan'in darbeleri yikici oldu, bu kansikhk ve isyan ortami, birgok 
Qinli'nin tekrar Qin'e donusune sebep oldu. K'i-tanlar ve diger bazi kavimler Qin ile temasa gegmeye, 
sinir boylannda yasayanlar Cin'e baglanmaya basladilar. Gokturk hakani Kie-li, kusattigi bir sehri 
maglub olarak terkedip gekilirken, yakalanmis ve Cin baskentine goturulmustur (630). 

Eylul 622 Hz. Muhammed (a.s)'in Hz. Ebubekir ile Mekke'den Medine'ye hicreti (17/20/24 EEylul 
622). Bu olay Hz. Omer zamanmda Hicri Takvim'inde baslangici sayilmistir. 

622-628 Herakleios'un Sasani baskenti MedaTn (Ktesiphon)'e kadar uzanan surekli seferleri 
(622-628): Bizans seferleri ile Sasani imparatorlugu buyuk sarsintilar gegirmeye baslamis, boylece 
sonraki yillarda islamiyet'in iran'da kisa surede hakimiyet kurmasi igin onemli bir zemin olusmustur. 
Bu duruma er-Rum Suresi'nde de isaret olunmaktadir. 

624 Hz. Muhammed 15 Martta Mekkelilerle Bedir'de savasti ve onlan yendi (15 Mart 624). 

625 Medineli Muslumanlarla, Mekkeli Musrikler arasinda Uhud Savasi yapildi (23 Mart 625). 

627 Hendek Savasi yaildi. Medineyi muhasara eden Mekkeli Musrikler yenildiler (31 Mart 
627). 

630 Medineli Muslumanlar, Mekke'yi Musriklerden aldilar. Huneyn Savasi yapildi. Tebuk 
Seferi duzenlendi. Hz. Ebu Bekir Hac kafilesi baskani olarak Mekke'ye gitti. 

630 Qinliler, Otuken bolgesi (Dogu Gokturk hakanhgi topraklan)'ni isgal ettiler. 

630 Dogu Gok Turk hakanligi'nin yikihsi: Son kagan Kie-li'nin olumu ardindan Tang 
imparatoru T'ai-tsung (627-649), kendini ayni zamanda "Gok Turk Kagani" ilan etti. Boylece 630 

58 



tarihinde resmen Dogu Gokturk istiklali sona ermis oldu. Hakanliga bagli kabileler ve yabanci 
topluluklar dagilmis, herkes basimn garesine bakmaya baslamis, kimisi de gareyi Cin'e siginmakta 
bulmustur. Asina ailesinden gelen bazi kaganlar ise, Cin sarayinin emrinde olarak saraya hediyelerle 
sadakat ziyaretleri yapan, imparatordan gesitli unvanlar alan birer kukla durumuna dusmuslerdir. 
Gokturk tebasi Turkler, Kuzeybati Cin'de (Ordos) Sed boyunki "6 Eyalet" bolgesine yerlestirildi. 
Cinlilesmesi de beklenen bu Turkler 50 yil boyunca kimliklerini unutmamislar, hatta bazi ufak 
baskaldinlarda da bulunmuslardir: Asina soyundan bir prens, Altaylar'da Turk hakanhgini ihyaya 
gahsmis (646-649), On-oklar'in basinda bulunan Gokturk hukumdar soyundan Tu-gi kendini "kagan" 
ilan ederek, Tibetliler'le ittifaka girismistir. Bu baskaldinlardan belki de en onemlisi ve dikkat gekici 
olani, bir Gokturk prensi olan Kursad'in 639 yilindaki tesebbusudur. 

630 T'ong Yabgu'nun olumu ve Bati Gokturk hakimiyetinin sona erisi: Hakanhgm bu son 
deminde yasanan parlak yillar, Nu-si-pi ve Karluk isyanlanyla golgelendi. Ustelik T'ong Yabgu'nun, 
(To-lular eligi) amcasi ile mucadelesi esnasinda olmesi (630) devletin sonunu getirdi. Nu-si-piler kendi 
hakanlanni segmek istedilerse de, sonunda T'ong Yabgu'nun oglu Se-Yabgu uzerinde birlesmisler, 
fakat bu seferde Tolesler'in ayaklanmasi devletin Qin'e baglanmasi neticesini verdi. Merkezdeki Dogu 
Gokturkleri gibi batidaki bu Gokturk hakanhgi da gine tabi olmaktan kurtulamadi. 

630-1016 Hazar Hakanhgi: Sabarlar'in devami olan Hazarlar, 558-630 arasi Gokturkler'in 
Bati'daki en ug kanadi idi. Kafkaslar ve Kara Deniz'in Kuzeyi, idil-Ozi, Colman-Kiyev arasinda hukum 
surmuslerdir. Hakanligin ana topraklan idilKafkaslar ve Don arasidir. Yahudiligi benimseyen tek Turk 
zumresidir. 965 yilmda Rus Knez Svyatoslov Hazar Hakanhgini yikmistir. [idil=Volga, Ozi=Dinyeper, 
Qolman=Kama]. 

630-640 Cinliler, Tarim Havzasi'ni ele gegirdiler. 

630-665 Buyuk Bulgarya: 630 yilmda Gokturk Devleti'nin fetret donemine girmesiyle, Hazarlar 
gibi gogunlugunu On-Ogurlann olusturdugu Bulgarlar da siyasT bagimsizhklanni kazanarak Buyuk 
Bulgar Devleti'ni kurdular. Kurucusu olan Kourt Doulo sulalesi Asya Hun tanhulan ailesine kadar 
uzanir. Hazar Hakanhgi'nin baskilan sonucu kisa surede dagildi: Kourt'un oglu Bat-Bayan, Hazarlara 
tab! olarak, Macarlar ve On-Ogur Bulgarlar'in basinda Kafkasya'daki yurtta kaldi. Gunumuzde 
Kafkasya'da yasayan Balkarlar'in bunlann halefleri oldugu sanilmaktadir. Bat-Bayan'in kardesi 
Asparuh da kalabahk bir Bulgar kutlesiyle Tuna'ya yonelmis (Tuna Bulgarlan=ig Bulgarlar) buradan'da 
668 yilmda Balkanlara gegerek 679 tarihinde Tuna Bulgar Devletini kurmustur. Qogunlugunu Otuz- 
Ogurlar'in olusturdugu bir kutle kuzeye gekilerek idil Bulgarlan=Dis Bulgarian olusturdu (Volga/idil 
Bulgar Devleti). 

630-680 Gokturkler'in siyasi birlikten yoksun kaldiklan donem (Fetret Donemi): Genel Gokturk 
tarihi igin karanlik bir devir olan 630 yih, her iki Gokturk Devleti'nin de Cin karsisinda boyun egdigi bir 
tarihtir. Bundan sonra, Dogu hakanhginda oldugu gibi, Bati hakanhginda da, Gokturk gruplannin 
basinda Asina soyundan birgok prens/kagan bulunduysa da bunlar, gogunlukla Qin'in himayesinde, 

59 



kontrolunde ve desteginde birer kukla memur olmaktan ote bir sey ifade etmemekteydiler. Fakat Cin, 
Bati Gokturk topraklanni ancak 658'de tumuyle kontrolune alabildi. Hatta bir ara Turgis ve Karluk 
desteginde hakan Ho-lu (653-659) istiklal mucadelesinde bulundu. Fakat Cin karsisinda basanli 
olamadi. 

630-682 Dokuz-Oguz Kaganligi ve Gokturkler'e katilisi: "Oguz" adi, aslinda "ethnique" bir isim 
olmayip, dogrudan dogruya "Turk kabileleri" manasini ifade eden bir kelimedir. MiladT 6. asirdan 
itibaren Gokturk hakanliginda toplanmis olan Turk kabilelerinden bir kismi-iki Gokturk donemi 
arasindaki fetret devrinde (630-680)-birgok Turk boylan gibi kendi aralannda bir birlik teskil ederek, 
Tola-Selenga irmaklan bolgesinde Dokuz-Oguz Kaganligi'ni kurmuslardi. Bu Oguz devleti 

682 yilinda ilteris kagan tarafindan maglup edilerek, Gokturkler'e dahil edilmisti. Bu 
muharebede olen bu Oguz Devleti'nin kagani "Baz Kagan"'a ait olan balbal ise, daha sonra ilteris 
Kagan'in mezanna dikilmistir. Kitabelerdeki oguzlarla ilgili ifadeler-ozellikle de Oguz isyanlan ile ilgili 
olarak-, Oguzlar ile Gokturkler arasmda bir ayinm yapilmadigi, hatta hakanhgin temelini Oguzlar'in 
teskil ettigi gorusunu kuvvetli kilmaktadir. Oguz kabileleri, Gokturkler'i meydana getiren topluluktan 
baskasi degildi. Qin kaynaklannda, Qinlilerce artik gok iyi taninan Gokturk hakanligi devrinde 
Oguzlar'in kendi baslanna (yani dogrudan dogruya "Oguz" olarak) zikredilmeyip, sadece Dokuz 
Kabile "Kiu Sing" diye, Oguz kelimesinin tercumesinin verilmesi, bizzat T'u-kue "=Turk"'den ibaret 
toplulugun ayn bir isim altinda belirtilmesine ihtiyag bulunmadigini gosterir. Kitabelerde I. Gokturk 
hakanligi gaginda "Oguz" admin gegmemesi de ayni sebepten ileri gelmis olmahdir. Ancak fetret 
devrinde bazi kabileler kendi aralannda teskilatlanarak bir "devlet" kurmuslardi ki, II. Gokturk 
hakanligi zamaninda hukumdar ailesine karsi ayaklanan ve hukumetin diger imkanlan ile 
bastinlmasina galisilan, bu teskilatlanmis birlik "=Oguz"'tir. 

632 Hz. Muhammed (a.s.)'in irtihali ve islam Devleti'nin genislemeye baslamasi (8 Haziran 
632). Hz. Ebu Bekir, Muslumanlann ilk Halifesi segildi (632-634). 

634-644 Hz. Omer'in Halifeligi (sehit edilmesi 23 Kasim 644). 

636 Kadisiye Savasi: Sasaniler ile Musluman Araplar arasmda yapilmistir. 

636-642 Sasani-Bizans gekismesinin sagladigi elverisli ortamda yayilma olanagi bulan Araplar, 
Kadisiye (636/637) ve Nihavend (642) garpismalanmn ardindan iran'i ele gegirdiler. 

636 Musluman Araplar'in Filistin'i feth ettikten sonra burasi, Hagh Savaslan'nin hedefi haline 
geldi. 

639 Kursad ihtilali: 588 yilinda savas meydanmda olen Gokturk kagani Ye-hu (C'u-lo-hou)'nun 
oglu Kursad (Kie-se), Turk devletini ihya igin 39 arkadasi ile gizli bir cemiyet kurarak istiklal 
mucadelesine karar vermistir: Geceleri sehirde dolasan Qin imparatorunu oldurme planlan, ansizin 
gikan firtmaya ragmen ertelenmemis ve saraya hucum ile saray ve baskenti ele gegirmeye karar 

60 



vermislerdir. Saraydaki muhafizlar ve disandan sevkedilen ordu ile basa gikilamamis ve sehir 
yakinindaki Wei irmagina gekilmislerdir. Kahramanca mucadele eden Kursad ve arkadaslan sonunda 
yakalanarak oldurulmuslerdir. 

640 Gok Turk devleti'nin fetret doneminde karluklar Turfan'in kuzeyine kayarak Cin'e tabi 
oldular: Cinliler'in (kalaluk) diye zikrettikleri, Turkgede "Karlik=kar yigini" manasinda olan Karluklar, 
Turk soyundan gelme, bir Gokturk boyu olup, Altaylar'in batisindaki Kara-irtis ve Tarbagatay 
havalisinde oturmakta idiler. Daha istemi kagan doneminde Turk hakimiyetinin Hazar'in kuzeyi ve 
Maveraunnehir'e dogru genislemesinde buyuk hizmetleri olmustu. Gokturkler'in fetret doneminde 
(630-680), diger Turk boylan gibi Karluklar da, baslarma buyruk hareket etmisler hatta zaman zaman 
Cin'e karsi da gelme cesareti gostermislerdir. 640 siralannda Turfan'in kuzeyine kayan Karluklar, 
Cinliler tarafindan maglup edilmis (650, 654) ve [Cin'e bagh Bati veya Dogu Gokturklerine bagh 
olmaksizin, kendi reislerinin kontrolu altinda] P'ei-ting eyaleti (Tann daglannin kuzeyi)'ne 
baglanmi§tir. 665'e dogru tekrar istiklallerini kazanan ve "Kul-Erkin" unvanini ta§iyan Ug-Karluk beyi, 
bu tarihlerde "Yabgu" unvanini almi§ ve kuvvetli bir orduya sahip olmu§lardir. Kapgan Kagan 
zamaninda tekrar II. Gokturk hakimiyetine giren Karluklar, Cin'in tahrik ve te§vikleri ile Gokturkler'e 
kar§i istiklal mucadelelerine kalki§mi§lar, Uygur ve Basmillar'la birlikte, Gokturk hakanhginin 
yikih§mda muhim rol oynami§lardir. Karluk ba§bugu, Basmil hakimiyeti donemi (742)'nde "sag/bati 
yabgu" mevkiini almi§, Uygur hakanhgi doneminde ise "sol/dogu yabgu" unvanini almi§tir. Bu arada 
Karluklarlar'dan bir kismi ise Bes-balik havalisinde oturmakta ve kendi segtikleri Tun-Bilge adh bir 
yabgunin idaresinde idiler. 

642 Nihavend Savasi: Sasani §ahi Yezdicerd, Nihavend Savasi'nda Musluman Araplar 
tarafindan yenilgiye ugratildi. 

644-656 III. Halife Hz. Osman donemi (17 Haziran 656 tarihinde Medinede sehit edildi). 

645 5. asnn 2. yansindan itibaren siyasi varhgi bilinen Uygur Beyligi dagildi. 

642-651 Arap hucumlannin baskisi sonucu Sasani imparatorlugu goktu. 

650 Alanlar ve Bulgarlar'i yenen Hazarlar, Kafkaslar ve idilA/olga bolgesinde egemenligi ele 
gegirdiler. 

652 islam ordulannin, Horasan'i ilk defa ele gegirmesi. 

656-661 Medine islam Halifelerinin dorduncusu Hz. AN bin Ebi Talib'in hilafeti (24 Ocak 661 'de 
sehit edilmistir). Taraftarlannca Ekim ayinda Kufe'ye gidisi. Irak'ta Cemel/Deve Olayi'nda 
dusmanlanna ustun gelmesi. 

Arahk 656 Cemel Vak'asi gergeklesti (4 Arahk 656). 

657 Siffin Savasi: Hz. AN ve Hz. Muaviye yandaslannin Siffin'de savasi. Hakem Olayi. 

61 



659 Qin kuvvetlerinin Bati Turk Hakanhgi topraklan Maveraunnehir'e girisi. 

661-680 Muaviye bin Ebi Sufyan'in hilafet donemi. 

661-750 EmevT Sulalesinin Saltanat/Hilafet yillan: §am'da EmevT Hilafeti'nin kurulusu ve 
islam'da SunnT-§i'T ihtilafimn baslamasi. 

665-1236/1391 idil (Volga) Bulgar Devleti: Buyuk Bulgar Devleti'nin yikilmasiyla Qogunlugunu 
Otuz-Ogurlar'in olusturdugu bir kutle kuzeye idil-Qolman (Kama) sahasina gekilerek idil 
Bulgarlan=Dis Bulgarian olusturdu, yani idilA/olga Bulgar Devleti'ni kurdular. Geldikleri bu bolgede 
bulunan Qeremis, Mordva, Zuryen, Votyak vb. Fin-Ugor kavimleri/halklanni idareleri altina alan idil 
Bulgarian yine burada bulunan Hun, Sabar, Uz, Kipgak ve Hazar kalintilarmi da bunyelerine alarak 
bolgeyi suretle Turklestirmislerdir. iyi birer giftgi ve tuccar olan idil Bulgarian bolgede birgok onemli 
sehir ve kasabalar kurmuslardir. idil kiyisindaki baskent Bulgar sehri onemli bir ticaret merkezi 
durumunda idi. Dogu'da Baskirtlar, Bati'da Ruslar ve Burtaslar ile komsu idiler. TicarT munasebetler 
sonucu islamiyet'le karsilasan Bulgarlar, Bagdad Abbasi HalTfesi el-Muktedir'den dint yardim ve irsad 
heyeti talep ederek, 10. y.yihn ilk geyreginde (921-922) islamiyet'e girmisler ve Dogu Avrupa'da Turk- 
islam kulturu'nun de temsilcisi olmuslardir. ilk Mogol akinmi atlatan idil Bulgar Devleti, Batu Han 
idaresindeki kalabalik Mogol ordusu ile basedememis ve yikilmistir. Mogollar'in gekilmesinden sonra 
bolgede (Dest-i Kipgak) Altunordu Devleti hukum surmus, fakat bu sefer de bolge Toktamis 
zamaninda, Timur Han tarafindan ikinci defa (1391) buyuk bir yikima ugramistir. Timur'un bolgeyi 
tahribinden sonra dagilan halkin bir kismi Kama'nin kuzeyine Kazan nehri boylanna gogmus, 
buradaki Bulgar-Kipgak kansimi ahalT sonradan kurulacak olan Kazan Hanhgi'nin esas nufusunu 
teskil edecektir. Yine daha sonra bu bolgede bir devlet kuracak olan Quvaslar'in da burada kalan 
Bulgarlar'in torunlan oldugu kabul edilmektedir. Misir'daki Tolunogullan harig, ilk Musluman Turk 
devleti'nin Karahanlilar mi yoksa bu idil Bulgar Devleti mi oldugu hususunda tarihgiler arasinda aynhk 
vardir. 

667 Araplar, son SasanT sahi Firuz'u yendiler ve ilk defa Amu Derya Nehri'ni gegtiler. 

673/674-704 Arap hucumlarimn Amu Derya'nin otesine uzanarak, Buhara ve Sogdiyana'yi ele 
gegirme tesebbusu. 

678 Hz. Muhammedin hammi ve Hz. Ebu Bekir'in kizi, Hz. Aise'nin vefaati (13 Temmuz 678). 

679-864-> Tuna Bulgar Devleti: Dobruca'nin guneyinde Asparuh (679-702) tarafindan kurulan 
bu Tuna Bulgar (ig Bulgarlar) Devleti, Ogur Turkleri tarafindan kurulmus en uzun omurlu siyasT 
tesekkuldur. Bizans'i yilhk vergiye baglayan Tuna Bulgarian, boylece siyasT varhklanni da tescil 
ettirmis oluyorlardi. Tuna Bulgar Turkleri Balkanlara inince, burada bulunan ve ufak kabile hayati 
yasayan islav kutlelerini kendilerine baglamayi basarmislar, onlara vatan, devlet ve millet kavramlarim 
ogreterek, teskilatlandinp, Bizans imparatorluguna kar§i kendilerini koruma kabiliyeti ile 
donatmislardir. Zamanla bolgedeki islav gogunlugun tesiriyle islav kulturunun tesiri altinda kalan, 

62 



Boris Han'in 864 yihnda Hiristiyanhgi kabul etmesiyle de Hiristiyanlasan Tuna Bulgarian hizla 
karakterlerini kaybederek islav-Bizans-Hiristiyan kultur gevresine dahil olmuslardir. Bugunku 
Bulgaristan Devleti bu Tuna Bulgar devletine dayanmaktadir. 

680 Kerbela Vakasi: Hz. Ali'nin oglu Hz. Huseyin'in Kerbela'da sehid edilmesi (10 Ekim 680) 

680/681 Kutlug Kagan ve II. Gokturk Hakanhgi (680/681 -745)'nin Kurulusu: Kitabelerden de 
ogrenildigi uzere, Turk Milleti kaht-i rical, itaatsizlik, basina buyrukluk ve soguk harp teknikleri vb. gibi 
sebeplerle felakete suruklenmis ve 50 yil kadar istiklalden mahrum yasamislardir. Fakat bu zaman 
zarfinda higbir zaman istiklal azim ve askini kaybetmemislerdir. Nitekim Nu-si-fu (679-680) ve Fu-nien 
(681) bu ugurda can veren basbuglardan sadece ikisidir. Asina soyundan Kutlug (Ku-to-lu) da bu 
mucadeleye atilmis ve sonunda basarmistir. Cin'in Ordos'daki 6 eyalet bolgesine yerlestirilen Gokturk 
boylan arasinda bulunan Kutlug, gizli bir teskilat kurarak, Turk onderleri ve halkim mucadeleye davet 
etti. Kisa siirede 5 bin kisilik bir kuvvet olustu. Mucadeleye katilanlar arasinda Tonyukuk da 
bulunmaktaydi. Kutluk ve Tonyukuk 681 yihnda Kuzey Cin'deki Yun-gun eyaletine baskinla 30 bin 
kadar at, deve, koyun ele gegirdiler. Yeni katihmlarla daha da guglenerek istiklallerini elde ettiler. 
Cogay daglan (Yin-san daglan/Huang-ho dirseginin kuzey yakasmdaki dag silsilesi)'nin kuzey 
eteklerini yazlik ve Kara-kum'u kishk merkezi yapan Kutlug'un ilk hedefi Otuken'i yeniden ele 
gegirmek idi. 

680/681-745 Cinliler'e karsi Turkler'in isyani ve Mogolistan/Otuken'de Turk Hakanhgi (II. 
Gokturk Kaganhgi)'nin Kutluk/ilteris kagan tarafindan yeniden kurulusu. 

680-692 680 yilindanberi istiklal mucadelesine girismis ve bunu basarmis olan Kutlug, ilteris 
"il'i=devleti derleyip toplayan" unvaniyla kagan ilan edildi (680-692): Boylece Otuken'de yeniden 
kurulmus olan II. Gokturk Hakanhgi, kisa zamanda teskilatlandinldi. Kardesi Kapgan (=Fatih)'i "§ad", 
diger kardesi To-si-fu'yu "Yabgu" ve Devlet'in kurulusunda buyuk hizmetleri gegen Tonyukuk'u ise 
"Ayguci/Toy baskani, Basbakan" tayin ederek ordu ve diplomasi islerinin tanzimini ona birakti. 

681 Oguz tehlikesinin bertaraf edilmesi ve Otuken'in tekrar zapti: Selenga irmagi boylannda 
bulunan Oguzlar'in Qin ve K'i-tanlar ile bir ittifak tesebbusunden gekinen Kutlug ve Tonyukuk, Oguzlar 
uzerine seferi hizlandirdi ve yapilan muharebe sonucu: Oguz tehlikesi bertaraf edildi, asil onemlisi 
Otuken ele gegirildi. Baykal golu'nun guney batisinda, yuksekge daglar ve Orhun, Tamir irmaklan ile 
gevrili, mudafaasi kolay, fakat etrafa akinlar yapmaga elverisli mevkide "47. enlem, 101. boylam 
arasinda" iklimi mutedil ve otlagi bol bir yer olan Otuken yaylasi, Asya Hunlar'i ve I. Gokturk hakanhgi 
zamaninda devletin agirhk merkezi olarak, Turkler'in kutlu topragi sayihyordu. Daginik Turk kutlelerini 
ancak, "Turk devletgilik ruhunun yerlesmis oldugu" Otuken etrafinda toplamak ve idare etmek 
mumkun idi. Kutkuk kagan burasini ele gegirerek yeniden guglu bir devletin temellerini atti. 

683-692 Cin, Kitan ve Oguzlar uzerine sen Gokturk akinlan ve ilteris kaganin olumu (692): 

Otuken merkezli devletini kuran ilteris/Kutlug kagan tabiT olarak oncelikle Qin uzerine sen seferlerini 

baslatti. Amag ezelT ve hilekar dusman Qin'i baski altinda tutarken ayni zamanda da yeni devletin 

63 



ihtiyag duydugu yiyecek, giyecek ve at gibi zarurT ihtiyag maddelerini temin igin Qin'in adeta bir depo 
vazifesini gormesiydi. Turk akinlan, Pekin'den Kan-su'ya kadar olan sahaya, Qin Seddi'nin 
guneyinden Huang-ho guney mecrasina yayilmis olan Qin garnizon (gu) ve eyalet merkezleri "682'de 
Ping-gu 8 defa, 683'de Langu, Ting-gu, Kuei-gu, Yu-gu ve Feng-gu 10 defa, 684'de So-gu 6 defa, 
685'de yine so-gu Hin-gu 2 defa, 686'da yine So-gu, Tai-gu 11 defa, 687'de yine So-gu, Qung-p'ing 9 
defa"'ne yoneltildi. Akinlar neticesi Qin vali ve kumandanlan maglup edildi. Asil buyuk darbeler Hin-gu 
(Nisan 685)'da ve So-gu (Ekim 687)'da vuruldu. Qin'den baska 7 defa K'i-tanlar ve 5 defa da Oguzlar 
uzerine sefer eden ilteris kagan, kuzeyde Kogmen daglan (Tannu-ula)'na, doguda Kerulen ve Onon 
nehirlerinin yuksek vadilerine, batida Altaylar'a kadar uzanan sahadaki Turk ve yabanci kavimleri, 
topluluklan hakimiyeti altina aldi. Butun bu gabalan neticesinde devleti yeniden kurup teskilatlandiran, 
tore'yi yeniden hakim kilan ilteris, Otuken yaylasmda yeniden dalgalanmaga baslayan kurt bash 
sancagin golgesinde 692 yilmda oldu. 

689 Araplar Tirmiz'i ele gegirdiler. 

691 Tarim Havzasi'nda Dogu Turk Hanligi'mn yeniden kurulusu. 

692-716 II. Gokturk tahtinda Kapgan (Mo-g'o) kagan donemi: ilteris oldugunde ogullan Bilge 8 
ve Kul Tegin 7 yaslannda idiler. ilterisin yerine kardesi Kapgan kagan oldu. Turk tarihinin buyuk 
fatihlerinden ve ileri goruslu devlet adamlanndan olan Kapgan, ilk olarak su planlan gergeklestirmeye 
koyuldu: Qin'i baski altinda tutmak, Qin'de daginik halde yasamakta olan Turkler'i anavatan 
(Otuken)'a gekmek, butun Turkler'i tek bir bayrak altinda toplamak yani Asya kitasinda ne kadar Turk 
varsa hepsini Gokturk birligine baglamak. 

693-696 Gokturklerin Cin'i baski altina almasi: Kapgan, zaferler dizisine 693 Qin baskini ile 
basladi. Ling-gu eyaletini 8 defa darbeledi. Ardindan Ordos'a akinda bulundu. 696 yilmda Seng-gu'ya 
1, Liang-gu'ya 3 ve Ling-gu'ya 8 sefer duzenleyen Kapgan, ayni yil K'itan-Cin bozusmasini kendi 
lehine gevirmek igin, Qin T'ang imparatorigesi Wu'yu destekledi. Kitanlar'i Ho-pei bolgesinde birlikte 
tepeledikten sonra, imparatorigeden isteklerini siraladi: 100 bin "hu/12,5 kilo" tohumluk dan, 3 bin adet 
tarim aleti, 10 bin (veya 40 bin) libre demir ve Qin topraklannda oturan (gogu Ordos'da 6 eyalet 
bolgesinde) Turkler'in anavatana iadesi. 

694-714 Haccac'in Irak valiligi. 

696-697 Kirgiz,-Turgi§ ve Qin ittifakinin kinlmasi ve Kirgizlar'm itaat altina ahnmasi: Kapgan 

696 yihndaki Qin seferinin ardindan, Yenisey bolgesini isgal etmekte olan Kirgizlar uzerine seferi 

zaruri buldu. Zira Kirgiz kagani, Turgis (On-ok) kagani ile Qin kagani yanma alarak, Gokturkler'e karsi 

bir ittifak olusturmaktaydi. Buna gore; muttefik ordusu Altun-yis (Altun ormani=Altay daglan)'da 

bulusarak, Gokturk ulkesine saldinlacakti. Tehlikenin derhal bertaraf edilmesi gerektigine inanan 

Kapgan ve Tonyukuk, getin bir sefer sonunda Kogmen daglanni asarak, Yenisey kaynaklannda Am 

irmagi kiyisinda Kirgizlan bastirdi ve Kirgiz ulkesini teslim aldi. §imdi sira ittifakin diger iki ortaginda 

Turgisler ve Qin'de idi. Ancak oncelikle Kapgan kagan, ordu ve idareyi yeniden tanzim etti: Kardesi 

64 



To-si-fu'yu hakanhgin sol kanadina "§ad", ilteris'in oglu 14 yasindaki Bilge'yi Tardus toplulugu uzerine 
"§ad" ve kendi oglu Bogu (hel Kagan/Fu-ku/inie Khagan)'yu ise "Kuguk Kagan" tayin etti. Boylece 
hakanhgin askerT kuvvetleri, iki ordular grubu halinde yeniden teskilatlandinldi. Kapgan Kagan 
kendisi, Cin He savasa hazirlanirken, inel Kagan ve Bilge §ad (dogrusu Tonyukuk'un elindeki) 
emrindeki bati ordular grubu ise batiyi duzenleme, yani Turgis/On-oklar'i devlete baglama isiyle 
gorevlendirildi. 

698-699 Gokturk-Turgis mucadelesi, Bolgu Savasi (698) ve Turgisler/On-oklar'in itaat altina 
ahnmasi: Qin tehlikesinin bertaraf edilmesinin ardindan artik butun Turkler'i tek bir bayrak altinda 
toplamak uzere Turgisler uzerine sefer edilebilirdi. Bu amagla Kapgan, Tonyukuk'un yuksek 
kumandasi ve Bilge ile inel'in idaresindeki bati ordulan grubunu Turgisler uzerine sevketti. Ordu, 
Altaylar (Altun-yis)'i asip Yansovasi (Cungarya)'na ilerlemis, Bolgu (Urungu golunun guney-bati 
kiyismda, bugunku Tokoi kasabasi)'da yapilan savasta (698) ise On-oklar'a karsi kesin bir zafer elde 
edilmistir. Bu savas neticesinde: Turk bodunundan/kavminden oldugu halde yanlis hareketlerde 
bulunan Turgis hakani U-ge-le (Wu-shih-le) yakalanmis, Turgis yabgusu ve sadi oldurulmus, Balkas, 
ili, Isik gol, Qu ve Talas bolgelerinde bulunan On-oklar'in butun To-lu ve Nu-si-pi kabileleri Gokturk 
birligine dahil edilmis (699), Hakanhgin sinirlan batida Kengu Tarban (Ciy irmagi-guney Kazakistan- 
Maveraunnehir arasindaki Kang-ku ulkesi. Tarban/nd sehri: Seyhun'un orta mecrasinda Ans 
irmaginin bu nehre dokuldugu 

yerdeki §as bolgesinin baskenti, Otrar=Farab sehri)'a ve Fergana'ya dayandi. Turgis 
ulkesinin zapti ile, Maveraunnehir bolgesinin zapti igin buyuk bir engel ortadan kalkmis oldu. Bir Cin 
yilhginda da belirtildigi uzere, Qinliler disinda butun barbarlar hakimiyet altina alindi. Boylece, vaktiyle 
Tardu'nun, Turk birligini gergeklestirdigi tarihten tarn 100 sene sonra Kapgan Kagan'in Dogu-Bati 
hakanhklannin topraklanni tek idarede toplamasi yolu ile "dehset verici Turk birligi" yeniden ihya 
edildi. Bu tarihlerde anlasildigina gore, Gokturk hakanhgma bagh Turk kutleleri 30 "boy" teskil etmekte 
idiler. 

698 Gokturkler'in Qin'i dize getirmesi: Cin'e yonelen Kapgan'in kararhhgi ve siddetini goren 

Qin, daha onceki taahhut etttigi fakat yan gizdigi Gokturk isteklerini yerine getirmeye basladi. Buna 

gore Qin'den derhal: 3 bin tarim aleti, 40 bin "si=3 bin ton" tohumluk dan gonderildi ve Turkler 

anavatan'a iade edildi (698). Boylece Kapgan Kagan'in planlanndan ilk ikisi gergeklesmis oldu. Sira 

butun Turklerin tek bir bayrak altinda toplanmasina gelmisti. Fakat Cin-Turk iliskilerinde yeni bir puruz 

ortaya gikti. Kapgan Kagan kizini bir T'ang prensi ile evlendirmek istemekteydi. T'ang sulalesine 

cariyelikten dahil olan imparatorige Wu ise, bir T'ang prensini degil de kendi sulalesinden birini damad 

adayi olarak ileri surmustu. iste bu durumu asagilayici olarak algilayan Kapgan, Qin elgilik heyetinde 

bulunan general Yen-gi-wei'yi "Cin kagani" ilan ederek, Tonyukuk ve Bilge'nin de katildigi 100 bin 

kisilik butun askerT gucuyle Cin'e girdi (698). Kuei-gu, T'an-gu, P'ing-gu, Yu-gu, T'ing-gu, Qao-gu 

eyaletlerini 30 defa vuran Kapgan, Qin kuvvetlerini ezdi, basta at suruleri olmak uzere bol ganimet ve 

esir ele gegirdi. "Yasil-oguz (Yesil Nehir=Yang-ge=Taluy-Oguz) " kiyilanna ve §antung ovasma kadar 

ilereleyen Gokturk kuvvtleri 23 Qin kasabasini tahrip etti. Kapgan buradan kuzeye yoneldi. Saraydan 

65 



yapilan "Kagan'i bulup oldurenin Prens ila edilecegi" seklindeki gizli bir emre/bildiriye ragmen, birkag 
yuz bin kisilik buyuk bir orduya sahip olan Qin ordulan kumandani Sa-ga Cung-i (Qa-ga Sengun), 
saldinya cesaret edemeyerek, Gokturk suvari tumenlerinin gegisini uzaktan seyretmek zorunda kaldi. 

VIM. Yuzyil 

700-701 Gokturkler'in, Kapgan Kagan'in Maveraunnehir'i zapti: Kapgan'in planinin 3. 
asamasimn tamamlanmasi igin son bir gayretle, zengin Maveraunnehir bolgesinin zapti 
gerekmekteydi. Bu bolgede mukavemet gosterecek guglu idarT ve siyasT bir yapi yoktu. Daha ziyade 
Turk soylu bazi ailelerin idaresindeki kuguk sehir devletleri/sultanliklan, 675'lerden beri bolgeye kuguk 
fetih seferleri duzenleyen Musluman kumandanlan (Abdullah b. Ziyad, Sa'Td b. Osman, Musa, 
Muhalleb vb.)'na karsi basan ile karsi koymakta idiler. Bolgenin zapti igin Tonyukuk'un yuksek 
kumandasi, inel ve Bilge'nin sevk ve idaresindeki Bati ordulan grubu, Altaylar-Bolgu-Yans ovasi-Cu 
ve Talas havzalan-Karadag'in kuzeyi uzerinden Yingu-oguz (inci nehri=Seyhun=Sir-derya)'u gegerek, 
Maveraunnehirdeki Kizil Kum golune dahp, guney istikametini ele gegirdi. Tedbiren inel'i burada 
birakan ve guneye yonelen Tonyukuk, Turgis basbugu So-ko (U-ge-le'nin oglu)'nun idaresindeki Sogd 
halkim itaat altina aldi. Buradan da ilerleyen Gokturk ordusu Temir Kapig (Demir Kapi: m.6. 
asirlardan beri iran-Turan/Turk ulkelerinin arasinda tabiT sinir kabul edilen yer)'a ulasti (701). Boylece 
batiya yapilan ve zengin ganimetlerin ele gegirilmesiyle basanh bir sekilde neticelenen sefer, batida 
tabiT sinir kabul edilen Temir Kapig'da simdilik sona erdi. Bu sefer munasebetiyle, Orhun kitabelerinde 
ilk defa Musluman Araplar'dan "Tezik= iranhlar, Tayy adh bir Arap kabilesine nisbetle Araplar'a TazT 
demekte idiler. Bu ad daha sonra Turklerce, Tacik seklinde iranhlar igin kullamlmistir" adiyla 
bahsedilmistir [Arap/TazT=Tezik, =Tacik/iranh]. 

701-704 Qin uzerine yeni Gokturk akinlan: 698'deki seferleriyle Qin'i buyuk bir baski altinda 
tutan Gokturk ordusu doguda hala faaliyet halinde idi. Kapgan Kagan 701 yihnda Kansu'nun 
kuzeydogusundaki Tangutlar'in sahasi'na, buradan da §ubat 702'de, Guney Ordos'daki Sogd 
kolonileri (Chao-wu)'nin bulundugu "6 Eyalet=Liu Hu Qu= Alti Qub Sogdak" uzerine bir sefer 
duzenleyerek, Sogdlular dagitildi, Qinli kumandan On-tutuk maglup edildi. Bu sefere Bilge ve Kul 
Tegin de katilmisti. Cin'e yonelik sen akinlara devam edildi: 702'de Yen-gu, Hia-u, Si-ling, Hin-gu 
bolgelerine 20 sefer yapildi. 704 yihnda ise Ming-sa (Ming-sha-hien/Kansu'da bugunku Qung-wei- 
hien) savasi'nda 80 bin kisilik bir Qin ordusu bozguna ugratilarak; ardindan Lung-gu, Yuan-gu ve Hin- 
gu'ya da 11 akin yapildi.Turk akinlanndan bunalan ve garesiz kalan T'ang imparatoru Qung-tsung, 
yine bir gunluk emirle "Kapgan'i esir eden veya olduren'e prens unvani yaninda 2 bin top ipekle de 
taltif edecegini" Nan etti. Lu-fu ise imparatora, Turkleri birbirine karsi tahrik etmek, onlan iki cephede 
birden savasa zorlamak gerektigi "zira m.6. 36'da Qi-gi boyle yenilebilmisti" seklindeki eski bir Qin 
taktigini tavsiye ediyordu. 

704-711 II. Gok Turk Devleti'nde ig isyanlar ve bertaraf edilmesi: Kapgan kagan, Qin'le 
mucadele yaninda bir de Qin'in de kiskirtmalarimn tesiriyle gikmis olan ig isyanlarla ugrasmak 
zorunda kaldi. 704 yihnda Basmillar (649 yihndan beri Qin ile siyasT munasebetler kurmuslardi) tekrar 

66 



itaat altina alindi. 709'da ise Kirgizlar'in komsusu olan Cikler (yukan Kem-irtis arasinda) ve Isik gol'un 
batisinda bulunan Azlar itaat altina alindi. Butun Turk topluluklan Gokturk egemenligini kabul etmis 
olmalanna ragmen, Turk kuvvetlerinin uzak bolgelerdeki mesguliyetlerinden de istifade ederek, 
zaman zaman isyan ederek, devleti mesgul etmekten de geri kalmamakta idiler. 710 yihnda Bilge-Kul 
Tegin idaresindeki Gokturk ordusu Kogmen daglanni asip, isyan eden Kirgizlar uzerine yuruyerek, 
Songa ormanmda 2.defa maglup etti. Tola irmagi civanndaki Bayirkular da, Turgi-yargin golu 
savasiyla tekrar itaat altina alindi. 711 yilinda yine bas kaldirmis olan Turgisler uzerine gidilerek, tab? 
kagan So-ko olduruldu ve Kara Turgisler itaat altina alindi. Bilge'nin kizkardesi ile evlendirilen Bars 
Beg, Turgis kagani Nan edildi. 

705 Kuteybe b. Muslim komutasindaki Araplar Merv'den, Maveraunnehir'e karsi cihad 
baslattilar. 

709 Araplar Buhara ve Semerkant'i ele gegirdiler. 

710 Turgisler 710 lardan itibaren Kara ve San Turgisler olarak ikili teskilat halinde yasamaya 
basladilar. Her iki Turgis boyu, Cin entrikalannin da koruklemesiyle birbirlerine iyice dusman 
kesildiler. 

71 1 Araplar, Hive'yi ele gegirdiler. 

71 1 -71 2 Maveraunnehir ve Sind'in EmevT ordulannca ele gegirilmesi. 

711-713 Karluk tehlikesinin bertaraf edilmesi: Turk topluluklannin isyanlan karsisinda gittikge 
tedbirleri siddetlendiren Kapgan'in bu tavn, huzursuzlugu yatistirmak yerine daha da arttirmaktaydi. 
711 yilinda bastinlan Turgis isyanina, ayni yil Cin'in tahrikleriyle Karluklar'in da katilmasi uzerine 
isyan buyumus, Gokturk kuvvetlerini ug yil mesgul etmistir. Qin imparatoru Cung-tsung, Kansu'daki 
kuvvetlerini Gokturk seferi igin hazirlamaktaydi. Bu amagla kiskirttigi Karluk kutleleri ve muttefikleri, 
Turkistan'dan kalkarak Otuken'e kadar sokuldular. Tehlike teskil eden bu kutle, ancak Kapgan, Bilge 
ve Kul Tegin'in ortak hareketi ile Tamig Iduk-bas (Tamir irmagmin kaynagi)'daki siddetli muharebede 
(713) bozguna ugratilabildi. Bozgun sonucu kagabilenler Qin'e sigindi ve San-yuan bolgesine 
yerlestirildi. 

712 Kuteybe bin Muslim'in Maveraunnehirde akinlan ve Gokturk kuvvetlerini yenmesi: Gok 
Turkler ig isyanlan bastirmakla mesgulken, Kuteybe b. Muslim idaresindeki Musluman kuvvetleri de 
Maveraunnehir bolgesinde basanli ve kalici fetih hareketlerinde bulunuyorlardi (711-714). Kuteybe, 
Buhara'yi almis ardindan da Sogd baskenti Semerkant'i kusatarak, Turk asilli sultan Gurek'i teslime 
zorlayarak sehri ele gegirmisti (711-712, h.93). Kuteybe'nin bu akinlan karsisinda Gokturk 
kuvvetlerinden yardim istenmesi uzerine Sogdak (Semerkant bolgesi) bolgesini tanzim igin 
Maveraunnehire kuvvet sevkedildi. Fakat Gokturk destegindeki bu muttefik Maveraunnehir kuvvetleri, 
Kuteybe karsisinda yenilmekten kurtulamadi (712). Arap kaynaklan, bu kuvvetlerin basinda Kul 
Tegin, Bilge veya Kapgan'in bulundugunu zikretse de bu dogru gorunmemektedir. Zira Gokturk 

67 



ordusu bu arada tekrar isyana kalkisan Turgis ve Karluklar'la mesgul idi (711-714). Dolayisiyla 712 
yihnda Kuteybe karsisinda yenilgiye ugrayan Sogd kuvvetleri'nin basinda, bir Turgi§ basbugunun 
bulundugu ihtimali yuksektir. 

71 2 Araplar Harezm'i itaat altina aldilar ve Semerkant'i da yeniden ele gegirdiler. 

713 Arap ordulannin Kasgar'i yagmalamasi. 

713 Gokturk kuvvetleri'nin Bes-bahk'i kusatmasi: Qin'in, Turkler'i iki cephede kistirma ve imha 
plani, tam zamamnda, Qin destegi ulasamadan, Karluk tehlikesinin bertarafiyla suya dusuruldij. §imdi 
de sira Qin hazirliginin bir an once safdisi edilmesinde idi. inel ve Bilge'nin de bulundugu kuvvetlerle 
Qin'in yiginak merkezi olan Bes-balik kusatildi, fakat ele gegirilemedi. Qinliler yasanan 
kansikhlklardan istifade ile Soei-se (Isik golun kuzey batisindaki Tokmak sehri)'de bulunan Turk 
kabileleri uzerinde bazi basanlar elde ettilerse de, Qin'in taarruz gucu buyuk olgude kinlmis oldu. 

71 4 imparator T'ai-tsong'un komutasindaki Qinliler, Issik Gol'de Turkler'i yendi. 

714-716 Oguz isyanlan ve Gokturk Devleti'nde otoritenin sarsilmasi: isyanlar ve 
huzursuzluklarla galkalanan hakanlik ve Kapgan'in otoritesi gittikge sarsilmaktaydi. 715'de isyana 
kalkisan Azlar ve izgiller siddetle ezildi. Fakat kitabelerde yer alan "Dokuz-oguz bodunu, kendi 
bodunum idi, gok ve yer kanstigi igin, dusman oldu" seklindeki ifadelerden de anlasilacagi uzere, 
hakanhgin esas kutlesini teskil eden Oguz isyanlan, devleti temellerinden sarsmis, Gokturk igtimaT 
bunyesinde derin yaralar agmis, daha da kotusu neticede On-ok ulkesi ve Maveraunnehir bolgesinin 
hakanhktan kopmasi ile sonuglanmistir. Kapgan'in 715 yihndaki Dokuz-oguz seferi ile, Oguzlar 
maglup edilmis, buyuk oranda da hayvan telefatina ugramislar, bir kismi da Qin'e siginmistir. 

71 5 Kuteybe'nin olumu ardindan, Maveraunnehir'de Arap fetihleri kesintiye ugradi. 

Temmuz 716 Kudretli ve cengaver Gokturk kagani Kapgan'in olumu: 716 yihnda yine Oguz 
boylanndan biri olan Bayirkular tenkil edilmis, fakat bu Kapgan Kagan'in son zaferi olmustur. Zira 
kendinden emin Otuken'e donen Kapgan Kagan, yolda Bayirkular'in pususuna duserek oldurulmustur 
(22 Temmuz 71 6). 

716 inel Kagan ve oldurulmesi: Kapgan'dan sonra yerine oglu inel (Bogu, 716) Gokturk tahtina 
oturdu. Fakat O, babasinin aksine, siyasT ve idari kudretten yoksun idi. ig buhranlan onleyemedi. 
isyanlar karsisindaki basansizhgi, halk nezdinde itibanni dusurdu. Halk, Tann tarafindan hakanlik 
yetkilerinin elinden ahndigi dusuncesinde idi. Oguzlar'in busbutun alevlenen isyanlan karsisinda, 
devleti kurtarmak yine ilteris'in ogullan Bilge (sol bilge eligi) ve kardesi Kul-Tegin'e dustu. Bu iki 
kardes, 716 yihnda 5 defa Oguzlar uzerine sefer duzenlediler, yine bu arada Otuken'e saldiran Ug- 
oguzlar Kul Tegin tarafindan puskurtuldu. Oguzlar, Dokuz-tatarlar'la ittifak ederek hucuma gegmisler, 
fakat Argu'da yapilan iki savasla bozguna ugratilarak, Qin sininna gekilmeye mecbur edildiler. Uzayip 
giden isyanlar ve savaslar, halkta buyuk infiallere sebeb olmakta, inel'e karsi guvensizligi 

68 



pekistirmekteydi. Muhtemelen, kaganhgi birakmak istemeyen inel'e karsi zor kullnilmak 
mecburiyetinde kalindi. Sonunda Bilge ve Kul Tegin tarafindan bir ihtilal plani yapildi. Kul Tegin 
tarafindan icra edilen plan neticesinde, kardesi, akrabalan, beyleri ve taraftarlan dahil inel Kagan 
olduruldu (716). 

716 inel'den sona Gokturk hakanhginin basina Bilge (716-734. Tengriteg Tengride bolmis 
Turk Bilge) kagan oldu. Bilge'den bosalan "sol bilge eligligT'ne de Kul Tegin getirilerek, ordunun 
tanzimi vazifesi ona verildi. 705 yilmdan beri "Yargu=Yuksek mahkeme" uyeliginde bulunan, Bilgenin 
kayinpederi Tonyukuk ise, yeniden eski vazifesi olan "Aygucihk=Devlet Meclisi BaskanligY'a getirildi. 
Boylece idarT yapi yeniden tanzim edildi. Bilge, derhal mucadeleye koyularak; 717'de Kargan 
savasmda Uygur il-teber'ini, 718'de de yeniden isyan eden Karluklar'i bertaraf etti. 

717-766 Turgisler Su-lu kagan onderliginde istiklallerini kazandilar: Cin kaynaklannda Gokturk 
hakanhgi'nm batidaki boylanndan biri olarak, ilk defa 651 yili hadiseleri munasebetiyle zikredilen 
Turgisler (Turk+s, T'u-k'i-si), On-oklar'in To-lu kolunun bir kismini teskil etmekte ve ili nehri 
dolaylannda oturmakta idiler. Gokturkler'in tabiiyetinde tayinli Bati Gokturk kaganinin hakimiyetinde 
yasayan Turgisler, 7. asnn sonlanna dogru Baga Tarkan unvanh Turgis sefi U-ge-le onderliginde 
baskaldirarak, hemen butun On-ok sahasina hakim olmuslardir. Kapgan Kagan idaresindeki Dogu 
Gokturkler'e karsi, Cin ve Kirgizlarla ittifak yapan Turgisler, Tonyukuk idaresindeki Gokturk ordusunun 
hezimetine ugradilar (698, Bolgu savasi) ve On-ok sahasi U-ge-le idaresinde Gokturk hakanhgma 
baglandi. Gok Turkler'in ig mucadeleleri esnasinda Su-lu adh bir Kara-Turgis gor'unu kagan segen 
Turgisler (717) tekrar istiklallerini kazanmislardir. Gokturk uruglanndan bir kismi da aynlarak bunlara 
dahil olmuslardir. Sulu Kagan vefatina kadar (738), uzunca bir muddet baskenti Balasagun (=Kuz- 
ulus, Talas'in kuzeybatisinda)'da hukum surerek, Maveraunnehir'den doguya dogru yayilmaga 
gahsan EmevT/Arap ilerleyisini durdurmu§, bu misyonuyla da Orta Asya halkinm "Arap teb'asi" 
olmasini engelleyen ve Maveraunnehir bolgesini yine Turkler'in eline almaga gahsan bir kagan olarak 
bilinmistir. 714'de umumT karargahi Merv'den Sas (Taskent bolgesi)'a naklederek Kasgar'a dogru ig- 
Asya istikametinde ilerleme siyaseti guden EmevTIer, Kuteybe'nin 715'de vefatiyla yerine atanan 
basansiz valilerle amaglanna ulasamadilar. Basansizhgin birgok sebepleri vardi: Sulu idaresinde 
Turgislerin Maveraunnehir bolgesinden Arap sultasini sokup atmak [islam akidelerine karsi degil] igin 
siddetli mukavemeti ve bolgedeki mahallT prenslerin/sultanlann istiklal pesinde olmasi ve Araplarla 
isbirligine yanasmamalan EmevTIeri basansiz kihyordu. Yine bolge ig-Asya ticaret yolu uzerinde 
bulunmasi sebebiyle, iktisadT agidan her iki kesim igin de onem arzetmekteydi. Turk mukavemeti 
karsisinda Cinliler'le ittifak tesebbusune girisen EmevTIer, istedikleri destegi elde edemediler. Zira 
Cinliler de batiya dogru genisleme siyaseti gutmekteydiler. Fakat Araplar'in Seyhun otesine gegmeleri 
(719) ile ayni zamana denk gelen Cin'in bu politikasi, Gokturk duvanna garpmisti. Qinliler bu kez de 
Turgis duvanna garpmak istemiyor, simdilik "durumu idare" politikasini uyguluyorlardi. Qin'in bu 
siyasetini hisseden Turgisler, batida faaliyete gegerek, Kul-gor kumandasinda Seyhun'u gegip (721) 
Maveraunnehir'de ilk buyuk basanlanni kazandilar. Bolgeye atanan yeni EmevT valisinin yaptigi 
baskilar, bolge halkinm Turgislere siginmasim doguruyordu. Bolgedeki EmevT valisi yine degistirilmis 

69 



ve bu kez Halife Hisam (724-743) tarafindan atanan (724) yeni vali Muslim b. SaTd, Seyhun'u gegerek 
Turgisler uzerine yurudu. Fakat mahallT kuvvetlerden de destek alan Turgis ordusu, bizzat Sulu 
kumandasinda Arap ordusunu buyuk telefatla geri, Semerkant'a gekilmeye mecbur etti. Bu bozgun 
Araplan uzunca bir sure yildirmis, sadece Maveraunnehir bolgesi halki degil, Toharistan'da ve diger 
guney bolge idareci ve halki nezdinde de Turgisler kurtanci olarak gorulmustur Bundan boyle 
Horasan'a atanan yeni valiler de bir varhk gosterememisler, bolgede Turgis nufuzu hizla yayilmistir. 
Maveraunnehir'de EmevT iktidan igin tehlikeli bir gelisme olan SiT ve AbbasT propagandasi da hizla 
yayilmaktaydi. Bu atmosferden faydalanan Hakan Sulu, hizla harekete gegerek Buhara'yi zaptetti 
(728). Arap idaresi Semerkant ve Debusiye sehirleri ile iki kuguk kaleye sikismis, ta Harezm'de bile 
Araplara karsi kimildamalar baslamisti. Semerkant'i da alarak EmevTIer'i Maveraunnehir'den atmak 
isteyen Sulu, Semerkant'i kusatmaga hazirlanirken, Halife Hisam'in emriyle Kufe ve Basra'dan 
toplanan 20 bin kisilik bir ordu Semerkant'a ulasmis, ustelik kis mevsimi de yaklastigindan, Hakan 
Buhara'yi da tahliye ederek geri gekilmistir (732). Bu arada EmevT valisi Cuneyd'in (734 yihnda) 
olumu ile, zaten kudret ve nufuzu kinlmis olan Horasan Vilayeti'nde "siyah bayrak agan" AbbasT 
taraftan Haris b. Sureyc Belh'i ve Horasan vilayeti'nin merkezi olan Merv sehrini ele gegirdi. EmevT 
valilerini ug sene (734-737) ugrastiran Haris, Turgisler'e sigindi. et-Taben'nin verdigi bilgiye gore 
Turgis hakani Sulu, bolgede EmevTIer'e karsi oldukga gok sayida muttefik (Haris ve taraftarlan, Sogd 
hukumdan Gurek veya oglu, Usrusana hakimi, Sas/Taskend bolgesi hukumdan, Huttal hukumdan) 
edinmisti Bu durum bolgedeki nufuzun Araplar'dan Turkler'e gegtiginin bir gostergesidir. Bolgedeki 
nufuzunun verdigi guvenle harekete gegen Hakan Sulu, once Cuzcan'a girdi, fakat Cuzcan 
hukumdannin Araplar'la birleserek hiyanet etmesi neticesinde EmevT valisi Esed b.'Abdullahi'l-Kasn, 
Turgis ordusunu arkadan vurdu (738, San veya Haristan savasi). Memleketine donerek, Qinliler 
karsisinda bazi basanlar elde eden (717, 726) Sulu, bu istikametteki mucadelesine devam etme 
arzusunda iken, daha once buyuk hizmetlerini gordugu San Turgis Basbugu (Baga Tarkan) Kul-gor 
tarafindan olduruldu (738). Qin siyaseti basanya ulasmisti. Zira daha 710'lardan beri [Kara ve San 
Turgisler olarak] ikili teskilat halinde yasayan Turgis Boylan, Qinliler tarafindan birbirlerini iyice 
dusman edilmislerdi. Sulu'nun oglunu "kagan" yapmak isteyen Kara Turgis Basbugu Tu-me-ge, San 
Turgis Basbugu Baga Tarkan (Kul-gor) tarafindan olduruldu. Boylece onemli bir rakibini alteden Kul- 
gor kendini "kagan" Nan etti. Ustelik, Cinliler'in On-oklar kagan'i Nan ettigi Hin (Asina ailesinden)'i 
maglup edip oldurmesi ile Asina soyunun Bati Gokturkleri kolu da sona erdi (739). Cinliler bu kez de 
Kara Turgisleri desteklemeye basladi. Kara Turgisler'in basina gegen il-etmis Kutluk Bilge (742) ve 
Tannda Bolmus (753, Uygur hakani Moyen-gor'un himayesine girdi) adh basbuglar zamaninda da bu 
mucadele devam etmistir. Karluklar'm da katildigi, uzunca bir sure devam eden bu mucadeleler 
Turgisler'i oldukga zayiflatti. Nihayet bu mucadeleden istifade ile guglenen Karluklar, To-lu ve Nu-si- 
piler'e ustunluk saglayarak, agirhk merkezi Qu vadisi olan sahada kendi hakimiyetlerini kurdular (766). 
Muhtemelen Pegenekler'e mense teskil etmis olan Turgisler ve bu mucadeleleri, bilhassa muhim bir 
tarihT hadise olarak kalabalik Oguz kutlelerinin batiya, Sir-derya'ya dogru intikalini kolaylastirmistir. 

720 Qin'in Gokturk bans teklifini reddetmesi: ig isyanlar, Gokturk ordusu ve igtimaT yapisini 
sarstigi ve yeniden gug toplamak igin zamana ihtiyag oldugu igin Tonyukuk ve Bilge, kuvvetli komsu 

70 



Cin ile iyi geginmek dusiJncesinde idiler. Bu amagla Qin'e uzattiklan bans eli geri gevrildi (720). Zira 
siginti bir Gokturk prensesini 718'de Bilge'ye karsi savas igin kiskirtan, K'i-tan ve Tatabilar'a askerT 
destek veren ve son olarak Bes-balik'taki Basmillar ile de anlasan Qin'in bu tutumu, Gokturk 
idarecilerini yeni bir politika benimsemeye ve tedbire sevketti. 

720-725 Tonyukuk'un planlan ve devletin yeniden toparlanmasi: Cin'in bans teklifini reddi 
ardindan Tonyukuk bizzat yaptigi plani uygulamaya koyarak; once Basmillar maglup edildi, sonra da 
Cin siddetli bir baski altina ahndi: §an-tan savasi (Eylul 720)'nda Qin maglup edilerek, daha once 
kusatilmis olan Bes-bahk elegegirildi. Ardindan Kan-gu, Yuan-gu, Liang-gu bolgeleri, duzenlenen 10 
sefer sonunda ele gegirildi. 722-723 yillannda duzenlenen seferlerle K'itanlar ve Tatabilar bertaraf 
edildi. Karluk M-teber'inin, Gokturk baskisi sonucu ulkesini terketmesiyle, Bilge, Karluk halki tarafindan 
sevingle karsilandi. Hakanlik eski gucune ulasmanin zindeligini yasamaktaydi. Zira Butun dogu ve 
Tarbagatay'a kadar bati, hakanhgin idaresi altinda idi. Hatta Bilge, 717'denberi Otuken ile irtibatini 
kesip mustakil devlet olan Turgis bolgesini de kendine tabi saymaktaydi. Bu basanlar, ug mumtaz 
devlet adaminm ortaklasa geyretlerinin bir mukafaatiydi. Qin imp.u Huan-tsung, Gokturk Devleti'nin 
gucunu bir kez daha gormus ve 725'yihnda, bir resmT toplantida su mutaleada bulunmustur: "... 
Gokturkler'in ne zaman, ne yapacaklan bilinmez. Kagan Bilge iyidir, milletini sever, Turkler de ondan 
memnundurlar... Kul-Tegin harp san'atmin ustadidir, ona karsi koyacak bir kuvvet gug bulunur... 
Tonyukuk ise otoriter ve bilgedir, niyetleri, kurnazhgi goktur. iste simdi bu ug barbar ayni anlayista 
olarak bir aradadirlar...". Basanlar karsisinda tavir degistiren Qin imparatoru, Otuken'e bir elgi 
gondermis ve Bilge kagan, hatunu, Kul-Tegin, Tonyukuk ve diger erkanla birlikte bu heyeti kabul 
etmistir (725). 

721 Turgisler, batida faaliyete gegerek, Kul-gor kumandasinda Seyhun'u gegip (721) 
Maveraunnehir'de ilk buyuk basanlanni kazandilar. 

725/726 Tonyukuk'un olumu: Kaynaklarda Tonyukuk hakkindaki son bilgi 725 tarihinde Otuken'i 
ziyaret etmis olan Qin elgisinin kayitlannda, bu kabulde onun da bulunduguna dair olan haberdir. Bu 
tarihten sonra ismi zikredilmedigine gore, herhalde bu tarihten az bir sure sonra Tonyukuk vefaat 
etmis olmahdir (725 veya 726). Gokturk istiklal mucadelesinin hazirhk safhasindan itibaren ilteris, 
Kapgan ve Bilge zamanlannda devlete 46 yil basan ile hizmet eden, savaslarda hig basansizhk 
yasamayan, "Boyla, Baga, inangu Yargan, Apa Tarkan" unvanh, "bilge ve stratejist" Tonyukuk, 
hakanhgin ordusunu, adliyesini tanzim edenlerin basinda gelmekteydi. Qin kaynaklan da onun bu 
ustun meziyet ve devlet adamligim zikretmekte, "Aygucu" olarak devletteki buyuk rolunu, gaginin dint 
ve kulturel cereyanlanni nasil bir dikkat ve ihtimamla yakindan takip edip, Turk milleti agisindan 
degerlendirdigini gosteren deliller sunmaktadir. Bilge kagan, Cin igtimaT hayatmm da tesiriyle ve fakat 
daha gok savunma maksadiyla, Turk ulkesinde de sehirleri surlarla gevirmek, hisarlar yaptirmak 
istemekteydi. Tonyukuk ise buna itirazla: "Bunlar olmamah. Biz omrunu sulu ve otlu bozkirlarda 
gegiren bir milletiz. Bu hayat bizi daima bir harp egzersizi iginde tutmaktadir. Gokturkler'in sayisi 
Cinliler'in yuzde biri bile degildir. Basanlanmizyasayis tarzimizdan ileri gelir. Kuvvetli zamanlanmizda 

ordular sevkeder, akinlar yapanz. Zayif isek, bozkirlara gekilir, mucadele ederiz. Eger kale ve surlar 

71 



igine kapanirsak, T'ang ordulan bizi kusatir, ulkemizi kolayca istila eder..." karsi gikmis, yine onun, 
Bilge'nin, ulkenin her yerinde Budist ve Taoist tapinaklar insaa ettirerek, bu felsefeleri Turkler 
arasinda yayma dusuncesine de su sozlerle karsi giktigim goruyoruz: "Her ikisi de insandaki 
hukmetme ve iktidar duygusunu zaafa ugratir. Kuvvet ve savasgilik yolu bu degildir. Turk milletini 
yasatmak istiyorsak, ne bu talimlere, ne de tapinaklanna ulkemizde yer vermemeliyiz". Bu 
tavsiyelerdeki derin mana iyi anlasilmis olmahdir ki, bu istekler revag bulmadi. 

726/727 Tonyukuk Abidesi/Kitabesi dikildi: Batihlarca "Gokturk Bismarck'i" olarak isimlendirilen 
Tonyukuk'un hatirasina, Orhun Bayin-gokto mevkiinde bir kitabe dikilmistir (726 veya 727). Turk dili 
ve edebiyatinin uzun ve kolayca okunabilen ilk abidesi olarak, Turk mill? kultur tarihinde onemli bir 
yere sahiptir. Metnin bizzat Tonyukuk tarafindan kaleme alinmis olmasi ihtimali, ona Turk 
edebiyatinin adi ve sahsiyeti bilinen ilk simasi olmak serefini kazandirmaktadir. 

728 Araplar'in, Maveraunnehir halkini zorla islam'i kabule tesebbusleri, Turkler'in genel bir 
isyani ile karsilasti. 

731-734 Gokturkler tarafindan Orhun Yazitlan'nin yazilmasi. 

§ubat 731 Kultegin'in olumu: Bilge kagan, Tonyukuk'un ardinda diger bir yardimcisi ve kardesi, 
Kul-Tegin'i de 731 yilmda kaybetti. 7 yasindan beri omrunu Turk milletinin yucelmesi ugruna hasreden 
Kul-Tegin oldugunde 47 ya§inda idi. Cesareti, ve askerT kaabiliyeti ile hem Gokturk hem de Cin 
vesikalannda ovulen Kul-Tegin'in ilk buyuk kahramanhgini, 716 yilmda Gokturk ba§kentinin Ug- 
oguzlar tarafindan basildigi zamana dair Bilge'nin naklinden ogreniyoruz: "Anam hatun, buyuk 
analanm, ablalanm, gelinlerim, prenslerim cariye olacakti, olenleryolda kalacakti. Kul-Tegin karargahi 
vermedi... O olmasa idi hepiniz olecektiniz...". Olumunun dogurdugu derin bo§lugu uzuntuyu yine 
Bilgenin agzindan dinliyoruz: "... Kuguk karde§im Kul-Tegin oldu, gorur gOzim gormez oldu, bilir 
bilgim bilmez oldu... Zamanin takdiri Tann'nmdir. Ki§i-oglu olmek igin yaratilmi§tir. Yaslandim, 
gozden ya§, gonulden feryat gelerek yanip yakildim... Milletimin gOzi, ka§i (aglamaktan) fena olacak 
diye sakindim". Kul-Tegin'in olumu civar ulkeleri de derin uzuntuye bogmu§tur (27 §ubat 731). 

Kasim 731 Kultegin'in cenaze toreni ve adina bir Kitabe dikilmesi: Bilge Kagan'in istegi uzerine 
hazirlanan Kultegin Kitabesi'nin Turkge metni, Yolhg Tegin (Bilge'nin ve Kul-Tegin'in atisi/atabeyi) 
tarafindan yazilmi§ ve ta§a 20 gunde kazinmi§tir. Turk millTtarihi iginde, Gokturk tarihi, kulturu ile dil 
ve edebiyati bakimindan emsalsiz bir kiymeti haiz bu kitabe ile birlikte, anit-kabirin naki§ ve tasvirleri 
tamamlanarak yapilan cenaze torenine "1 Kasim 731/Koyun yihnm 9. ayinin 27. gunu", Qin, Ki-tan, 
Tatabi, Tibet, iran-Sogd, Buhara, Turgi§, Kirgiz vb. devlet ve kavimleri hususT hey'etlerle 
katilmi§lardir. Qin imparatoru, ba§ sagligi dilegiyle birlikte, onun hatirasina dikilecek abide de, bir de 
Cince metnin bulunmasi arzusunu bildirmis ve bu arzusu gergeklestirilmistir (1 Kasim 731). Olum ve 
cenaze torenleri arasinda bukadar fark olmasimn sebebi, Ortagagda Turkler'in, cenazelerini yilda iki 
kez (ilkbaharda ve sonbaharda) gomme adetinden kaynaklanmaktadir. 

Kasim 734 Bilge Kagan'in zehirlenerek oldurulmesi: iki buyuk yardimcisimn vefaati ile destek ve 

72 



yardimlanndan mahrum kalan Bilge, 734 yihnda K'i-tan ve Tatabilar'a karsi Tonges dagindaki zafer 
dismda fazla bir faaliyette bulunamadi. 725 yihnda Cin uzerinde elde ettigi ustunlugu, 727'de Cin'e 
gonderdigi bakani Buyruk-gor (Mei-lug'o)'un temaslan sonucu, So-fang (Ling-gu'daki) sehrinde elde 
ettigi ortak pazar yeri (serbest ticaret bolgesi) anlasmasiyla neticelendirmisti. Bilge, iliskileri daha da 
ileriye goturmek ve bir Cinli prenses ile evlenmek istiyordu. 734'de isteginin imparatorca kabul 
edilmesi uzerine bir tesekkur heyeti Qin'e gonderilmisti ki, bu izdivag sonugsuz kaldi. Zira Bilge, 
Buyruk-gor tarafindan zehirlendi. Kendisini zehirleyenleri bertaraf eden Bilge, zehrin tesiriyle 25 
Kasim 734 tarihinde oldu. Gokturk milletine, 19 yil "Sad" ve 19 yil da "Kagan" olarak hizmet eden 
Bilge'nin olumu, halki busbutun yasa bogdu. Cin imparatoru da ulkesinde yas Nan etti. 

Haziran 735 Bilge Kagan'in cenaze toreni ve adina bir Kitabe dikilmesi: Metnini yine Yolhg 
Tegin'in kaleme aldigi kitabenin tasa kazmmasi bir ay dort gunde tamamlanmis, yine Cin'in istegi 
uzerine bir de Cince metin Nave edilmistir (735). Bilge igin yapilan anit kabir ve kitabe tamamlandiktan 
sonra, cenaze toreni 22 Haziran 735 (Domuz yihnin 5. ayinin 272'si)'de yapildi. 

738 Turgis kagani Su-lu, San Turgis basbugu (Baga Tarkan) Kul-gor tarafindan olduruldu. 

745 Oglu ittifak ve II. Gok Turk Hakanhgi'nin yikihsi: 734 yihnda Bilge'nin yerine tahta oglu 
Tengri Han i-yan (Yi-Yan) gegti. Onun ardindan da 740 yihnda Gokturk tahtina Bilge'nin ogullanndan 
gocuk yastaki Tengri Han oturdu. Yasi kuguk oldugu igin devletin idaresi fiilT olarak annesi P'o-fu 
(Tonyukuk'un kizi)'nun elinde idi. Fakat o da devlete hakim olamami§, hanedan uyelerinin birbirleriyle 
hesapla§malan ve huzursuzluk butun yurda yayilmi§tir. Gokturkler'in igine du§tugu bu sikintih 
durumdan istifade etmekte gecikmeyen Basmillar-Karluklar ve Uygurlar ittifak ederek, A§ina 
ailesinden bir Basmil ba§bugunu "kagan" ilan etettiler (742), ardinda da Gokturk hakani Ozmi§ (Wu- 
su-mi-§i)'i ve kuguk karde§i, son Gokturk hakani, Po-mei'yi oldurduler. Bu arada muttefikler ihtilafa 
dustuler, kagan ilan edilen Basmil basbugu oldurulerek, yerine Uygur il-teber (Yabgu M-teber=Kieh-li 
tu-fa)'i Kutlug Bilge Kul kagan ilan edildi (745). Boylece Otuken'de Gokturk hakanhgi tarihe 
malolurken, yine Otuken'de yeni bir Turk devleti olan, Uygur Turk devleti tarih sahnesine gikmaktaydi. 
Gokturk tebasi olan bazi aileler ve hatta Tonyukuk neslinden gelenler, bu yeni Uygur Turk devletinde 
ve sonraki Mogollar doneminde, onemli vazifeler ifa ederek, ehemmiyetlerini muhafaza edeceklerdir. 

745 Uygurlar'in Otuken'de Turkler (II. Gokturk Hakanhgi'nin yikihsi)'i yenmeleri ve Uygur 
Hakanhgi (745-840)'m kurmalan. Kurucu hakan Kutlug Bilge Kul'dur. 

745-840 Uygur Hakanhgi: Kutlug Bilge Kul Kagan kurmus, Karahanhlar tarafindan yikilmistir. 

748 Qinliler'in Fergana Vadisi'ni isgali. 

750-754 Ebu'l-Abbas es-Seffah'in halifeligi ve EmevTsoyunun kinma ugramasi. 

749/750-1258 AbbasTler, EmevTIer'den Hilafet'i aldilarve ardindan baskenti Bagdad'a tasidilar. 

751 Karluk destegindeki Araplar ile Qin ordusu arasinda Talas Irmagi Muharebesi yapildi, Cin 

73 



kuvvetleri yenildi: Batida Turgi§ hakanligimn gittikge zayiflamasi, Orta Asya Turk ulkelerinin 
korunmasi gibi tarihT bir vazifeyi Karluklar'in ustlenmesini gerektirmistir. Zira "imtiyazh Arap milleti 
adina fetih siyaseti guden" EmevTIer'e karsi, "butun Muslumanlann esitligi esasina dayali" Abbasi 
propagandasi gittikge hizini arttirmis, bolge yeniden Arap nufuzu altina girmeye baslamis, hatta 
Seyhun-otesine bazi akinlarda dahi bulunulmustur. Fakat Abbasi propagandasinin da tesiriyle Arap 
nufuzunun kinlmasi (mahallT idarecilerin artik Araplardan/Muslumanlardan fazla sikayet etmememleri 
vb. gibi), Araplar'a karsi hosnutsuzlugun ortadan kalkmasi Cinliler'i, bolgede bir iktidar boslugu olustu 
dusuncesiyle, Orta Asya siyasetlerini yeniden canlandirma yoluna sevketmis, Karluk hakimiyetindeki 
bolgelere el koymak istemislerdir. Bolgede oncelikle Arap hakimiyetine son vermek isteyen Cinliler, 
Araplar'la Talas (Taraz; bugunku Evliya-ata bolgesi)'da karsi karsiya gelmistir. O zamana kadar 
T'anglar'm tarafini tutan Karluklar, Cin siyasetinin asil amacini bildiklerinden onlara karsi Araplar'la 
ortak hareket siyasetine yoneldiler. Talas Muharebesi (751)'nde Araplar'la ortak hareket ederek Cin'i 
agir biryenilgiye ugrattilar. Cin'in agir ig buhranlara suruklendi ve artik bati ile uzun sure ugrasamadi. 
Orta Asya yine Turk hakimiyeti altina girdi (Tanm havzasindan itibaren bati kismi Karluk hakimiyeti 
altina, dogu bolgesi ise Uygur hakimiyeti altina girdi). 

756-788 Endulus'te I. Abdurrahman'in halifeligi (Kurtuba'da Emir ilan edilmesi: 15 Mayis 756). 

766 Karluklar, Turgis hakimiyetine son verdi. 

766-1215 Karluklar, Turgis hakimiyetine son vererek kendi hakimiyetlerini kurdular: Orta 
Asya'da Uygurlar ile iktidar mucadelesine giren ve Uygur kagan'i Moye-gor karsisinda tutunamayarak, 
Tanm bolgesinden daha batiya gekilen Karluklar, 756'da Cungarya'ya, 766'da da Turgis'lerden 
bosalan irtis irmaginin guneyinde/Balasagun, Talas havalisine yerlesmek suretiyle Arslan il-tirgug 
zamaninda, Gokturk hakanhgi sahasinda hakimiyet kurdular. Baskenti Balasagun/Suyab olan 
Karluklar, Otuken'in ustunlugunu kabul etmekte, siyasT bir isim olarak da "Turkmen" admi 
kullanmaktaydilar. Karluk yabgulan, hakimiyetin "kutlu Otuken ulkesi" ile siki alakasi inancini 
muhafaza ile, soylanni Gokturk hakan ailesi, Asina sulalesi'ne baglamaktaydilar. Bu inancin bir ifadesi 
olarak, Kirgizlar tarafindan Uygur hakanligimn yikilmasi (840) uzerine, oradaki Kirgiz hakimiyetini 
dikkate almaksizin, Karluk yabgusu Bilge Kul Kadir Kagan, Turk hakanlarimn "mesru halefi" sifati ile, 
kendisini "Bozkirlann kanunT/toresel hukumdan" ilan ederek (Kara Han) unvanim ahp, mekez olarak 
da Balasagun (Kara-ordu=Kuz-ordu=Kuz-ulus)'u segti. Karluklar Turk-islam tarihinde onemli ilklere 
imza atan bir Turk boyudun-Oncelikle, Abdulkerim Satuk Bugra Han (904-911) doneminde islamiyet'i 
kabul eden ilk Turk kutlesi (idil Bulgarian istisna) Karluklar olup, yine Musluman olan SamanTler'le de 
siyasT mucadelelere girismislerdir. Yine Turk-islam tarihinde onemli bir yer tutan Kara Hanh Devleti'ni 
de Karluklar kurmus ve onlara buyuk bir sulale vermislerdir. Pendname'de belirtildigi uzere, Gazneli 
Sultan Mahmud'un babasi Sebug-tegin'in bir Karluk ulkesi olan Barshan/Barsgan'h olmasina binaen, 
Turk-islam dunyasina Gazne Sultanlan gibi diger buyuk bir sulaleyi de yine Karluklar vermistir. 
Arapga-Farsga eserlerde kendilerinden (Karlukh, Kharlukh, Halluk) adlanyla bahsedilen, Karluk ulkesi; 
doguda Tann Daglan, kuzeyde Oguzlar, guneyde Yagmalar'in bir kismi ve batida da Maveraunnehr 

ile sinirh ma'mur ve mureffeh bir Turk ulkesi olarak zikredilmistir. Gunumuzde Badahsan bolgesi 

74 



(Afganistan-Tacikistan sinin)'nde, Ozbek Turkleri arasmda "Karluk" adh bir kabile yasamaktadir. 

767/769 HanefT Mezhebi'nin kurucusu, imam-i Azam Ebu Hanife (Numan bin Sabit)'nin vefaati. 

775 Bir kisim Oguz ve Karluk boylannin Uzak-sarkta Turkistan'a (Meveraunnehir'e) dogru 
gogleri. 

8. yuzyil ortalan Bati Sirderya Oguzlar'in hakimiyeti altina girerken, Yedisu ve Dogu Sirderya da 
Karluklar'in hakimiyeti altina girdi (8. yuzyil ortalan). 

8. yuzyil sonlan Uygurlar, Han Mei-yu (759-780) zamaninda Maniheizm dinini benimsediler (8. 
yuzyil sonlan). 

IX. yuzyil 

9. yy.-1 239/1 055-1 256 Kumanlar/Kipgaklar/Kipgak Hanligi: Ozi-Tuna arasmda kurulmustur. 

815/819-999/105 Samaniler Devleti: Kokeni Saman Hudat adh feodal bir toprak sahibine 
dayaniyordu. Abbasilere onemli hizmetlerde bulunan Saman'in torunlan 819'da Semerkant ve Herat'i 
igine alan sinir bolgesinin yonetimini elde ettiler. 

816-838 Azerbaycan'da Babek'in onculuk ettigi ayaklanma. 

817-838 imam Safii'nin (Ebu Abdullah Muhammed bin idris: 767-820) 20 Ocakta Misir'in Fustat 
sehrinde vefaati. 

821-1055 Horasan'da TahirT Emirligi'nin dogusu ve Maveraunnehir iglerine dogru genislemesi, 
Tahiriler. Horasan'da duzeni saglayamayan Abbasiler, bu bolgenin yonetimini guglu bir komutana 
birakma yoluna gittiler. Bu amagla 821 'de Horasan valiligine atanan Tahir ibnu'l-Huseyin, Nisabur'u 
baskent edinerek yan bagimsiz bir yonetim olusturdu 

840 Uygur hakanhginin Son kagam Ho-sa (839-840) ve Otuken Uygurlannin sonu: Yenisey 
bolgesinde 20 yildir bir kudret olarak beliren ve Orhun bolgesini surekli baski altinda tutan Kirgizlar, 
840 yilinda Uygur topraklanna saldirarak, baskent Ordu-balik'i zapt ile halki kiligtan gegirdiler ve son 
Uygur kaganini da oldurduler. Otuken'deki ocaklan sonen Uygurlar, kutleler halinde dagilarak, bir 
kismi Karluk ulkesine, bir kismi Qin simrlanna, buyuk bir kismi da zengin ticaret merkezlerinin 
bulundugu ig-Asya'ya gogtuler. Bu dagihsin ardindan Uygur tarihinin ikinci safhasi basladi. Gogler, 
Hakan ailesine mensup iki kardesin onderliginde gergeklestirildi. Gog sirasinda Vu-hi Tegin (841- 
846)'i kagan segen Uygur kutlesi, bazan Kirgiz, bazan da Cin tabiiyetine girmistir. Diger bir Uygur 
kutlesi ise, Pang Tegin idaresinde bati istikametinde, Karluk ve diger Turk boylannin bulundugu 
yurtlara dogru yoneldi. Her iki istikamete giden bu Uygur kutleleri, buralarda yeni devletler kurdular. 
Fakat bunlar artik "Bozkir Turk devleti telakkisi"'nden uzak olup; hakimiyeti genisletme gibi buyuk 
siyasT hedefler gutmeyip, daha ziyade basta Qin olmak uzere, komsulan ile dostluk ve ticaret temeline 

75 



dayali iliskileri tercih etmislerdir. 

840 Mogolistan'da Kirgizlar, Uygurlar'in yerini aldi. Buradan kagan Uygurlar'in bir zumresi 
Turfan'da Uygur Kralhgi'ni kurdular. 

840-1040 Karahanhlar: Kul-Bilge Han tarafindan kurulmus, 1040 tarihinde ise Dogu Karahanhlar 
(1040-1210) ve Bati Karahanhlar (1042-1212) olmak uzere ikiye bolunmustur. 

840-1207 Uygur hakanhgini yikan Kirgizlar, Otuken'de kendi mustakil devletlerini kurdular: 
Hanlar (m.6. 206-m.s. 220)'dan beri mevcudiyetleri bildirilen Kirgizlar'i, Cinliler (Ki-ku, Kie-ku, Kie-ka- 
sse) gibi adlarla zikretmislerdir. Asya Hunlan zamaninda Baykal'in batisinda irtis havalisinde, yine bir 
Turk kavmi olan Ting-lingler He bir arada oturan Kirgizlar, kaynaklarda Turk asilh gosterilmeyip, 
tahminen 5.-6. asirlarda Turklesmis kavimlerden sayilmaktadirlar. Hia-kia-sse/Kirgizlar, Mu-kan 
zamaninda 560'a dogru I. Gokturk hakanhgina baglanmis, fetret devri (630-680)'nde ise mustakil bir 
devlet durumuna gelmislerdir. Ancak II. Gokturk hakanligi devrinde tekrar bu devlete baglanan 
Kirgizlar, 758 yilinda da Moyen-gor Kagan tarafindan Uygur hakanliginin hakimiyeti altina girmislerdir. 
840 yilinda siddetli bir hucum sonucu Uygur hakanhgini yikan Kirgizlar, Otuken'de kendi mustakil 
devletlerini kurmuslardir. Bu arada butun Mogolistan'i elegegiren (Cin'deki Liao sulalesi) K'i-tanlar 
(Kara Hitaylar, Ki-tanlar'in halefleridir.), Kirgizlan Otuken'den gikararak eski yurlan olan Baykal'in 
batisindaki irtis nehri havalisine surmuslerdir. Kirgiz kavminin, Uygur hakanhgini yikarak isgal ettigi 
Otuken'de tutunamayip, buranin Mogol Ki-tanlar'a gegmesine ve tarn idrak ve intibak edemedigi 
anlasilan "Orhun kulturu"nun ortadan kalkmasina sebep olmak, dolayisiyle eski Turk hakanlar 
yurdunu, bir daha geri gelmemek uzere, Mogollar'a kaptirmak suretiyle Turk tarihinde oynadigi menfT 
rol dikkatten kagmamistir. 

845-911 Uygur Hakanligi yikildiktan sonra bir kisim Uugur zumresi Dogu Turkistan (Turfan)'a 
gogerek burada Dogu Turkistan (Turfan) Uygur Devleti'nin temellerini atmislardir (a.bkz.: 911-1368). 

847-905 Uygur hakanliginin yikilmasi uzerine, Uygurlardan bir kutle "San Uygurlar", Qin'in 
kuzeyindeki Kan-su bolgesine gogerek, buranin merkezi Kan-gou (eski adi Gu-tsang)'da 
yerlesmislerdir (847). Yukanda da isaret edildigi gibi, bu Uygurlar artik Bozkir Turk hakimiyet 
telakisinden uzak, Qin ile, daha ziyade ticarT faaliyetler temeline dayali iyi munasebetler kurmak 
amacini gutmuslerdir. Bu amagla da Cin hukumdar sulalesi ile akrabahk kurarak, iliskileri daha da 
saglamlastirmislardir (a.bkz.: 905-1226) 

860-1068 Uzlar/Oguzlar/Oguz Hanhgi: Tuna havalisinde kurulmustur. 

860-1091 Pegenekler/Pegenek Hanhgi: Siyasi faaliyetleri idil/Volga-Tuna irmaklan arasindadir. 

867-869 iran'da §T'i SaffarTler Hanedanhgi'nin dogusu. 

868-905 Tolunogullan Devleti: Misir'da kurulmustur. Merkezi Kahire'dir. 

76 



874/875 Sunn? Fars SamanT Hanedani'mn Maveraunnehir'de idareyi ele gegirmesi. Bagdad'daki 
Halifeden de yetki alan Samani Devleti'nin baskenti Buhara idi. 

890 Karmatlar'in Irak'ta ilk kez ortaya gikislan. 

9.-10. yuzyillar Viking liderleri, Novgorod, Kiyev ve diger sehirlerde kendi yonetimlerini kurdular 
(9.-10. yuzyillar). 

X. yuzyil 

10. yuzyil Oguz Yabgu Devleti: Gokturk Hakanligi yikildiktan sonra mustakil yasayan Oguzlar, 
10. asnn ilk yansinda, kishk merkezi Yeni-kent olan bir devlet kurmuslardir. Oguzlar'in basinda, 
Yabgu bulunmakta ve ona Kul-Erkin unvanh bir basbug naiblik yapmaktaydi. Orduyu Su-ba§i idare 
ediyordu. Bu Oguz Yabgu devleti'nin komsulan; [kuzeyde] Pegenekler ve Hazarlar, Kimekler, dogu'da 
Karluklar, Harezm[guneyde]'de ise yerli hanedan AfrTgTIer idi. AfrTgTIer'i baski altinda tutan Oguzlar'in 
komsulan ile birgok problemleri oldugu ve aralannda gesitli savaslann vuku buldugu bilinmektedir. 
Hatta Karluklar ile yaptiklan bir savasta, Oguz Yabgusu da oldurulmustu. Kasgarh Mahmud'dan ise 
Cigiller ile Oguzlar arasmda koklu bir dusmanlik oldugunu ogrenmekteyiz. Kuzeyde bulunan Kimekler 
ile ise iliskiler, bazan dostga bazan da dusmanca idi. Kimekler'in bir kolu olan ve 9. asirda bir kuvvet 
olarak beliren Kipgaklar (Kumanlar)'in baskisi ve Selguklu ailesinin kendilerine bagh kutlelerle 
aynlarak bolgeyi terketmesi sebebiyle, Oguz Yabgu Devleti 1000 yillanna dogru yikilmistir. 
Residuddin (14. asnn ilk geyregi), son Oguz Yabgusu olarak AN Han adinda birisini zikretmekte, 
meshur Cend hakimi §ah Melik'i de bu son Yabgu'nun oglu olarak gostermektedir, lakin bu haber 
destanT bir vasiftadir. Yabgu devleti Oguzlan; "Umumu "Turk" adi yanmda, yine siyasT bir isimlendirme 
olarak "Turkmen" adini da tasiyorlardi ki, Musluman ulkelerine geldikten sonra islam kaynaklannda bu 
isimle de amlmislardir". Fakat bu Turkmen admin, Turkler'in islamiyet'i kabulleriyle dogrudan bir 
alakasi gorulmemektedir. Zira Guney Rusya'daki Torklar (Uzlar)'a da Torkmen (Turkmen) denildigine 
dair bazi deliller mevcuttur. Yabgu devleti zamaninda Oguzlar, Ug-ok ve Boz-ok diye eski 2'li teskilat 
halinde idiler. Kollan meydana getiren kabileler hakkinda biri Kasgarli Mahmud'un Divan-u Lugatu't- 
Turk'unde, digeri Residuddin'in Camiu't-TevarTh'inde olmak uzere iki liste mevcuttur. Divan-u Lugatu't- 
Turk'de ayn ayn damgalan ile birlikte 22 kabile gosterilmis; Residuddin ise, hem kabile sayisini 24'e 
gikarmis, hem Boz-ok, Ug-ok tasnifi yapmis; aynca, damgalara ilaveten, her kabilenin "ongon"'unu 
belirtmistir. Boz-oklar: Kayi, Bayat, Alka-evli (Alka-boluk), Yazir, Doger, Dodurga, Yaparh (DLT'de 
yok), Afsar, Kizik (DLT'de yok), Begdili, Karkm (DLT'de yok, bunun yerine) Caruklu. Ug-oklar: 
Bayindir, Pegene, Qavuldur, Cepni, Salur, Eymur, Alayuntlu, Yuregir, igdir, Bugduz, Yiva (Iva), Kinik. 
Devletin gokusuyle Oguzlardan kalabahk bir kutle, Karadeniz'in kuzeyinden batiya (Uzlar), diger bir 
kisim kutle ise Cend bolgesine gogmus, oradan da Horasan'a ve sonra Anadolu'ya yonelmistir 
(Selguklu ve sonra da Osmanh). Oguzlar'in bir kismi da yerlerinde kalarak, 11. asir ortalannda 
Karacuk daglan bolgesinde, Mangislak'ta ve Seyhun kiyisindaki kasabalarda oturmakta idiler. Mogol 
istTlasi sirasinda, Cend'de ve Karakum'da da "Turkmenler"'in bulundugu gorulmektedir. Gunumuzdeki 
"Turkmenistan" halki bu Oguzlann torunlan olup, Anadolu'da da birgok koy ve kasaba mezkur Oguz 

77 



boylarimn adlanni tasimaktadir. 

900 Samaniler, SaffarTler'i yikarak, hakimiyetlerini butun iran'a yaydilar. 

905-1226 Kan-Qou Uygur Devleti: 847 yihndan itibaren Qin tabii olarak yasayan San Uygurlar 
da diger halklar gibi 10. asnn baslanna gelindiginde T'ang sulalesine karsi isyan ettiler. Kan-gou 
Uygurlan da, bagh bulunduklan ve merkezi Tun-huang olan Qin asken bolgesi ile iliskilerini kestiler. 
Zira burada 1905 yilinda as? bir general, "Bati Hanlari'mn Altin-dag Kralligi" adh muhtar bir devlet 
kurmus ve bu devlete Uygurlan da tab? kilmak istemistir. Kan-gou Uygurlan buna karsi gikmislardir. 
Tegin adh kumandanin idaresindeki Uygur ordusu, Tun-huang'i kusatarak halki, krah teslim etmege 
zorlamistir (911). Kan-gou Uygurlannin bu hareketi ve zaferi, Bati'daki Dogu Turkistan/Turfan 
Uygurlan'nin da istiklalini getirmistir. Cin'de T'ang hanedanindan sonra yerine bir Sa-t'o Turk Devleti 
(906-960) kurulmustu. Bu devletin basindaki "5 sulale" zamaninda, Muahhar Leang (907-923) ile 
Uygurlar pek ilgilenmemistir. Tun-huang zaferinden sonra bolgede prestiji gittikge artan Uygurlar, Sato 
Turk devleti ile iyi iliskiler kurmuslar, ozellikle 5 sulalenin 2. si olan Muahhar T'an ailesi (923-936)'nin 
kurucusu Sa-t'o hukumdan ile munasebetler gelistirilmistir. Bu sirada Kan-gou Uygurlan'nin basinda 
Jen-mei "cesur ve dogru" kagan bulunmaktaydi. Ondan sonra Uygurlar'in basina sirasiyla Tegin (924- 
926), A-tu-yu "=Adrug, segkin" ve Jen-yu kagan oldular. Bunlar gesitli tarihlerde Qin'e Apa, Kun, Bars 
adh elgiler gonderdiler. Qin'de 3. sulale Muahhar Tsin "veya Chin" (937-946), 4. sulale Muahhar Han 
(947-951) ve 5. sulale Muahhar Chou (951-960) aileleri zamaninda ise Cin'e, yani Sa-t'o Turk 
Devleti'ne, gerek Kan-gou Uygur Devleti'nden ve gerekse Bati/Turfan Uygurlan'ndan heyetler gitmis 
iyi iliskiler devam ettirilmistir. Bu ziyaretler muhtemelen ticarT iliskileri gelistirme amaciyla yapilmistir. 
Goruldugij uzere Kan-gou Uygurlan, buyuk bir asken kudret gosterememisler, bu sebeple de 
haklannda fazla bir bilgi olusmamistir. 10. asnn basindan itibaren Mangurya ve Kore kabilelerini 
toplayarak kuzeyde bir baski unsuru olarak beliren K'i-tanlar, sonunda bir hanedan "Liao Sulalesi, 
907-1211" kurarak, -ozellikle de Sa-t'o Turkleri'nin 5 sulale devrinde- Cin'in bazi kisimlanni ele 
gegirmisler ve Kuzey Cin'de hakimiyet kurmuslardi. Kan-gou Uygurlan, 940'dan sonra bu Ki-tanlar'in, 
1028'lerde ise Tangutlar'in nufuzu altina girdi. 1226 yilinda ise bolgeyi ele gegiren Cengiz 
imparatorlugu'nun hakimiyeti altina girdi. Daha baslardan itibaren San Uygurlar diye bilinen bu Turk 
kutlesi, halen Bati Cin'de yasamaktadir. 

906 Qin'de Tang Hanedanhgi'nin sona erisi ve yerini §a-t'o Turk Devleti (906-960)'nin almasi. 

907-923 §ato (Col) Turk Devleti: Sato Qolu (Qin)'de kurulmustur. 

911-1368 Dogu Turkistan (Turfan) Uygur Devleti: Dogu Turkistan, Turfan'da kurulmustur 
(a.bkz.: 845-911). 

920-948 idil Bulgar Hani, Almas/Almis Yaltavar (iltabar)'in saltanati. Musluman olduktan sonraki 
adi: Cafer bin Abdullah ibni Ahmed bin Almis. 

922 idil Bulgar Hani Almas/Almis, islamiyeti resmen kabul etti (h. 16 Muharrem 310). 

78 



923-936 Tang Sato Devleti: Sato Qolu (Cin)'de kurulmustur. 

924 Mogol Kitanlar, Kirgizlar'i yendiler. 

932 ilk merkezi Kasgar olan Turk Karahanh Hanedanhgi kuruldu. 

934 Kitaylann orhun bolgesine saldirmalan uzerine Turk boylannin yerlerinden oynamaya 
baslamalan ve bu sarsinti ile Oguzlann sikistirdigi Pegeneklerin Hazar denizi simalinden Tuna 
havzasina ve Balkanlara dogru gogleri. 

935-969 ihsid (Aksit) Ogullan Devleti: Misir'da kurulmus, merkezi Kahire'dir. 

937-946 Tsin Sato Devleti: Dogu Kansu (Cin)'da kurulmustur. 

948-958? idil Bulgar Hani, Talib bin Ahmed'in saltanati. 

950 A Unlu Turk mutefekkir, filozof Farabi (Ebu Nasr Muhammed bin Muhammed bin Tarhan 
bin Uzluk el-Farabi et-TurkT, 870-950) oldu. Bugun Kazakistan sinirlan igerisinde bulunan Otrar 
(Farab) sehri yakinlanndaki Vesic yerlesim merkezinde 870 yilinda dogdu. 

10. yuzyil ortalan Abdulkerim Satuk Bugra Han (-955) doneminde Karahanhlar ve Uygurlar 
Budizm'i terk ederek islam dinini kabul ettiler (10. yuzyil ortalan). 

962 Afganistan'da Turk Gazneli Hanedanhgi kuruldu. 

963/995-1186/87 Samanilerin Horasan ordulan komutani Alptegin, 963 yilinda Afganistan 
Gazne sehrini Levikler'in elinden alarak burada Gazneliler Devleti'nin temellerini atti. Sebuktegin ve 
oglu Mahmud, Samani emirine yardim edince emir Mahmud'a 995 yilinda Horasan ordulan 
komutanhgini verdi. Gazneliler Devleti, 1 186-7 yilinda Gurlular tarafmdan ortadan kaldinldi. 

965 Kiyev Hakimi Svyatoslov, Rus step sahasindaki Hazar siyasT gucunu ezdi/kirdi. 

985 idil/Volga Bulgarian ile Kiyev Rusyasi arasinda bans anlasmasi imzalandi. 

985 En buyuk/guglu Oguz kabilelerinden biri olan Selguk Turkleri, Buhara civanna gogtuler. 

986 Benimseyecekleri bir din arayisinda olan Ruslar, Harezmli Musluman alimlerle irtibat 
kurdular, fakat islam'i kabul etmediler. 

992 Samanilerin zayiflamasiyla Semerkant'a giren Karluk Turkleri 992'de Buhara'yi ele 
gegirdiler ve Karahanhlar olarak bilinen yeni bir hanedan baslattilar. Samani topraklan Ceyhun 
irmagim sinir olarak kabul eden Karahanhlar ile Gazneliler arasinda paylasildi (999). 

997/998-1030 Gazneli Mahmud, ismail'i bertaraf ederek tahta gikti. Abbasi halifesi adina hutbe 
okuttu. 

79 



988 Ruslar'in Ortodoks Hiristiyanhgi kabul etmeleri. 

999 Gazneliler, Horasan'daki Samaniler'i yendiler. Karahanhlar ise SamanT baskenti Buhara'yi 
ele gegirdiler. SamanT Devleti'nin yikilmasiyla Musluman Turkler'e Cenup yolu ve islam 
ulkeleri/topraklannin onu agildi. 

10. yuzyil sonlan ilk ST'i Pers BuveyhTler, Irak ve iran'in gogunda kontrolu ele gegirerek, AbbasT 
Hilafeti'nin siyasT gucune son verdiler (10. yuzyil sonlan). 

10.-12. yuzyillar Kiyev Knezligi (Rusyasi), Rus halklanni gegici olarak tek bir imparatorluk gatisi 
altinda birlestirdi (10.-12. yuzyillar). 

XI. yuzyil 

11. yuzyil baslan Gazneliler'in hakimiyeti Irak'dan Sind'e kadar genisledi (11. yuzyil baslan). 

11. yuzyil ortalan Karahanh Hakanligi ikiye bolundu: Birisi Bati Turkistan (Maveraunnehir)'da, 
digeri ise Dogu Turkistan (Tanm Havzasi)'da saltanat etmekteydi (11. yuzyil ortalan). 

1017 Kitaylann ve Samani Turklerin 300.000 gadir halki halinde sarktan Karahanh ulkesine ve 
Balasagun yakinlanna gelmeleri ve Togan Han'in 120.000 kisilik bir orduyla bu istilayi durdurmasi. 

1018 Selguklu Turkleri, Cagri Beg kumandasinda 3000 suvari ile Buhara civannda sarki 
Anadolu'ya akin yaparak Selguklulara bir yurt aramasi. 

1024-1025 idil Bulgar Hani, ibrahim'in saltanati. 

1027 Kitaylann baskisi ile Buyuk Turk Muhaceretinin gelismesi, bu baski ile Kun, Kay ve 
Kipgaklann Oguzlan yurtlanndan puskurtmeleri, Samani, Pegenek ve Oguzlann sarki ve Orta 
Avrupa'ya, Balkanlara ve Musluman Oguzlann da sel halinde Meveraunnehir'e Horosan' ve diger 
islam Ulkelerine gogetmeleri. 

1030 Gazneli Mahmud oldu, Yerine Sultan Mesud gegti. 

1030 Biruni (973-1048) "Kitab-i Malu'l-Hind" adh eserini yazdi. 

1037 Asirlarca medreselerde Avrupa ve universitelerinde okunmus olan "el-Kanun fi't-Tib" adh 
eserin yazan, Turk tabib, filozof ibni Sina (980-1037) oldu. Farabi'nin talebesi olan ibn-i Sina, 980'de 
Buhara yakinlanndaki Afsan'da dogdu. 

Mayis 1040 Selguklular, Merv yakinlanndaki Dandanakan Savasi'nda Gazneli Sultan Mesud 
kuvvetlerini yendi: Selguklular'in Dandanakan'da Gazneli Sultan Mesud'u yenerek Tugrul Bey 
idaresinde Buyuk Selguklu Devleti (1 040-1 157)'nin temellerini attilar, Oguz (Turkmen) muhaceretinin 
Sarki Anadolu'ya akmaya basladi. (24 Mayis 1040) 

80 



1040-1 157 Buyuk Selguklu imparatorlugu donemi. Tugrul Bey tarafindan kurulan bu buyuk Turk 
devleti, bir baska Turk zumresi Oguzlar tarafindan yikilmistir. 

1040-1210 Dogu Karahanlilar: Suleyman Han tarafindan kurulmus, Karahitaylar tarafindan 
yikilmistir. 

1041-1187 Kirman Selguklu Devleti: Kurucusu Kara Arslandir. Oguzlar tarafindan yikilmistir. 

1042-1212 Bati Karahanlilar: I. Muhammed Han tarafindan kurulmus, Harezmsahlar tarafindan 
yikilmistir. 

1044 Sayisiz bir Turk Halkmin sarktan ilerleyerek Karahanli Devleti hududlanna girmesi. 

1048 ibrahim Yinal'in yurt arayan buyuk bir Turkmen kitlesini Anadolu Cihadma gondermesi ve 
onun Selcuklu Ordusu ile gelip Bizanshlara karsi Hasankale Zaferini kazanmasi, Erzurum'un Fethi, 
Oguzlann Trabzon'a ve Orta Anadolu'ya kadar yayilmalan. 

1049 BirunT (973-1049) oldu. Turk dunyasinin yetistirdigi buyuk bilim ve din adamlanndan olan 
Biruni, bugun iran sinirlan iginde bulunan Kas sehrinde 973'te dogdu. Biruni, temayuz ettigi 
astronominin yanisira tip, fizik, matematik, tarih, kronoloji, jeodezi ve din ilminde de buyuk ilerleme 
gosterdi. Bu bilim dallannda, toplam 196 eseryazdi 

1055 Nisabur'da kendisini sultan ilan eden Selguklu beyi Tugrul Bey (1038-1063), 1055'te 
Bagdat'a girerek Buveyhi egemenligini yiktiktan sonra, Abbasi halifeligini birlestirici bir manevi gug 
olarak koruma altina alma yoluna gitti. Bu ittifakla siyasal nufuzunu pekistiren Buyuk Selguklu Devleti, 
ayni zamanda Hilafet'in resmT koruyucusu olarak, islam dunyasini birlestirme islevini ustlendi. Tugrul, 
dan sonra basa gegen Alp Arslan'in (1063-72) ve onun oglu 1. Meliksah'in (1072-92) yonetimi altinda 
Bizanshlara karsi girisilen savaslarla Anadolu ve Kafkasya'ya giden yollar agildi. Suriye ve Semerkant 
Selguklu yonetimine baglandi. Boylece ortaya gikan imparatorluk genis bir savas aygitina ve ele 
gegirilen topraklann ikta yoluyla hanedan uyeleriyle komutanlara dagitilmasina dayaniyordu. 

1059 Turklerin Sivas ve Malatya vilayetlerini ele gegirmeleri. 

1060 Bizanshlar'in Kumanlar olarak bildigi putperest Oguzlar, Rus Steplerine gogtuler. 
Agustos 1064 Alp Arslan'in Kafkasya ve Sarki Anadolu seferi, Kars'in fethi (16 Agustos). 
1065 Samani Uz (Oguz) lann 600.000 kisi halinde Tuna'yi gegip Balkanlara inmeleri. 

1 065-1 067 Selguklu veziri Nizamu'l-Mulk, Nisabur ve Bagdad'da medreseler kurdu. 

1067 Selcuklu akinlarmin Orta Anadoluya yayilmasi, Kayseri, Niksar ve Konya sehirlerinin fethi. 

1068 Afsin'in Anadolu'yu ele gegirip istanbul Bogazina kadar ilerlemesi, Amuriye ve Honas'in 

81 



fethi. 

1068 Kumanlar, Guney Rus Prenslerini yendiler. 

1069-1070 Yusuf Has Hacib, "Kutadgu Bilig" adli eserini yazdi. 

1071 Alp Arslan'in Sii Fatimilere karsi Suriye seferi ile, Malazgirt ve Halepi Selcuklu idaresine 
almasi. 

1071 Alp Arslan'in Bizans Ordusunu yenerek 26 Agustos Cuma gunu Buyuk Malazgirt Zaferini 
kazanmasi. imparator Romanos Diogenes'in esir dusmesi ve Bizans'in Selcuklulara tabiiyeti kabul 
etmesi. Zaferin Turk ve islam tarihlerinde bir devir agmasi, dunya tarihinde de bir donum noktasi teskil 
etmesi. Bu zaferle artik Anadolu, Turkler'e vatan olacak ve burada oncelikle Anadolu Selguklu 
Devleti'nin temelleri atilacaktir. 

1071-1252 Mengugogullari: Kurucusu Mengug Gazidir. Anadolu'da kurulmus olan beylik 
Anadolu Selguklu Devleti tarafindan yikilmistir. 

1071/1075-1318 Malazgirt Meydan Savasi ardindan Anadolu Selguklu Devleti kuruldu: 
Kurucusu I. Suleyman Sahtir. ilhanhlar tarafindan yikilmistir. 

1072 Alp Arslan'in sulhu bozan Bizans'a karsi Turklere Anadolu'nun fethini emretmesi, Artuk 
Bey'in Sakarya havzasina kadar isgali. Alp Arslan'in Turkistan seferi ve bir batini tarafindan sehit 
edilmesi. 

1073 Selguklular, Karahanhlar'i yendi. 

1073 Melik Sah'in amcasi Kavurt Bey'i maglup ederek Selcuklu imparatorluguna hakim olmasi, 
Artuk Bey'in Anadolu'dan iran'a gagnlmasi. 

1074 Turklerin butun Anadolu'ya dolmalan uzerine imparator Mihael'in yardim maksadiyla 
Papa'ya muracati, musbet bir netice alamayinca Sultan Meliksah'a basvurmasi. 

1075 Melik §ah'in saltanat mucadelesini ve Artuk Bey'i Anadolu'dan gekmesini firsat bilen 
kutalmisoglu Suleyman sah'in, kardesi Mansur ile, Birecik bolgesinden hareketle Konya'yi ve daha 
sonra iznik'i fethetmesi, Suleyman Sah'in iznik'i payitaht yapmasi ve Turkiye Selguklu Devletini 
kurmasi. 

1075-1086 Anadolu Selguklu Devleti'nin kurucusu Suleymansah'in saltanati. 

1078 Suleyman §ah'in Botaniates'i Bizans tahtina gikanrken Selguklu ordusunu Bogaz'in 
Anadolu sahilinde yerlestirmesi. Melik sah'in Suleyman sah'i itaate almak igin Porsuk Bey'i uzerine 
gondermesive onun Mansur'u oldurmesi, fakat muvaffakiyetisizlige ugrayarak gekilmesi. 



82 



1 078-1 1 1 7 Suriye Selguklu Devleti: Tutus tarafindan kurulmus, Artukogullan'nca yikilmistir. 

1080 Anadolu'ya dolmus Turkmenleri etrafinda toplayan Suleyman sahin iznik'e devlet kurmasi 
uzerine sarktan buyuk bir gogebe kitlesinin dalgalar halinde Anadolu'ya dolmasi. 

1080-1201 Saltukogullan: Kurucusu Ebu'l-Kasimdir. Anadolu'da kurulmus olan beylik Anadolu 
Selguklu Devleti tarafindan yikilmistir. 

1081 Suleyman sah ile Alexis Kommenos arasinda yapilan antlasmaya gore Turk askerlerinin 
Bogaz sahillerinden Drakon (Orhan-Tepe) gayina kadar gekilmesi ve buna mukabil Bizans'in Turk 
isgalinde bulunan butun Anadolu'da Selcuklu hakimiyetini hukuken tanimasi. 

1081-1097 izmir Beyligi: izmir'de kurulmustur. 

1082 Suleyman sah'in sarka donup Cukurova (Kilikya) ya sefere girismesi ve Tarsus'u fethi. 

1083 Suleyman Sahin Adana, Misis, Anazarba ve butun Cukurova'yi fethi, Suriye'den kadi ve 
hatip getirterek bu havalide idari ve dini teskilat kurmasi. 

1084-1102 Dilmagogullan: Kurucusu Dilmagogludur. Anadolu'da kurulan beylik, Ermensahlar 
tarafindan yikilmistir. 

1085 Antakya'lilann daveti uzerine Suleyman'in ordusu ile gizlice hareket edip bu sehri 
fethetmesi, Suleyman'in tabii Danismentli Gumus tekin Ahmet Gazi'nin Malatya'yi kusatmasi, Qankin 
ve Kastamonu fatihi Kara tekin'in Sinop'u, Buldaca'nin Elbistan ve yukan Ceyhan bolgesini almasi. 

1086 Suleyman sahin, Halep'i kusatmasi uzerine Meliksah'in kardesi Tutus ve Artuk ile 
savasarak 5 Haziranda sehit olmasi ve Halep kapismda defni. 

1087 Suleyman sahin iznik'te naibi bulunan Ebul-Kasim'in bogazlara dogru akinlara, Marmara 
sahilinde donanma insasina girismesi, izmir Beyi Caka ile ittifak tesebbusu, Melik sah'in Anadolu'ya 
ve iznik uzerine ordu gondermesi ve buna karsi selguklular ile Bizanshlar arasinda bir anlasma 
yapilmasi. 

1088 izmir bolgesinde devlet kuran Caka Bey'in, donanmasi ile, Bizans karsi adalara taarruz ve 
fetihleri, Bizanshlan bozguna ugratan Pegeneklerin Luleburgaz'a kadar ilerlemeleri ve musterek 
taarruz igin Qaka ile ittifak yapmalan. 

1089 Pegenekler uzerine yuruyen Alexis Kommenos'un Silistre'de maglup olarak istanbul'a 
kagmasi. 

1091 "Bizanshlarin Kumanlar ile birlikte 29 Nisan'da Pegenekleri Merig uzerinde maglup ve 
imha etmesi, Caka'nin Bizanslilara karsi adalar denizinde savasi devami. 



83 



1092 Sultan Meliksah'in olumu uzerine Buyuk Selguklu Devleti uge bolundu: Nicaea 
(Anadolu'da), Hemedan (iran'da) ve Merv (Maveraunnehir ve Horasan'da). 

1092 Meliksah'in olumu uzerine Kihg Arslan'in isfahan'dan iznik'e gelip babasinin yerine tahta 
gikmasi, Caka'mn kizi He evlenmesi, Bizanslilan Marmara kiyilanndan atmasi, Melik sah'in iznik 
uzerine ve Selguklulara karsi gondermis oldugu Bozan'in onun olum sebebi ile Anadolu'dan aynlmasi. 

1092-1107 I. Kihgarslan devri (Anadolu Selguklu). 

1095 Kihg Arslan'in devletini kuvvetlendirdikten ve Bizans ile muahede yaparak emniyetini 
sagladiktan sonra sarki Anadolu'da fetihlere baslamasi ve Gabriel'in elinde bulunan Malatya'yi 
muhasara etmesi. 

1095-1175 Danismendogullan: Kurucusu Danismenddir. Anadolu'da kurulan beylik, Anadolu 
Selguklu Devleti tarafindan yikilmistir. 

1095-1185 inalogullan: Kurucusu Emir Sadrdir. Anadolu'da kurulan beylik, EyyubTler tarafindan 
yikilmistir. 

1096 I. Hagh Seferi. Turk Selguklu fetihlerine karsi Bizans'in tahriki ile Hagh seferlerinin 
hazirlanmasi ve bunlarm oncusu olarak Kesis Pierre ile birlikte basi-bozuk, cahil ve mutaasip Hagh 
kitlelerinin iznik uzerine hareketi. Selguklu Kihg Arslan'in kardesi Kulan Arslan (Davud)'in bunlan 
imhasi. 

1097-1231 Harezmsahlar/Harzemsahlar/Harizmsahlar Devleti kuruldu: Kuruculan Kudbeddin 
Muhammed (1097-1127) ve oglu Atsiz (1127-1156) idi. Devlet, Mogollar tarafindan yikilmistir. 

1098-1231 Artukogullan: Kurucusu I. Sokmendir. Anadolu'da kurulan beylik, EyyubTler 
tarafindan yikilmistir. 

1099 Kudus Haglilar'in eline gegti. 

XII. yuzyil 

12. yuzyil Kazan Sehri kuruldu. 

1100-1207 Ahlatsahlar (Ermensahlar): Kurucusu I. Kutbeddindir. Anadolu'da kurulan beylik, 
EyyubTler tarafindan yikilmistir. 

1104-1407 Artukogullan (Mardin): Kurucusu I. MgazTdir. Anadolu'da kurulan beylik, 
Karakoyunlular tarafindan yikilmistir. 

1106 imam-i GazalT, "ihyai'l-Ulumi'd-DTn" adh eserini yazdi. 

1110-1116 Sultan Sahinsah devri (Anadolu Selguklu). 

84 



1 1 16-1 155 I. izzeddin Mes'ud devri (Anadolu Selguklu). 

1 1 1 7-1 1 54 Sam (Borili) Atabeyligi: Sam'da kurulmustur. 

1117-1194 Irak Selguklu Devleti: Kurucusu Mahmud tarafindan kurulmus, Harezmsahlar 
tarafindan yikilmistir. 

1122 Ruslar, Kumanlar'i yendiler. 

1124Tunguz Juchenler, Cin'den Mogol Kitanlar (Liao Hanedani: 91 6-1 124)'i gikardilar. Bu 
gelisme Semirechye/Yedisu'da Karahitay Devleti'nin kurulmasi He sonuglandi. 

1127-1259 Musul-Halep (Zengili) Atabeyligi: Musul-Halep havalisinde kurulmustur. Merkezi 
Halep sehridir. 

1 137 Karahitaylar, Hocent'de (o tarihlerde Selguklular'a tabi olan) Karahanhlar'i yendiler. 

1140/1141 Katavan savasi yapildi: Kara-Hitay hukumdan Kur-han ile Buyuk Selguklu sultani 
Sencer kuvvetleri arasinda yapilan savasta Sencer maglup oldu. Savasin ardindan Put-perest Kara- 
Hitaylar, ta Horasan sinirlanna kadar ilerlediler. Bu durum Maveraunnehir'de kuvvet birikmesine 
yolagti. 

1 146-1225 Azerbaycan Atabeyligi: Azerbaycan'da kurulmustur. 

1146-1232 Erbil (Beytiginli) Beyligi: Musul'un dogusunda Erbil merkezli olarak kurulmustur. 

1147 11. Hagh Seferi. Urfa'nin fethi uzerine Alman Konrad ve Fransiz kirah Saint Louis 
kumandasinda Hagh kuvvetlerinin Turkiye hududlanna girmesi. Selguklu Sultan Mesud'un buyuk 
Alman ordusunu 25 Birinci TesrTn 1147 gunu imha etmesi. Efes, Denizli'den Antalya yolunda Fransiz 
ordusunun buyuk kayiplara ugrayip, az kimsenin gemilere binerek Suriye'ye varabilmesi. Rumlar'in 
hiyanetini ve Turkler'in sefkatini goren 3000 Frank'in Musluman olmasi, Sultan Mesud'un bu zaferleri 
ile Anadolu'da Selguklu hakimiyetini diriltmesi. 

1 147-1284 Fars (Salgurlu) Atabeyligi: Guneybati iran'da §iraz merkezli olarak kurulmustur. 

1153/1157 Merv'deki Buyuk Selguklu Sultanligi'nin parali askerler olan Oguzlar tarafindan 
yikilmasi. 

1 1 54 (1 1 55/62/67) Cengiz Han'in dogumu. 

1155-1192 II. Kihgarslan devri (Anadolu Selguklu). 

1157 Sultan Sangar (Sencer)'in vefaati ile Buyuk Selguklu Sultanligi'nin kalan kismi da son 
buldu. 

85 



1157-1231 Harezmsahlar: Kurucusu il Arslandir. Mogollar tarafindan yikilmistir. 
1158-1169 Yaruklu (Yiva) Beyligi: Musul merkezli olarak kurulmustur., 
1164-1165 idil Bulgar Hani, ibrahim'in saltanati. 

1166 YesevT tarikati'nin kurucusu, Turk mutasavvif, sair Ahmed YesevT, vefaat etti. A. Yesevi, 
Sayram'da dogdu. Ozellikle Sir-i Derya (Seyhun) ve Taskent yoresindeki bozkirlarda yasayan gogebe 
Turkler arasinda islamiyet'in yerlesmesinde buyuk rol oynadi. Tesiri Turkistan sinirlanni asarak 13. 
y.yilda da Anadolu'ya yayildi. A. YesevT ayni zamanda NaksibendT tarikatinin pirlerinden de sayihr. 

1167 Oxford Universitesi kuruldu. 

1167 Cengiz Han'in babasi Yesugey Bagatur'un olumu. 

1174-1250 EyyubTler: Kurucusu SelahaddTn EyyubTdir. Memluklar tarafindan yikilmistir. 

1176 Miryakefalon Savasi (Anadolu Selguklu). 

1180 NaksibendT seyhlerinden Abdulhahk GoncduvanT Buhara'nin Goncduvan koyunde vefaat 
etti. 

1185-1233 Artukogullan (Harput): Kurucusu I. Ebu Bekirdir. Anadolu'da kurulan beylik, Anadolu 
Selguklu Devleti tarafindan yikilmistir. 

1192-1196 I. Giyaseddin Keyhusrev'in I. saltanat donemi (Anadolu Selguklu). 

1194 Son iran Selguklu Sultani III. Tugrul'un vefati ile, iran'da Selguklu donemi sona erdi ve 
Maveraunnehir'de Turk Harezm Hanhgi kuruldu. 

1196-1204 Rukneddin Suleyman §ah donemi (Anadolu Selguklu). 

XIII. yuzyil 

13. yuzyil Altinordu Devleti, 1223 yihnda guney steplerini istila etti. Rus prenslerini harag 
odemeye mecbur etti. 

13. yuzyil "ed-Devletu't-Turkiyye el-Memlukiyye" zamaninda Misir ve Suriye'ye "Turkiyye" 
deniliyordu. 

1204 Sinop'un fethi (Anadolu Selguklu). 

1204-1205 III. Kihg Arslan donemi (Anadolu Selguklu). 

1204-1320 Cobanogullan Beyligi: Kurucusu Coban Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, 

Candarogullan tarafindan yikilmistir. 

86 



1205-1220 Anadolu Selguklu Devleti'nin siyasT istikrar ve inkisaf devri. 
1205-1211 I. Giyaseddin Keyhusrev'in II. saltanat donemi (Anadolu Selguklu). 

1206 Cengiz Han, Mogollar'in Hani oldu. 

Haziran 1206 Kudbeddin Aybeg, Lahor'u ele gegirerek, Delhi Turk Memluklan Devleti'nin 
temellerini atti (26 Haziran 1206). 

1206-1413 Delhi (Hind) Sultanhgi hakimiyet yillari: Hindistan'da Delhi merkezli olarak 
kurulmustur. 

1207 Cengiz Han, Kirgizlar'i itaat altina aldi: Mogolistan'i idaresi altinda birlestirmek isteyen 
Cengiz Han, Merkit ve Naymanlar'la birlikte Kirgizlar'i da itaati altina almistir (1207). Boylece 
Kirgizlar, Cengiz idaresindeki Mogollar'a itaat eden ilk Turk kavmi unvanini almislardir. Artik Kirgizlar, 
Cengiz Han'in oglu Tolui'nin hakimiyet sahasina dahil edilen bolgede, birer reis tarafindan idare 
edilen iki kisim halinde yasamaga devam edeceklerdir. 

Mart 1207 Antalya'nin fethi (5 Mart 1207, Anadolu Selguklu). 

1209 Cambridge Universitesi kuruldu. 

1209 Mogollar, Yenisey Kirgizlar'ini yendiler ve Kirgizlar'i Tien Shan'in guneyine kagmak 
mecburiyetinde biraktilar. 

1209 Barguk yonetimindeki Uygurlar, Mogol hakimiyeti altina girdi. 

1210 Harezmliler, Karahitaylar'i yendiler. 

1211-1220 I. izzeddin Keykavus devri (Anadolu Selguklu). 

1215 Cengiz Han, Pekin'i aldi. Merkitler uzerine oglu Cuci'yi gonderdi. 

1216 Ermeniler Uzerine Sefer; Karaman, Eregli ve Larende kasabalan'nm kurtanlisi (Anadolu 
Selguklu). 

Ocak 1216 Antalya uzerine sefer ve Antalya'nin kurtanlmasi (22 Ocak/K.Sani 1216, Anadolu 
Selguklu). 

1218 Kasgar'i isgal eden Mogollar, Semirechye/Yedisu'yu ve Tanm Havzasi'ni ele gegirdi. 

1218 Mogol elgilerinin Harezm Sahi Muhammed tarafindan idam edilmesi, Mogollar'in ilk Bati 
Seferini hazirlamalanna sebep oldu. 

1219 Mogollar, Sirderya'yi gegtiler ve Maveraunnehir'i istilaya basladilar. 

87 



1220 Mogollar, Harezmliler'i yenerek Buhara ve Semerkant'i ele gegirdiler. 
1220-1231 Son Harezm sahi Celaleddin Harezmsah saltanati. 

1220-1237 I. AlaeddTn Keykubad'in Saltanati (Anadolu Selguklu'da ikbal devri). 

1220-1670? Serefhanlar Beyligi: Kurucusu Seref Handir. Anadolu'da kurulan beylik, Osmanli 
Devleti tarafmdan yikilmistir. 

1221 Mogollar, Horasan ve Afganistan'i ele gegirdiler. 

1223 AlaeddTn Keykubad'in Alaiye'yi fethi (Anadolu Selguklu). 

1223 Sultan ve Beyler arasinda mucadele (Anadolu Selguklu). 

1223-1227 Altinordu ham, Cuci (Cengiz Han'm buyuk oglu)'nin saltanati. 

1223/1224 Harezm Sahi'mn pesine dusen Mogollar, Kalka Irmagi'nda Ruslar'la karsilastilar ve 
onlan yendiler. 

1225 Ermeniler ve Haghlar'a karsi cihad (Anadolu Selguklu). 

1226 Firat boylannda fetihler (Anadolu Selguklu). 

1227 Sugdak (Kinm) Seferi (Anadolu Selguklu). 

1227 Cengiz Han'm oldu. imparatorlugu varisleri arasinda paylasildi. Bu varisler arasinda 
(kendisine Rus steplerindeki Kipgak Hanligi dusen) Batu ve (payina Maveraunnehir, Tanm Havzasi 
ve Yedisu'daki Cagatay Hanligi dusen) Qagatay da bulunmaktaydi. 

1228 §ark siyaseti ve Erzincan'in ilhaki (Anadolu Selguklu). 

1228 Trabzon Seferi (Anadolu Selguklu). 

1230Ahlat'in sukutu ve tahribi uzerine Sultan Alaeddin ve Celaleddin arasinda baslayan 
hasmane munasebetler neticesinde 10 Agustosta Yassi-gimen'de vukubulan meydan muharebesinde 
Harezm ordusunun muthis bir bozguna ugramasi ve imha edilmesi (Anadolu Selguklu, 
Harzemsahlar'a karsi yapildi). 

1231 Mogollar, yeniden canlandinlmis olan Harezm Hanhgi'm yendiler. Harezmsahlar Devleti 
son buldu. Son Harezmsahi Celaleddin Harezmsah (1220-1231) idi. 

1236 Mogollar'in ikinci Bati Seferi basladi. 

1236/1241-1256 Altinordu ham, Batu (Cuci'nin ikinci oglu)'nun saltanati. 

88 



1236-1502 Altinordu Hanhgi'nin saltanat yillan: Kurucusu Batu Handir. Ruslar tarafindan 
yikilmistir. 

1237-1246 II. Giyaseddin Keyhusrev (Anadolu Selguklu). 

1240 Kiyev, Mogollar'in eline gegti ve Rusya Mogol hakimiyeti altina girdi. 

1240 Diyarbakir'in Fethi (Anadolu Selguklu). 

1240 Baba ishak'in Anadolu'da Peygamberlik iddiasi He isyani (Babai isyani) ve Turkmen 
istilasi (Anadolu Selguklu). 

1241 Selguklu ordusunun Meyyafarkin (Silvan) i muhasarasi, Mogol tehlikesi ve halifenin 
tavassutu He Eyyubilerden Sahabeddin Gazi'nin tabiiyeti kabul etmesi sarti He bir anlasma yapmasi. 

1242 Baycu Noyan kumandasindaki Mogol kuvvetlerinin Erzurum'u isgali. 

1242 Mogollar, Bati seferlerine Viyana kapilannda son verdiler. 

1243 Kosedag Savasi/Bozgunu: Anadolu Selguklu kuvvetleri ilhanli Mogol ordusu karsisinda 
bozguna ugradi. Bu savas Selguklunun Anadolu'daki hakimiyetini tedricen yok eden sureci baslatti. 

1243 Mogollar, Kosedag Savasi'nda Anadolu Selguklu Devleti'ni yendiler: Baycu Noyan'm 
Turkiye uzerine seferi, Kosedag'da karsilasan Turk ve Mogol ordulannin savasa girismesi, Sultan 
Giyaseddin ve etrafindakilerin liyakatsizhgi ve delice hareketleri yiizunden Selguklulann 3 
Temmuz'da, ciddi savas yapmadan dagilmalan, Sivas'in teslim olmasi ve Kayseri'nin savasarak 
tahrip ve katliama ugramasi. Selguklu veziri Muhezzibuddin Ali'nin Mogollann arkasindan 
Azerbaycan'a giderek, harac vermek suretiyle, Baycu Noyan ile sulh yapmasi, Bizans'a kagmak 
maksadiyla menderes havzasina varan sultan'in sulh anlasmasi uzerine Konya'ya donmesi ve devlet 
nizami'mn kurulmasi. 

1244 Mogollar'dan kagan birgrup Harezmliler, Haghlann elinden Kudus'u aldilar. 

1246-1249 II. izzeddin Keykavus donemi (Anadolu Selguklu). 

1249-1254 Anadolu Selguklu'da musterek 3 Kardes Saltanati: II. izzeddin Keykavus-ll. Alaeddin 
Keykubad-Rukneddin Kihg Arslan. 

1246-1265 Anadolu Selguklu'da yogun saltanat mucadeleleri yillan. 

Haziran 1249 Ruzbe ovasinda II. izzeddin Keykavus ile Rukneddin Kihg Arslan arasinda Sultan 
Hani savasi. Bu savasin ardindan Selguklu'da Ug Kardes saltanati basladi (14 Haziran 1249). 

1249/1250 Misir'da Kipgak Turk Memluklu Hanedanhgi kuruldu. 

89 



1250-1382 Turk Memluklan: Kurucusu Aybegdir. Cerkezler tarafindan yikilmistir. 

1250-1487 Karamanogullan Beyligi: Kurucusu Nure Sufedir. Anadolu'da kurulmus, Osmanh 
Devleti tarafindan yikilmistir. 

1250-1517 Memluklan Kurucusu Aybegdir. Osmanhlar tarafindan yikilmistir. 

1254-1257 IV. Rukneddin Kihg Arslan donemi (Anadolu Selguklu). 

1256 iran'da Hulagu idaresindeki Mogol il-Hanh Hanedanligi kuruldu: Mogollann ikinci buyuk 
saldinsi Cengiz Han'in torunu Hulagu'nun komuta sinda basladi. Bati Asya'da Mogol egemenligini 
pekistirerek Akdeniz'e ulasmayi amaglayan Hulagu 1258'de Bagdat'a girerek Abbasi halifeligine son 
verdiyse de, Memluklerce durduruldugundan daha ilerilye gidemedi. Bununla birlikte iran'da saglalnan 
denetim bir Mogol hanedanimn (ilhanhlar) yuksellisine imkan verdi. 

Ekim 1256 Anadolu Selguklu-Mogol llhanh, Sultan Han Savasi (15 Ekim/T. Evvel 1256). 

1256-1257 Anadolu Selguklu topraklannda II. Mogol istilasi 

1256-1264 Hulagu'nun saltanati (ilhanh). 

1257 Altinordu ham, Sartak (Batu'nun oglu)'in saltanati. 

1257 Altinordu ham, Ulaci'nin saltanati. 

Mayis 1257 II. izzeddin Keykavus'un Konya Tahti'm yeniden ele gegirmesi (3 Mayis 1257, 
Anadolu Selguklu). 

1257-1259 II. izzeddin Keykavus donemi (Anadolu Selguklu). 

1257-1267 Altinordu ham, Berke (Batu'nun biraderi)'nin saltanati. 

1258 Mogollar Bagdad'i yakip-yikarak Abbasi Hilafetin'in sona ermesine sebep oldular. 

1259-1262 II. izzeddin Keykavus ve IV. Rukneddin Kihg Arslan'in musterek saltanat donemi 
(Anadolu Selguklu) 

1260 Memlukluler, Ayn-u Calut Savasi'nda Mogollar'i yendiler. 

1260 Kipgak Hanligi, Ak Ordu ve Altinordu olmak uzere ikiye bolundu. 

1260 Kubilay Han idaresinde, Qin'de Mogol Yuan Hanedanligi kuruldu (yikihsi 1368). 

1260-1429 Germiyanogullan Beyligi: Kurucusu AN STrdir. Anadolu'da kurulan beylik, Osmanh 
Devleti tarafindan yikilmistir. 

90 



Nisan 1261 Anadolu AhT teskilatimn kurucusu AhT Evran (Seyh Nasreddin Ebu'l-Hakyik 
Mahmud bin Ahmed el-HoyT) vefaat etti (1 Nisan 1261). 

1262-1266 IV. Rukneddin Kilig Arslan donemi (Anadolu Selguklu). 

1262-1277 Muineddin Pervane'nin Selguklu tahti ve siyasetinde sOzinu gegirdigi donem. 

1262-1279 II. izzeddin Keykavus'un gurbet hayati ve olumu (Anadolu Selguklu). 

1264 Aquinolu Thomas, Hiristiyan dusuncesini Aristoteles'in ogretisiyle uzlastirdi. 

1264-1282 Abaka'nin saltanati (llhanh). 

1265-1333 Sahibataogullan Beyligi: Kurucusu Sahib Atadir. Anadolu'da kurulan beylik, 
Germiyanogullan tarafmdan yikilmistir. 

1266 Muineddin Suleyman Pervane'nin IV. Rukneddin Kilig Arslan'i oldurtmesi (Anadolu 
Selguklu). 

1266-1284 III. Giyaseddin Keyhusrev donemi (Anadolu Selguklu). 

1267 Roger Bacon, geleneksel Hiristiyan egitimine karsi gikti. 
1267-1280 Altinordu ham, Mengu-Timur'un saltanati. 

1268 Mogol Han'i Kubilay Han Japonya'ya elgi gondererek Mogollann boyundurugu altina 
girmeyi kabul etmelerini istedi. Japon imparatoru Tokimune reddetti ve Mogol elgileri geri gonderdi 
(1268). 

1270 Uygur Kralligi, isyancilar tarafmdan yenilgiye ugratildi. 

1273 "Mesnevf'nin yazan, ununu asirlardir dunya gapinda surduren Turk mutefekkir, 
mutasavvif ve sairi Mevlana Celaleddin-i RumT (1207-1273) Konya'da vefaat ett. 30 Eylul 1207 yilmda 
bugun Afganistan simrlan igerisinde yer alan Horasan yoresindeki Belh sehrinde dogdu. 

1276-1368 inangogullan (Ladik/Denizli) Beyligi: Kurucusu AN Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, 
Germiyanogullan tarafmdan yikilmistir. 

1277 Memluk Sultam Baybars'm Elbistan Savasi'nda ilhanh ordusunu bozguna ugratmasi. 

1277 Selguklu-Karamanh Mucadelesi ve Aksehir Savasi. Savasi Karamanhlar kazanmistir. 

1277 Selguklularca Aksehir ve Konya'nm Karamanh istilasmdan kurtanlmasi. 

1277 Selguklu kuvvetleri karsismda Karamanh kuvvetlerinin Kurbagahisan Bozgunu ve 

Mehmed Bey'in vefaati. 

91 



1277 ilhanh Abaka Han'in Anadolu seferi ve Selguklu yonetimine el koymasi. 

1277 Muineddin Pervane'nin oldurulmesi (Anadolu Selguklu). 

1277 Karamanoglu Mehmed Bey Konya'da "Divan'da, dergahta, bargahta, mecliste ve 
meydanda Turkgeden baska dil kullamlmayacak" seklinde Selguklu Siyavus'a birferman yayinlatarak 
Turkgeyi resmi dil haline getirmistir. 

Nisan 1277 Memluk sultani Baybars'in Anadolu'ya gelisi ve Kayseri seferi (Nisan 1277). 

1277-1292 Anadolu'da ilhanh/Mogol Tahakkumu donemi. 

1277-1300 Pervaneogullan Beyligi: Kurucusu Pervanedir. Anadolu'da kurulan beylik, Sinop 
Prensligi tarafindan yikilmistir. 

Mayis 1279 Alaeddin Siyavus (Cimri)'un yakalanarak oldurulmesi (30 Mayis 1279, Anadolu 
Selguklu). 

1280-1287 Altinordu ham, Tuda-Mengu'nun saltanati. 

1280-1326 Esrefogullan Beyligi: Kurucusu I. Suleymandir. Anadolu'da kurulan beylik, 
Hamidogullan tarafindan yikilmistir. 

1280-1391 Hamidogullan Beyligi: Kurucusu ilyas Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, Osmanh 
Devleti tarafindan yikilmistir. 

1280-1425 Menteseogullan Beyligi: Kurucusu Mentese Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, 
Osmanh Devleti tarafindan yikilmistir. 

Ekim 1281 Sam'a dogru ilerleyen Mogol ordusu ile Memluk kuvvetlerinin savasmasi ve 
Mogollann bir kez daha yenilmesi (30 Ekim/T. Evvel 1281). 

1281-1324 (1290-1326) Osmanh Devleti'nin kurucusu I. Osman Gazi donemi. 

1282-1284 Ahmed Tekudar'in saltanati (ilhanh). 

1284 Uygur Kralhgi, Cagatay Hanhgi'na dahil edildi. 

1284-1291 Argun'un saltanati (ilhanh). 

1284-1296 II. Giyaseddin Mesud'un I. Saltanat donemi (Anadolu Selguklu). 

1287-1291 Altinordu ham, Teleboga'mn saltanati. 

Arahk 1288 Vezir Sahib Ata'mn olumu (22 Arahk/K. Evvel 1288, Anadolu Selguklu). 

92 



1 290-1 320 Delhi Sultanhgi'nda Halaciler sulalesi yonetime geldi (Hinditan). 

1290-1354 AhT Cumhuriyeti Beyligi: Kurucusu I. Huseyindir. Anadolu'da kurulan beylik, Osmanh 
Devleti tarafindan yikilmistir. 

1291-1295 Geyhatu'nun saltanati ve Anadolu'da ilhanh tahakkumu'nun artmasi (ilhanh). 

1291-1312 Altinordu ham, Tokta'nin saltanati. 

1291-1461 Candarogullan Beyligi: Kurucusu Candar Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, Osmanh 
Devleti tarafindan yikilmistir. 

1292-1318 Selguklu Devleti ve Hanedani'nin inkirazi donemi. 

1294/1295 il-Hanhlar, Kazan Han idaresinde, islam Dini'ni kabul ettiler. 

1295 Baydu'nun saltanati (ilhanh). 

1295-1304 Mahmud Gazan Han'in saltanati. Musliman idi (ilhanh). 

1298-1302 III. Alaeddin Keykubad donemi (Anadolu Selguklu). 

1298 Sulemis isyam (Anadolu Selguklu). 

1299/1300 I. Osman Bey (1290-1326) tarafindan Osmanh Devleti kuruldu. 

1299-1923 Osmanh imparatorlugunun hakimiyet yillan: Kurucusu I. Osman Bey (1290-1326) 
dir. Anadolu'da kurulan beylik, ozellikle 1453 yihnda istanbul'un fethi ile imparatorluk surecine girmis, 
Asya-Avrupa-Afrika kitalannda genis topraklar uzerinde hukum surmustur. iznik-Edirne ve son olarak 
da istanbul baskent olarak kullamlmistir. Basta ingilizler olmak uzere Fransa, italya, Yunanistan gibi 
muttefik devletlerin bitmek tukenmek bilmeyen, entrika, oyun ve saldinlan sonunda yikilmaktan 
kurtulamamistir. 

XIV. yuzyil 

14. yuzyil Beyaz Rusya ve Ukrayna Polonya yonetimi altina girdi. 

14. yuzyil baslan Qagatay Hanhgi ikiye bolundu: Maveraunnehir (Bati) ve Mogolistan (Dogu) 
(14. yuzyil baslan). 

1300-1410 Saruhanogullan Beyligi: Kurucusu Saruhan Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, 
Osmanh Devleti tarafindan yikilmistir. 

1300-1423 Tekeogullan Beyligi: Kurucusu Yunus Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, Osmanh 
Devleti tarafindan yikilmistir. 

93 



1300-1425 Aydinogullan Beyligi: Kurucusu Aydm Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, Osmanli 
Devleti tarafindan yikilmistir. 

1300-1355 Sinop Prensligi) Beyligi: Kurucusu GazT Celebidir. Anadolu'da kurulan beylik, 
Candarogullan tarafindan yikilmistir. 

1302 III. Alaeddin Keykubad oldu (Selguklu). 

1302 Osman Gazi Koyunhisar Savasi'm kazandi. 

1302-1310 II. Giyaseddin Mesud'un II. saltanat donemi (Anadolu Selguklu). 
1302-1533 Bengal Sultanhgi: Bengal merkezli olarak kurulmustur. 

1303 Memlukler, Suriye'ye yapilan son Mogol akinini durdurdular. 

1303-1345 Karasiogullan Beyligi: Kurucusu Karasi Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, Osmanli 
Devleti tarafindan yikilmistir. 

1303-1345 Tacuddinogullan Beyligi: Kurucusu Dogan Sahtir. Anadolu'da kurulan beylik, 
Osmanli Devleti tarafindan yikilmistir. 

1304-1316 ilhanh Devleti'nde I. Muhammed Olcaytu donemi (h. 704) Sii mezhebinden idi. 

1308-1508 Akkoyunlular: Kurucusu Tur AN Beydir. Anadolu'da kurulan bu devlet, SafevTIer 
tarafindan yikilmistir. 

1309 Papahgin Roma'da Avignon'a tasinmasi. 

1310 Timurtas'in Selguklu saltanatina son vermesi ve dagitilan hanedan mensuplarimn ug 
beyliklere siginmalan, Timurtas'in Klikya seferi ve Tarsus bolgesini isgali. 

1310-1318 Son Anadolu Selguklu sultani V. Kihg Arslan donemi. 

1312 Mevlevilik tarikatini kuran Sultan Veled oldu (Osmanli). 

1312-1350 Sutaylar: Kurucusu Sutay Noyandir. Anadolu'da kurulan beylik, Celayirliler 
tarafindan yikilmistir. 

1313-1341 Altinordu ham, Ozbek (Tokta'nin yegeni) Han'in saltanati. 

1313-1341/1342 Ozbek Han (1 282-1 342)'in hukumdarhgi doneminde Altinordu Hanligi, islam 
Dini'ni kabul etti. 

1317-1335 Ebu Said'in saltanati (ilhanh). 

94 



1318 Anadolu Selguklu Devleti yikildi: Son Selguklu sultani V. Kihg Arslan zamamnda ilhanhlar 
tarafindan yikilmistir. 

1320 italya'da kulturel canlanma: Dante (1265-1321), Giotto (1266-1337), Petrarca (1304- 
1374). 

1320-1413 TuglukTIer/Tugluklular (Hindistan). 

1324-1362 Orhan Gazi'nin saltanati (Osmanh) 

1325 Meksika'da Aztekler'in yukselmesi: Baskent Tenoktitlan'in kurulmasi. 

1325 I. ivan'in Moskova'yi gelistirmeye baslamasi. 
Nisan 1326 Bursa fethedildi (6 Nisan 1326 Osmanh). 

1326 Cagatay Hani Tarmasirin'in islam Dini'ni kabulu. 

1327-1380 Eretnaogullan Beyligi: Kurucusu Eretna Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, Kadi 
Burhaneddin tarafindan yikilmistir. 

1328 Karaman Oglu Musa bey ve Hamid Oglu ishak beyin sikayet ve tertipleri, Ebu Said Han'in 
israrlan uzerine Sultan Nasir'de uyanan endise sebebiyle Timurtas'in Kahire'de idam edilmesi. 

1331 iznik fethedildi (Osmanh). 

1331 ilk Osmanh medresesi, iznik'te Orhan Gazi tarafindan kuruldu. 

1333 Minamoto sogunlugunun sonu: Japonya'da ig savas. 

1334 Karesi Beyligi Osmanh Devleti'ne katildi. 

1335 Ebu Said Han'in olumu ve bir yil sonra ilhanh imparatorlugunun pargalanmasi ile 
Turkiye'de Mogol devrinin sona ermesi ve siyasi hakimiyetin Beylikler arasinda taksimi. Osmanh 
Beyliginin Selguklular'in mirasina sahip olmasi ve Turk tarihinin en buyuk eseri olan Osmanh 
imparatorlugu haline gelip ug kitada Nizam-i Alem davasinm asirlarca yukselmesi. 

1335-1336 Arpa'nin saltanati (ilhanh). 

1335-1377 Madura Sultanhgi: Guney Dekkan'da Madura merkezli olarak kurulmustur. 

1336 Musa'nin saltanati (ilhanh). 

1336 iran'da M-Hanli Hanedanhgi'nm sona erisi. 

1336 Timur'un dogusu. 

95 



1337 Kocaeli bolgesi Orhan Gazi tarafindan alindi (Osmanh). 

1337 Fransa ile ingiltere.arasinda Yuz Yil Savaslari'mn baslamasi. 

1337-1522 Dulkadirogullan Beyligi: Kurucusu Karaca Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, 
Osmanh Devleti tarafindan yikilmistir. 

1338 Haci Bektas-i VelT (Seyyid Muhammed bin ibrahim Ata) vefaat etti. Horasan'da Nisabur 
sehrinde (h.680) dogdu. YesevTye tarikatinin Anadolu'daki temsilcilerindendi (Osmanh). 

1340-1393 Kutlusahlar Beyligi: Kurucusu Kutlu Sahtir. Anadolu'da kurulan beylik, Osmanh 
Devleti tarafindan yikilmistir. 

1341 Asya'da veba salgininin baslamasi. 

1341-1342 Altinordu ham, Tini Bek'in saltanati. 

1342-1357 Altinordu ham, Canibek (Teni Bek'in biraderi)'in saltanati. 

1345 Ankara'mn Osmanhlar'in eline gegmesi. 

1346 Orhan Gazi Kantakuzenos'un kizi ile evlendi (Osmanh). 
1346-63 Maveraunnehir'de TuglukTimur'un hukumdarhgi. 

1347-1486 Dekkan Sultanhgi: Dogu Hindistan'da Bidar merkezli olarak kurulmustur. 

1348 Veba salgim Avrupa'da. 

1349 Singapur'da ilk Cin yerlesimi: Guneydogu Asya'da Qin yayilmaciligimn baslamasi. 

1350 Japonya'da kulturel canlanma. 

1352 Bizans'a yardim igin Suleyman Pasa Rumeli'ye gegti ve Cimpi Kalesi'ni us olarak aldi 
(Osmanh). 

1352 Osmanhlar Cenevizliler'e Osmanh topraklannda serbest ticaret yapma imtiyazi verdiler. 

1352-1608 Ramazanogullan Beyligi: Kurucusu Ramazan Beydir. Anadolu'da kurulan beylik, 
Osmanh Devleti tarafindan yikilmistir. 

1354 Gelibolu fethedildi (Osmanh). 

1354 §ehzade Suleyman Pasa'mn Rumeli'ye gegmesi. 

1354-1417 Dobruca Beyligi: Dobruca'da kurulmustur. 

96 



1 357-1 359 Altinordu ham, Berdi Bek'in saltanati. 

1362-1389 I. Murat (Hudavendigar)'in saltanati (Osmanh). 

1360-1469 Karakoyunlular: Kurucusu Bayram Hocadir. Anadolu'da kurulan beylik, Akkoyunlular 
tarafindan yikilmistir. 

1361 Edirne'nin fethi (1368'de Osmanh Devleti'nin baskenti oldu). 

1362 Orhan Gazi vefat etti ve I. Murat tahta gikti (Osmanh). 

1362 Kadiaskerlik olusturuldu (Osmanh). 

1363 Pengik Kanunu gikti (Osmanh). 

1363 Emir Timur, Tugluk Timur Han'i tahttan indirdi ve yerine kendi kontrolunde kukla bir Han 
tayin etti. 

1366-1367 Altinordu ham, Cani-Bek ll.'nin saltanati. 

1366 Gelibolu elden gikti (Osmanh). 

1368 Cin'de Yuan Hanedanhgi'mn sona erisi. 

1368-1398 Cin'de Ming Hanedanihgi'mn kurucusu Hongwu (1328-1398) donemi. 

1368-1 507 Timurlular: Kurucusu Timur Handir. Ozbekler tarafindan yikilmistir. 

1368-1500 Semerkant Timurlulan: Ozbekler tarafindan yikilmistir. 

1368-1644 Qin'de Ming Hanedani donemi. 

1368-1376 idil Bulgar Ham, Hasan'in saltanati. 

1369/1370 Emir Timur, Maveraunnehir'in tek hakimi oldu. 

1370 Guney Hindistan'da Vijayanagar Devleti'nin egemenligi. 

1370 Cagatay Hanhgi'nda Timur'un saltanati (6. 1405). 

1371 I. Murat (Hudavendigar) Cirmen Savasim kazandi (Osmanh). 

1375-1376 Altinordu ham, Toktakiya'mn saltanati. 

1375-1380 Osmanhlann, Germiyanogullan ve Hamidili Beylikleri topraklanmn bir kismimn ilhaki 
(Osmanh). 

97 



1376 Bulgar Kralhgi Osmanh hakimiyetini kabul etti. 

1377 Gelibolu Osmanhlar'a iade edildi. 

1377 Arap cografyaci ve gezgin ibn Batuta'nin olumu (dogumu 1309). 

1377-1395 Altinordu ham, Tohtamis (Toktamis)'m saltanati. 

1378-1417 Katolik Kilisesi'nde "Buyuk Bolunme". 

1380 Ruslar, Kulikova Savasi'nda, Altinordu Hani Mamay'i yendiler. 

1380 Altinordu, Ak Ordu He birlestirildi ve her ikisi de Altinordu adini aldi. 

1380 Timur'un fetihlere baslamasi. 

1 380-1 387 Timur, iran'i ele gegirdi. 

1380-1393 1370'te Cagataylilarm yerini alan Timur, 1380'de ve 1393'te duzenledigi seferlerle 
Celayirlilerin ve Muzafferilerin iran'daki egemenligine son verdi. 

1380-1398 Kadi Burhaneddin Beyligi: Kurucusu Kadi Burhaneddindir. Anadolu'da kurulan 
beylik, Osmanh Devleti tarafmdan yikilmistir. 

1381-1507 Horasan Timurlulan: Ozbekler tarafmdan yikilmistir. 

1382 Toktamis, Moskova'yi yagmalayarak yakti. 

1382-1517 Cerkez Memluklan: Kurucusu Berkukdur. Osmanhlar tarafmdan yikilmistir. 

1385 Sofya'nm Fethi (Osmanh) 

1386 Nis ve Sofya fethedildi (Osmanh). 

1387 Selanik'in Fethi (Osmanh) 

1388-1601 Handes Sultanhgi: Burhanpur (Orta Hindistan)'da kurulmustur. 

1389 Murat Hudavendigar'm muttefik Balkan ordusu karsismda Kosova zaferi (Osmanh). 

1389 I. Kosova Savasi kazanildi (15 Haziran) (Osmanh). 

1389 I. Murat vefat etti (Osmanh). 

1389 Hindistan, Turkistan ve Anadolu gibi turn Turk ve islam dunyasmda yayilmis ve tesir 

gostermis olan NaksibendT tarikatinin kurucusu Muhammed Bahaeddin bin Muhammed el-BuharT el- 

Naksibend (d.1 31 8 Kasr-i Hindu van/Arif an - 6.1389 Kasr-i Arifan). NaksTbendilik, imam-i RabbanT'den 

98 



sonra Muceddidiye adini almis, Halid Ziyaeddin'den sonra ise Halidiyye adiyla da anilmaya 
baslanmistir. Naksilik, II. Mehmed (Fatih Sultan Mehmed Han) zamaninda Halis Ziyaeddin'le 
Anadolu'ya ulasti, ondan sonra da burada yayginlasti. 

1389-1402 I. Bayezid (Yildinm)'in saltanati (Osmanh). 

14. yuzyil sonlan Turfan Uygurlan, islam Dini'ni kabul ettiler (14. yuzyil sonlan). 

1390 Aydin-Saruhan-Germiyan-Mentese beylikleri Osmanh'ya katildi. 

1390 Gelibolu tersanesi insa edildi (Osmanh). 

1391 istanbul ilk kez kusatildi (Osmanh). 

1392 Kore'nin bagimsiz olmasi. 
1392 iranh sair Hafiz'in olumu. 

1394-1479 Cevanpur Sultanhgi: Cevanpur (Delhi'nin dogusu)'da kurulmustur. 

1395Timur, muazzam bir ordu ile Terek nehri boylanna geldi ve burada Altin Orda Han'i 
Toktamis'i yendi. Altinordu'nun baskenti Saray Berke'yi yakip-yikti ve kisa bir sure Moskova'yi isgal 
etti. 

1395-1400/01 Altinordu ham, Timur Kutlug (Timur Melik oglu)'un saltanati. 

1396 Timur, 1396 yih basinda Kuzey Kafkasya'yi butunuyle ele gegirdi. 

1396 Yildirim Bayezid, Hagh ordusuna karsi Nigbolu Savasi'ni kazandi (Osmanh). 

1397 Ug iskandinav kralhgini birlestiren Kalmar Birligi. 

1398 Akgay Zaferiyle beraber, Karaman beyligi Osmanh hakimiyetini kabul etti. 
1398 Karadeniz beylikleri Osmanh Devleti'ne katildi. 

1398/1399 Timur'un, Hindistan'a girerek Delhi Sultanhgi'ni yenmesi ve Delhi'yi yagmalamasi. 

XV. yuzyil 

1400 Bursa'da I. Bayezid tarafindan Ulu Cami' yaptinldi; ilk Osmanh Daru's-sifa'si Yildirim 
Bayezid tarafindan insa edildi. 

1400 Timur, Suriye'de Memlukluleri yendi. 

1401 Timur, Bagdad'i yakip-yikti. 

99 



1400-1401/07 Altinordu ham, Sadi-Bek'in saltanati. 

Temmuz 1402 Yildirim Bayezit ile Timur'un kuvvetleri arasinda Ankara Meydan Muharebesi 
yapildi (20 Temmuz 1402 Osmanh). 

Arahk 1402 Timur, izmir'i kusatti (1 Arahk 1402, Osmanh). 

1402-1413 Osmanh Devleti'nin Fetret Devri. 

Mart 1403 4. Osmanh padisahi Yildirim Bayezid vefat etti (8 Mart 1403). 

1403-1537 Gucerat Sultanhgi: Diyu (Bati Hindistan)'da kurulmustur. 

1405 Timur'un vefaati. 

1405 Hint Okyanusu'nda Cinliler'in yolculuklan. 

1406 ibn Haldun'un olumu (tarihgi ve sosyal bilimci). 

1406 Azerbaycan'da Celayirlilerin yerini alan Karakoyunlular Tebriz'i ele gegirdiler. 

1406 ibn-i Haldun oldu (17 Mart 1406) 

1406-1562 Malva Sultanhgi: Madun (Gucerat'in dogusu)'da kurulmustur. 

1407-1410 Altinordu ham, Pulat-Han'in saltanati. 

1407-1447 Timur'un oglu Sah Ruh (1 377-1 447)'un Herat'ta hukumdarhgi. 

1407-1449 Sah Ruh'un oglu Ulug Bey (1394-1449)'in Semerkant'da hukumdarhgi. 

1408-1467 Kara Koyunlu Turk Emirligi'nin Bati iran'da kurulusu. 

1410-1412 Altinordu ham, Timur (Timur Kutluk'un oglu)'un saltanati. 

1412 Altinordu ham, Celaleddin (Toktamis'in oglu)'in saltanati. 

1412-1414/17 Altinordu ham, Kerim Berdi'nin saltanati. 

1413-1421 I. Mehmet (Celebi)'in saltanati ve Fetret Devri'nin sona ermesi (Osmanh). 

1414-1415 Altinordu ham, Kibek Han'in saltanati. 

1415 Agincourt Muharebesi'yle ingiliz Krah V. Henry'nin Fransa'ya yeniden saldirmasi. 

1415 Portekiz Septe'de: Portekiz Afrika imparatorlugunun baslangici. 

100 



1416 Seyh Bedreddin isyan etti (Osmanh). 

1416 I. Mehmet, Macar Seferini duzenledi. 

1417 Avlonya fethedildi (Osmanh). 

1417-1419? Altinordu ham, Cabbar Birdi'nin saltanati. 

1418 Samsun bolgesi zaptedildi (Osmanh). 
1418? Altinordu ham, Cegre'nin saltanati. 

1419 Bursa'da Yesil Cami'nin bitmesi (Osmanh). 

1419-1424 ve 1427-1437/38 Altinordu ham, Ulug Muhammed (igkili Hasan oglu)'in saltanati. 

1420 Seyh Bedrettin'in Serez'de idami (dogumu 1359). 
1420-1424 Altinordu ham, Devletbirdi'nin saltanati. 

1421 Celebi Mehmed oldu ve II. Murad tahta gegti (Osmanh). 
1421-1444 II. Murat'in saltanati (Osmanh). 

1422 Mevlut yazan Suleyman Celebi'nin olumu. 
1422-1427 Altinordu ham, Barak'in saltanati. 

1424 Bursa'da Haci ivaz'a I. Mehmed tarafindan Yesil Kulliye yaptinldi (Osmanh). 

1425 Molla Fenari, ilk Seyhulislam olarak tayin edildi (Osmanh). 
1425 Muhasara edilen Tekebeyligi Osmanh Devleti'ne katildi. 

1427 Muhasara edilen Germiyanoglullan Beyligi, 1428'de Osmanh Devlet'ine katildi. 

1428 Cinliler'in Vietnam'dan gikarilmalan. 

1428-1599 Ozbek Hanhgi: Signak'da Aral Golu gevresinde kurulmustur. 

1429 Haci Bayram-i VelT, Ankara Solfasol (Zulfadl)'da vafaat etti (Osmanh). 

1430 Selanik fethedildi (Osmanh). 

1430 Altinordu'nun bir kisim topraklan uzerinde, Haci Giray idaresinde Kinm Hanhgi kuruldu. 

Mart 1432 II. Mehmed (Fatih Sultan Mehmed) dogdu (30 Mart 1432, Osmanh). 

101 



14337-1465? Altinordu hani, Seyid Ahmed I. 'in saltanati. 

1434 Portekizliler'in Bojador Burnu'ndan guneye yolculuklan. 

1434 Edirne'de II. Murad tarafindan Muradiye Camii yaptinldi (Osmanh). 

1434 Cungarya'da Mogol Oyratlar'in ortaya gikisi. 

1436 Muiniddin B. Mustafa tarafindan II. Murad'in istegiyle ilk Mesnevi tercumesi olan Mesnevi-i 
Muradiyye adli eseri yazildi (Osmanli). 

1436-1531 Mavla Halaci Sultanlan. 

1437-1445 Kazan Hanliginm kurucusu Ulug Muhammed (igkili Hasan oglu)'in saltanati. 

1437-1552 Kazan Hanligi hakimiyet yillan: Moskova ile idil/Volga irmagi arasinda kurulmus olan 
devletin merkezi Kazan sehri idi. Ruslar tarafindan yikilmistir. 

15. yuzyil baslari Ozbekler, Ebu'l-Hayr (1413-1469) idaresinde guneye, Maveraunnehir'e 
gogtuler (15. yuzyil baslari). 

1440 (?)-1466 Kirim Hanhgi'nin kurucusu I. Hacigirey Han'in saltanati. 

1440-1475 Kirim Hanhgi'nin hakimiyet yillan: Kirim Yanmadasi ve Karadenizin kuzeyinde 
kurulmustur. Merkezi Bahgesaraydir. 1475 yilmda Osmanh Devleti'ne baglanmis. 1774 Kuguk 
Kaynarca Antlasmasi ile Osmanh'dan kopanlmis ve 1782/1783 tarihinde ise Kirim Hanligi, Rus 
Carhgi tarafindan ilhak edilmistir. 

1444 II. Murat tahttan gekildi, II. Mehmed tahta gikti ve Varna zaferi kazanildi (Osmanh). 
1444-1446 II. Mehmet (Fatih)'in I. saltanat yillan (Osmanh). 

1445 II. Mehmed tahttan gekildi ve II. Murad ikinci defa tahta gikti (Osmanh). 

1445 Johann Gutenberg'in (1397-1468) ilk kitabi basmasi. 
1445-1461 Kazan ham, Mahmud (Mahmutek)'un saltanati. 
1445/1473-1552 Altinordu topraklannin birkisminda Kazan Hanligi kuruldu. 
1445-1681 Kasim Hanligi: Moskova'nin dogusunda kurulmustur. 

1446 Kazan kenti, Kazan Hanhgi'nin baskenti oldu. 
1446-1451 II. Murat'in saltanati (Osmanh). 

102 



1447 Edirne'de II. Murad tarafindan Ug Serefeli Camii yaptinldi (Osmanh). 

1448 II. KosovaZaferi kazanildi (Osmanh). 

1449 Turk dunyasimn 15'inci asirda yetistirdigi en buyuk astronomi bilgini Ulug Bey (1394- 
1449) oldu. Timur Han'in torunu olan Ulug Bey, 22 Mart 1394'te Guney Azerbaycan'daki 
Sultaniyye'de dogdu. iyi bir egitim gorerek, 13 yasindayken Horasan ve Maveraunnehir eyaletlerine 
hakan naibi oldu. Baskent segtigi Semerkant'ta, mustakil bir hukumdar gibi hareket etti. Fen bilimleri 
ve astronomiye meraki, kendisini dunya tarihinin en buyuk astronomlanndan biri haline getirdi. ilim 
adamligi yaninda devlet adamhgi vasfi da yuksek olan Ulug Bey, Semerkant'ta 38 yil hukumdarlik 
yapti. Bir akademi haline getirdigi sarayi, devrin meshur alimlerinin toplanip tartistigi bir mekan oldu. 
iktidar doneminde, basta Semerkant ve Buhara olmak uzere turn ulke, Turk mimarisinin segkin 
eserleriyle donatildi. Oglu Abdullatif tarafindan tahttan indirilen Ulug Bey, 25 Ekim 1449'da, Abbas 
adh bir dusmani tarafindan olduruldu ve dedesi Timur Han'in yanina defnedildi. 

1449 Semerkant'ta rasathane kuran Timur'un torunu Ulug Beyin olumu (d. 1394). 

1451/1452-1469 Timurlu hukumdar Ebu SaTd (1424-1469)'in saltanati. 

1451 II. Murad oldu (Osmanh). 

1451-1481 II. Mehmet (Fatih Sultan)'in II. saltanati (Osmanh). 

1453 Bizans imparatorlugu sona erdi. 

Nisan 1453 Fatih Sultan Mehmet'in donanmasi istanbul sulanna girdi (5 Nisan 1453). 

Nisan 1453 Fatih Sultan Mehmet, istanbul adalanni fethetti (17 Nisan 1453). 

Mayis 1453 istanbul Osmanhlar tarafindan fethedildi. Sultan ikinci Mehmet, 'Fatih' unvanini aldi 
(29Mayis 1453). 

1453 Veziriazam Candarh Halil Pasa'nin azil ve idami. 

1453 ingiltere'nin Calais disinda kita Avrupa'sindaki topraklanni yitirmesi. 

1458 Atina'nin fethi (Osmanh). 

1459 Ayasofya camiye gevrildi (Osmanh). 

1459 Mutasavvif ve hekim Aksemsettin'in olumu (d. 1390?). 

1460 Aksemseddin vefaat etti. Sam'da dogdu, Goynuk (Torbah)'te vefaat etti. Haci Bayram-i 
VelT'nin halifesi, Fatih Sultan Mehmed (II. Mehmed)'in hocasi idi (Osmanh). 

103 



1460 Mora ele gegirildi (Osmanh). 

1461 Fatih Sultan Mehmed, Bursa'daki Ermeni Piskoposu Hovakim'i (Ovakim) istanbul'a 
getirterek kendisine Patrik unvani da dahil birgok haklartamdi. 

1461 Trabzon'un fethi ile Trabzon Rum imparatorlugu sona erdi (Osmanh). 

1461 Candarogullan Osmanh'ya katildi. 

1461-1467 Kazan ham, Halil'in saltanati. 

1462-1505 Moskova Prensi III. ivan. 

1463 Osmanh-Venedik Savasi basladi. 

1464-1465 Moskova Prensi III. ivan (Buyuk ivan 1462-1505), Ebu SaTd'e elgi heyeti gonderdi. 

14657-1481 Altinordu ham, Ahmed (Kuguk Muhammed'in oglu)'in saltanati. 

1466 Kirim ham, Nurdevlet Han'in saltanati. 

1466 II. Mehmed Arnavut seferine gikti (Osmanh). 

1466 Konya ve Karaman'in fethi (Osmanh). 

1466-1480 Astrahan ham, Kasim (bin Muhammed bin Kuguk Muhammed)'in saltanati. 

1466-1554 Astrahan Hanligi hakimiyet yillan: Hazar Denizi Kuzeyinde Altinordu topraklarimn bir 
kisminda kurulmustur. Merkezi Astrahandir. Ruslartarafindan yikilmistir. 

1467 Akkoyunlu Uzun Hasan Karakoyunlulan yenilgiye ugratti: Ak Koyunlu Turkleri, iran'da 
Kara Koyunlu Turkleri'ni yendiler/yiktilar. 

1467-1479 Kazan ham, ibrahim'in saltanati. 

1468 Karamanogullan Osmanh Devleti'ne katildi. 

1468 II. Mehmed tarafindan istanbul'da Topkapi Sarayi tesis edildi. 

1469 Kirim ham, I. Mengligerey Han'in saltanati. 

1470 istanbul'da Fatih Kulliyesi insaa edildi. 

1470 Egriboz ahndi (Osmanh). 

1471 Fatih Kulliyesi agildi (Osmanh). 

104 



1472 Topkapi Sarayi insaatimn baslamasi (Osmanh). 

1473 Otlukbeli Savasi'nda Osmanh ordusu Uzun Hasan komutasindaki Akkoyunlu kuvvetlerini 
yendi. 

1474 Matematikgi AN Kusgu'nun olumu. 

1474 Kirim ham, Nurdevlet (II. defa)'in saltanati. 

1475 Kirim Osmanh tabiiyetine girdi: Kirim Hanligi ile Osmanh imparatorlugu tek devlet gibi 
yakinlasmca, Osmanh imparatorlugu'nun hudutlan Rusya'mn guney hudutlanna kadar uzanmistir. 
Turkler, gokeski donemlerden beri Kinm'da yasamaktadirlar. 13. asirdan itibaren Kirim Tatarlan adim 
almislardir. Onceleri Altinorda Devleti iginde yeralmislar, daha sonra ise sinirlan Moskova'ya kadar 
ulasan Kirim Hanhgi'm kurmuslardir. 

1476 Bogdan Seferi zaferle sonuglandi (Osmanh). 

1477 Kirim ham, Cambek (Altinordu emiri)'in saltanati. 

1478 Akkoyunlu hukumdan Uzun Hasan (1453-1478) oldu. 
1478 Fatih tarafindan ilk altin para bastinldi (Osmanh). 

1478-1506 Timurlu hukumdar Huseyin Baykara (1 438-1 506)'mn Herat'ta Saltanati. 
1478-1514 Kirim ham, I. Mengligerey (II, defa)'in saltanati. 

1478 ilk Rus Can III. ivan'in Novgorod'a boyun egdirmesi. 

1479 Osmanh-Venedik bansiyla beraber Fatih, Venedikliler'e Trabzon ve Kefe'de ticaret yapma 
hakki tamyan ahidname verdi. 

1479-1487 Kazan ham, ilham (Ali?)'in saltanati. 

1480 Osmanhlann italya yanmadasina adim atmalan: Otranto'nun fethi. 
1480 Basansiz Rodos kusatmasi gergeklesti (Osmanh). 

1480 Kadiaskerlik Rumeli ve Anadolu olarak ikiye aynldi (Osmanh). 

1480 III. ivan, Turk (Altimordu) boyundurugundan kurtuldu, kuzey batu Rusya'yi birlestirdi ve 
kendisini Rus Qan ilan etti. 

1480-1509 Astrahan ham, Abdulkerim (Kasim'in biraderi)'in saltanati. 

1481 Altinordu ham, Seyid Ahmed II. (Seyh Ahmed'in biraderi)'in saltanati. 

105 



1481-1499 Altinordu ham, Murtaza (Seyid Ahmed'in biraderi)'nin saltanati. 

Mayis 1481 7. Osmanh Padisahi II. Mehmed [Fatih Sultan Mehmet] vefat etti (3 Mayis 1481). 

1481-1502 Altinordu ham, Seyh Ahmed (Seyid Ahmed'in oglu)'in saltanati. 

Mayis 1481-1512 II. Bayezid'in saltanati (20 Mayis 1481-1512, Osmanh). 

Haziran 1481 Yildirim Bayezit ile Cem Sultan arasinda Yenisehir Savasi yapildi (20 Haziran 
1481 Osmanh). 

1482 Cem Sultan II. Bayezid karsisinda maglup oldu ve Rodos'a sigindi (Osmanh). 
Arahk 1482 Gedik Ahmet Pasa idam edildi (18 Arahk 1482 Osmanh). 

1483 Sapienza Deniz Zaferi kazamldi. 

1484 Kili ve Akkirman fethedildi (Osmanh). 

1485 Osmanh-Memluk mucadelesi basladi. 

1486 Moskova ve Kazan arasinda "EbedT Bans" anlasmasi imzalandi. 
1487-1496 Kazan ham, Muhammed-Emin (birinci defa)'in saltanati. 

1488 Sultan II. Bayezid tarafindan Edirne'de Bayezid Daru's-sifasi yapildi. 

1488-1877 Kasgar Hanhgi: Kasgarsehri merkezli olarak Tann Daglan civannda kurulmustur. 

1489 Osmanh, Memluklere karsi toprak kaybetti. 

1489 Mimar Sinan'in dogumu (6.1588). 
1489-1686 Adilsahlar Devleti: Bija-pur'da kurulmustur. 

1490 Huseyin Baykara, Moskova'ya bir elgi heyeti gonderdi. 

1491 Osmanh-Memluk Bansi imza edildi. 

1492 Macaristan'a Sefer duzenlendi (Osmanh). 

1492 Kristof Kolomb'un Amerika kitasim kesfetmesi. 

1492 Girnata'mn dusmesiyle Arap ve Yahudiler'in ispanya'dan atilmalan. ispanya Yahudileri 
Osmanh Devleti'ne sigindilar. 

1492 ispanyollar'in Kuzey Afrika'da istilaya baslamasi. 

106 



1493 Yeni Dunya'da ilk ispanyol yerlesimi Hispaniola. 

1493 Tordesillas anlasmasiyla Amerika kitasimn Portekiz ve ispanya arasinda paylasilmasi. 

1494 italya savaslan; Avrupa egemenligi igin Fransiz-Habsburg mucadelesinin baslamasi. 

1495 Cem Sultan vefat etti (Osmanli). 

1496-1497 Kazan ham, Mamuk (Sibir hanzadelerinden)'un saltanati. 
1497 ilk Rus elgisi istanbul'a geldi. 
1497 Cabot'un Newfoundland'a varmasi. 

1497 Fergana hukumdan Babur (1483-1530), Semerkant'i ele gegirdi. 
1497-1502 Kazan ham, Abdullatifin saltanati. 

1498 Portekizli Vasco de Gama'mn Hindistan denizyolunu kesfetmesi. 
Eylul 1499 inebahti Kalesi fethedildi (29 Eylul 1499 Osmanli). 

15. yuzyil sonlan Orta Asya steplerinde Kazak imparatorlugu kuruldu (15. yuzyil sonlan). 

15. yuzyil sonlan Deniz yolu He yapilan ticaretin oneminin artmasi sebebiyle, ipek Yolu'nun da 
dahil oldugu, kara ticaret yollarimn onemini kaybetmesi (15. yuzyil sonlan). 

15. yuzyil italyan Ronesansi: Leonardo da Vinci (1452-1519), Michelangelo (1475-1564), Rafael 
(Raffaello) (1483-1520), Botticelli (1444-1510), Machiavelli (1469-1527), Ficino (1433-1499). 

XVI. yuzyil 

16. yuzyil Turk halk siirinin ustalan: Kaygusuz Abdal, Koroglu, PTr Sultan Abdal. 

16. yuzyil baslan Kasgar'da Hocalar'in ortaya gikisi ve daha sonra Ak-Daglik ve Kara-Daghk 
olmak uzere ikiye bolunmesi (16. yuzyil baslan). 

1500 Navarin, Modon, Koron ahndi (Osmanli). 

1500 Muhammed Seybani Han (1451-1510) idaresindeki Ozbekler, Semerkant'i ele gegirdiler 
ve bu suretle Maveraunnehir'in yonetimini Timurlular'dan devraldilar. 

1501 "Muhakemet-ul Lugateyn" adli eserin yazan AN Sir Neva? (d.1441 Herat - 6.1501) oldu. 
1501-1511 Baburve Ozbekler, Semerkant'in kontrolu igin mutemadiyen savastilar. 

1502 Venedikle Sulh yapildi (Osmanli). 

107 



1502 Altinordu Hanhgi'nin, Kinm Tatar Hanligi haninin eline gegmesiyle nihaT gokusu. 

1502-1518 Kazan ham, Muhammed-Emin (ikinci defa)'in saltanati. 

1502-1723/1736 iran'da SafevT Hanedanhgi donemi: SafevT hanedani Sah I. ismail (1501-1524) 
tarafindan kurulmustur. Hanedanin digeronemli bir uyesi I. Abbas (1588-1629) idi. 

1504 Babur, Kabil'de kendi Devleti'ni kurdu. 

1505 Bayezid Kulliyesi agildi (Osmanh). 

1505 Portekizliler'in Afrika'da ticaret merkezleri kurmaya baslamalan. 

1506 Ozbekler, Buhara'yi ele gegirdi. 

1507 Ozbekler, Herat'i ele gegirdi ve Timur Hanedanhgi sona erdi. 

1508 Sah ismail Bagdad'i ele gegirdi, Ozbekler'i yendi. 

1509 Peter Henle'nin cep saatini icad etmesi (Nurnberg). 

1509 istanbul'da Kuguk Kiyamet adi verilen zelzele oldu (Osmanh). 
1509-1532 Astrahan ham, Huseyin (bin Canibek bin Mabmud Han)'in saltanati. 

1510 Muhammed SeybanT Han, SafevT hukumdan Sah ismail'le yaptigi Merv Savasi'nda 
olduruldu. Bu gelisme Maveraunnehir'de baskenti Semerkant olan SeybanT Hanedanhgi'nin kurulmasi 
ile neticelendi. Ancak siyasT gug gittikge Buhara'ya kaydi. 

1510 Amerika'ya Afrikah kolelerin gonderilmeye baslanmasi. 

1510-1920 HTve Hanligi: Hazar Deniziyle Aral Golu Guneyinde kurulmus, merkezi 
HTve/Harezmdir. Ruslar tarafindan isgal ve ardindan da zoraki himaye altina ahnmistir. 

1511 Sahkulu Baba isyam gergeklesti (Osmanh). 
1511 Portekizliler'in Malaka'yi almalan. 

Nisan 1512 II. Bayezid tahtan gekildi I. Selim tahta gikti (24 Nisan 1512 Osmanh). 

Mayis 1512 II. Bayezit vefat etti (26 Mayis 1512 Osmanh). 

1512-1520 I. Selim (Yavuz)'in saltanati (Osmanh). 

1514 Caldiran Zaferi: Yavuz S. Selim (1512-1520) ile Sah ismail arasinda yapilan Caldiran 
Savasi (1514) neticesi, kisa bir sure igin de olsa Tebriz Osmanh Devleti'nin eline gegmis ve ilk defa 

108 



Osmanli ve Azerbaycan Turkleri birlesmistir. 

1514-1533 Dogu Cagatay Hani Seyid'in saltanati ve baskenti, ili'den Kasgar'a nakletmesi. 
1514 Sah ismail'e karsi Caldiran zaferi (Osmanli). 
1515-1523 Kirim ham, I. Mehmedgerey (Ulug)'in saltanati. 

1516 Osmanhlar Filistin'i fethetti. 

Agustos 1516 Memluklulerle Mercidabik Savasi yapildi. I. Selim'in ordusu, Memluk ordusunu 
yendi (24 Agustos 1516). 

1517 Ridaniye zaferi: Suriye, Misir ve Arabistan'in fethi (Osmanli). 

1517 Piri Reis Misir'da Sultan Selim'e ilk dunya haritasmi sundu (Osmanli). 

1517 Osmanli hakani Yavuz Sultan Selim'in 17 Ocakta Kahire'ye girmesi. Tomambay'in 13 
Nisan'da oldurulmesi. Yavuz'un hutbede halite ilan edilmesi, Kutsal Emanetleri teslim almasi. 

1519 Anadolu'da Celali isyanlan basladi (Osmanli). 

1519 Barbaras Hayrettin'in yonetiminki Cezayir'in Osmanli Devleti'ne baglanmasi. 

1519 ispanya ve Felemenk hukumdan V. Carlos'un (Sarlken) imparator olmasi. 

1519 Cortes'in Aztek imparatorlugu'nu istilaya baslamasi. 

1519 Magellan'm Buyuk Okyanus'u asmasi. 

1519-1521 Kazan ham, Sah AN (§eh AN?, birinci defa)'nin saltanati. 
Eylul 1520 Yavuz Sultan Selim vefat etti (22 Eylul 1520 Osmanli). 
Eylul 1520 Kanuni Sultan Suleyman tahta gikti (30 Eylul 1520 Osmanli). 

1520 Hattat Seyh Hamdullah vefat etti (Osmanli). 
1520-1566 I. Suleyman (Kanuni)'m saltanati (Osmanli). 

1521 Belgrad fethedildi (Osmanli). 

1521 Piri Reis Kitab-i Bahriye adh eseri hazirlamaya basladi (Osmanli). 

1521 Martin Luther'in afaroz edilmesi: Avrupa'da Reform hareketlerinin baslamasi. 

1521-1524 Kazan ham, Sahibgerey (Kirim sulalesinden)'in saltanati. 

109 



1522 Babur, Kandahar'i ele gegirdi. 

Arahk 1522 Kanuni Sultan Suleyman, Rodos'un teslimini istedi (13 Arahk 1522 Osmanh). Rodos 
adasi Osmanh Devlet'ine katildi. 

1523 Kinm ham, I. Gazigerey'in saltanati. 
1523-1532 Kinm ham, I. Saadetgerey'in saltanati. 

1524 Misir'da Hain Ahmet Pasa isyan etti (Osmanh). 
1524-1531 Kazan ham, Safagerey (birinci defa)'in saltanati. 

1525 Patatesin Guney Amerika'dan Avrupa gelmesi. 
1525 ilk Fransiz elgisi istanbul'a geldi. 

1525 Seyhulislam Zenbilli AN Efendi vefat etti (Osmanh). 

1526 Mohag muharebesi ve Macaristan'in fethi (Osmanh). 

Kasim 1526 Kanuni, Avusturya seferine gikti (27 Kasim 1526 Osmanh). 

1526-1530 Hindistan'da Baburluler Devleti'nin kurucusu, ZahiruddTn Muhammed Babur Sah'in 
saltanati. 

1526-1858 Hindistan Turk-Mogol Babur imparatorlugu: Panipat muharebesi, Babur'un Delhi 
sultanhgim ele gegirip Gurkanh (Baburlu) hanedamm kurmasi. ingilizler tarafindan yikilmistir. 

1527 Bosna'mn fethi tamamlandi (Osmanh). 

1528 Piri Reis Kanuni'ye ikinci dunya haritasim sundu (Osmanh). 

1529 Budin'in fethi ve I. Viyana kusatmasi. 

Eylul 1529 I. Suleyman (Kanuni) Budapeste'yi fethetti (8 Eylul 1529 Osmanh). 

1530-1556 Hindistan'da Humayun (Nasiruddin Muhammed) saltanati. 

1531-1533 Kazan ham, Can-Ali'nin saltanati. 

1532 Astrahan ham, Ak Kubek (bin Murtaza bin Amed)'in saltanati. 

1532 Pizarro'nun Peru'da inka imparatorlugunu istilaya baslamasi. 

1532 Kinm ham, I. islamgerey'in saltanati. 

110 



1532-1551 Kirim ham, I. Sahibgerey'in saltanati. 

1533 Barbaras Hayrettin Pasa Omanh Devleti'ne katildi ve Cezayir beylerbeyi oldu. 
1533-1537 Astrahan ham, Abdurrahman (bin Adulkerim)'in saltanati. 
1533-1546 Kazan ham, Safagerey (ikinci defa)'in saltanati. 

1534 Bagdat'm fethi (Osmanh). 

1534 ingiltere Krah VIM. Henry'nin Katolik Kilisesi'nden aynlarak, Angilikan Kilisesi'ni kurmasi. 
1534 Tebriz'e ikinci defa girildi (Osmanh). 

1534 §eyhulislam ibn-i Kemal vefat etti (Osmanh). 

1535 Osmanh ile Fransa arasinda kapitulasyon antlasmasi yapildi. 

1537-1539 Astrahan ham, Dervis AN (bin §eyh Hayder bin §eyh Ahmed)'nin saltanati. 

1538 Hadim Suleyman Pasa Hint seferine gikti (Osmanh). 

Eylul 1538 Kaptan-i Derya Barbaras Hayrettin Pasa, Cenevizli Amiral Andrea Doha 
komutasindaki Hagh (Alman, Portekiz, ispanya, Avusturya, Ceneviz) donanmasina karsi 'Preveze 
deniz zaferini' kazandi. Amiral Andrea Doha, Yunanistan'in batisindaki Preveze'de yapilan siddetli 
garpismalar sonrasinda yenilerek kagti. Osmanh donanmasi ise, Hagh donanmasindan 29 gemiyi ele 
gegirdi (27 Eylul 1538). 

1539 Sih dininin kurucusu Baba Nanak'in olumu. 

1539-1554 Astrahan ham, Yamgurca (bin Berdibek bin Murtaza)'mn saltanati. 

1540 Venediklere verilmis olan ticari ayncahk kaldinldi (Osmanh). 

1541 Budin Osmanh'ya baglanarak Beylerbeylik oldu. 

1541 Calvin'in (Kalven) Cenevre'de ayn kilise kurmasi (Kalvinizim). 

1543 Estergon ve Belgrad fethedildi (Osmanh). 

1543 Kopernik (1473-1543), "Gok Cisimlerinin Devri Uzerine" eserini yayimladi. 

1545 Potosi (Peru) ve Zakatekas (Meksika) gumus madenlerinin bulunmasi. 

1546-1548 Kazan ham, §ah-A1i (ikinci defa)'nin saltanati. 

1547 San'a fethedildi (Osmanh). 

Ill 



1547-1598 Rusya'da Rurik Hanedani donemi. 

1547-1584 Korkung ivan IV. yonetime geldi. Car unvanini kullanmaya basladi ve Kazan 
Astrahan ve Nogay hanliklanni ele gegirdi. Onun hukumdarhgi zamamnda Sibirya topraklannin buyuk 
kismi Rus Carhgi'nin eline gegti. 

1548 ikinci iran seferi duzenlendi (Osmanh). 

1548-1549 Kazan ham, Safagerey (ugungu defa)'in saltanati. 

Temmuz 1549 Barboros Hayrettin Pasa vefat etti (4 Temmuz 1549). 

1549-1551 Kazan ham, Utemisgerey'in saltanati. 

1550 Suleymaniye Kulliyesi insa edildi (Osmanh). 

1550 Altan Han'in Cin'i isgali. 

1550 Cin'de Japon korsanlanmn yagmacihgi. 

1551 Trablusgarp fethedildi (Osmanh). 

1551-1552 Kazan ham, Sah-Ali (uguncu defa)'nin saltanati. 
1551-1577 Kinm ham, I. Devletgerey (Taht algan)'in saltanati. 

1552 Kazan ham, Muhammed Yadigar (Astrahan sulaiesinden)'in saltanati. 

1552 IV. ivan (Korkung ivan, 1533-1584), Kazan sehrini kusattti ve ele gegirerek katliam yapti. 
Kazan Hanhgi Ruslann eline gegti, Kazan Turkleri bundan boyle istiklallerini kaybettiler. 

1553 KanunT'nin iran Seferi: Osmanh-iran/SunnT-SiT mucadelesi KanunT S. Suleyman (1520- 
1566)'in 1553'deki iran seferi ile devam etmis, Tebriz bir kez daha Osmanh'mn eline gegmis, fakat bir 
kag yil sonra Osmanh tekrar bolgeden geri gekilmistir. 

1553 Turgut Reis Akdeniz seferine gikti (Osmanh). 

1554-1556 Astrahan ham, Dervis AN (ikinci defa)'nin saltanati. 

1555 Osmanh-SafevT Bansi. Osmanh-iran arasinda Amasya Anlasmasi imzalandi. 

1556 Unlu Turk sairi Fuzuli (Mehmed B. Suleyman, 1480-1556) oldu. Kerbela'da dogdu, 
1556'da Kerbela'da oldu. Siirde "FuzulT" adim, kendi siirlerinin baskalannmkilerle, baskalarimn 
siirlerinin de kendisininkilerle karsilastinlmasi igin aldigim, boyle bir takma adi kimsenin 
begenmeyecegini dusundugunden kullandigim, Farsga Divan'min girisinde agiklar. 

112 



1556 IV. ivan, idil/Volga havzasindaki Astrahan Hanhgi'ni ele gegirdi/yikti. 
1556-1600 Sibir Hanhgi: Urallann dogusunda kurulmustur. 
1556-1605 Hindistan'da Akbar (Celaleddin Muhammed) saltanati. 

1557 Portekizliler'in Makao'ya yerlesmeleri. 
1557 Fas fethedildi (Osmanh). 

1557 Suleymaniye Kulliyesi agildi. 

Haziran 1557 Suleymaniye Camii ibadete agildi (7 Haziran 1557). 

1557-1598 Buhara'da son ve en buyuk SeybanT hukumdan II. Abdullah Han (1 533-1 598)'in 
saltanati. 

Kasim 1558 ingiltere Kraligesi I. Elizabeth tahta gikti (17 Kasim 1558). 

1558-59 Ruslann Anthony Jenkinson idaresinde, Maveraunnehirle ilk ticantemasi. 

1559 Tutunun Avrupa'ya ilk gelisi. 

1560 Cerbe Adasi ahndi (Osmanh). 

1560 Portekizliler'in Brezilya'da sekerkamisi tanmina baslamalan. 
Kasim 1560 Venedikli amiral Andrea Dorya oldu (25 Kasim 1560). 
Eylul 1561 Sehzade Bayezit idam edildi (25 Eylul 1561 Osmanh). 

1562 Kaptan-i Derya Seydi AN Reis'in olumu (Osmanh). 
1562-1598 Fransa'da din savaslan. 

1563 Unlu denizci Seydi AN Reis vefat etti (Osmanh). 

1563-98 Sibir Hanhgi'nda, son SeybanT hukumdan Kugum Han'in saltanati). 
1565 EkberSah'in Gurkanh (Baburlu) egemenligini Dekkan'a yaymasi. 

1565 Sokollu Mehmet Pasa'nin 14 yil surecek veziriazamhginin baslamasi (Osmanh). 

1566 Kanuni Sultan Suleyman Zigetvar seferine gikti. Bu seferde vefat etti. II. Selim tahta gikti. 
Eylul 1566-1574 II. Selim (San)'in saltanati (24 Eylul 1566-1574 Osmanh). 

113 



1570 Cungarya ve Mogolistan'da Mogol Oyratlar'in yukselisi. 

1571 Kirim Tatarlan, Moskova'yi yagmaladi. 

1571 inebahti Deniz Savasi (Lepanto)'nda Osmanli donanmasimn yenilmesi. 
1571 Portekizliler'in Angola'yi somurgelestirmeleri. 

1571 ispanyollar'in Filipinler'i istilasi. 

Agustos 1571 Kibris Osmanhlartarafindan fethedildi (1 Agustos 1571). 

1572 Felemenk'te ispanyollar'a karsi ayaklanma. 
1574 Tunus fethedildi (Osmanli). 

1574 Edirne'de Selimiye Camii insaatimn bitmesi (Osmanli). 

1574 Seyhulislam Ebussuud Efendi'nin olumu (Osmanli). 
Arahk 1574 Sultan II. Selim vefat etti (3 Arahk 1574 Osmanli). 
Arahk 1574-1595 III. Murat tahta gikti (21 Arahk 1574-1595 Osmanli). 

1575 Mimar Sinan II. Selim igin Edirne'de Selimiye Camii'ni insa etti. 
1577-1583 Kirim ham, II. Mehmedgerey (Semiz)'in saltanati. 

1578 Osmanli ve iran Savaslan basladi. 

1578 El-Kasr el-Kebir muharebesiyle Fas'in, Kuzeybati Afrika'da Portekiz egemenligine son 
vermesi. 

Eylul 1579 Sokollu Mehmet Pasa hangerlenerekolduruldu (30 EEylul 1579 Osmanli). 

Ocak 1580 istanbul Rasathanesi yiktinldi (22 Ocak 1580). 

1583-1588 Kirim ham, II. islamgerey (Dervis)'in saltanati. 

1584 Osmanli ekonomisinde ilk buyuk devaluasyon (tagsis). 

1584 Phra Naray'in bagimsizTayland'i kurmasi. 

16. yuzyil sonlan Kazak imparatorlugu ug orduya/cuze bolundu: doguda Buyuk Orda/Ulu Cuz, 
merkezdeki topraklarda Orta Orda/Orta Cuz ve batida Kuguk Orda/Kuguk Cuz (16. yuzytl sonlan). 

1584 Rus Kozak lideri Yermak, Tobol Irmagi Savasi'nda Kugum Han't yendi. 

114 



1584-1 598 Theodore I. (Rus Can) 

1587-1629 iran'da I. §ah Abbas'in Saltanati. 

1588 Osmanh cografyasini yaptigi eserlerle susleyen ve tarihe damgasini vuran cihan mimari 
MimarSinan 17Temmuz 1588'de istanbul'da oldti. 

1588 ispanyol Donanmasinin ingilizler tarafindan yenilmesi. 

1588 Kirim ham, II. Gazigerey (Bora)'in saltanati. 

1590-1650 CelalT isyanlarimn en yogun donemi. 

1591 Tondibi muharebesi: Fashlar'in Songay kralhgini yikmasi. 

1592 Galileo, cisimleri 30 kez buyuten birteleskop yapti. 
1594 Kirim ham, Fetihgerey'in saltanati. 

1594-1608 Kirim ham, II. Gazigerey (ikinci defa)'in saltanati. 

1595-1603 III. Mehmet'in saltanati (Osmanh). 

1596 Matematikgi ve filozof Rene Descartes dogdu. 

1598 §ah I. Abbas'in Isfahan'da imparatorluk baskentini kurmasi. 

1598 irina (Rus Carigesi) 

1598-1605 Rus Qan Boris Gudonof (Gudonov). 

1598-1613 Rusya'da Gudonof (Gudonov) Hanedam donemi. 

1598/1599 Astrahanh Hanedam, evlilik vasitasiyla §eybanT Hanedanhgi ile bag kurdu. Buhara 
Hanligi'ndaki bu asil gugleri ile de Maveraunnehir'de otoritenin mirasgisi oldular. 

1599-1868-1920 Buhara Hanligi: Buhara merkezli olarak Maveraunnehir cografyasinda 
kurulmus olan hanlik, Ruslar tarafindan isgal ve ardindan da zoraki himaye altina ahnmistir. 

1 6-1 7. yuzyillar §air Karacaoglan. 

XVII. yuzyil 

17. yuzyil baslan Oyrat kabile konfederasyonuna dahil olan Kalmuklar, Cungarya'dan idil/Volga 
taraflanna gogtuler (17. yuzyil baslan). 

1600 §air BakT'nin olumu (dogumu 1526). 

115 



1600 ingiliz Dogu Hint (Hindistan) Kumpanyasfnin kurulusu 

1602 Hollanda Dogu Hint (Hindistan) Kumpanyasi'mn kurulusu. 

Aralik 1603-1617 I. Ahmet'in saltanati (22 Aralik 1603-1617 Osmanli). 

1605Teodor II. (Rus Can) 

1605-1606 Dimitri III. (Rus Can) 

1605-1627 Hindistan'da CihangirSah (Nureddin) saltanati. 

1606-1610 Basil IV. (Rus Qan) 

1607 Amerika'daki ilk surekli ingiliz yerlesimi (Jamestown, Virginia). 

1608 Fransiz gogmenlerinin Quebec'i kurmalan. 
1608 Kirim ham, Tobtamisgerey'in saltanati. 

1608 Kirim ham, I. Selametgerey'in saltanati. 

1609 Japonya'da Tokugava Sogunlugu'nun baslamasi. 
1609 Felemenk Cumhuriyetinin bagimsiz olusu. 

1609 Teleskopun icadi (Hollanda). 

1609 Sultanahmet Camii insaatimn baslamasi (miman: Sedefkar Mehmet Aga). 

1610 Avrupa'da Bilim Devriminin baslamasi: Kepler (1571-1630), Bacon (1561-1626), Galileo 
(1564-1642), Descartes (1596-1650). 

1610 Kirim ham, Canbekgerey'in saltanati. 

1610-1613 Rusya'da ig Kansikhk Donemi. 

1613-1645 Mihail Romanof (Romanov) (Rus Qan) 

1613-1917 Rusya'da Romanof (Romanov) Hanedam donemi. 

1616 Shakespeare (d. 1564) ve Cervantes'in (d. 1547) olumleri. 

Kasim 1617 Sultan I. Ahmet vefat etti (22 Kasim 1617 Osmanli). 

1617-1618 I. Mustafa'mn saltanati (Osmanli). 

116 



1618-1622 II. Osman (Geng)'in saltanati (Osmanh). 

1618 Avrupa'da Otuz Yil Savaslarimn baslamasi. 

1619 Hollandahlarin Batavia'yi (Cakarta) kurmasi. 

1 61 9-1 621 Moskova ve Buhara arasinda ilk diplomatik iliski kuruldu. 

1620 Avrupa'da ilk haftahk gazete (Amsterdam). 
1622 Kirim ham, III. Mehmedgerey'in saltanati. 

Mayis 1622 Sultan II. Osman olduruldu (20 Mayis 1622 Osmanh). 

1622-1623 I. Mustafa'mn saltanati (Osmanh). 

1623-1640 IV. Murat'in saltanati (Osmanh). 

1624 Ahmed SerhendT (imam-i RabbanT, 1564-1624) vefaat etti. 

1627 Kirim ham, Canbekgerey (ikinci defa)'in saltanati. 

1627-1628 Hindistan'da Sah Devar Bahs saltanati. 

1 627-1 644 Cin'de Ming hanedammn son temsilcisi Chongzhen (1611-1 644) donemi. 

1628-1658 Hindistan'da Sah Cihan (Sihabuddin) saltanati. 

1630 Hollanda sanatimn dorugu: Hals (1580-1666), Rembrandt (1606-69), Vermeer (1632-75), 
Rubens (1577-1640). 

1632 Yakutistan'in en buyuk kenti olan Yakutsk kuruldu. 

1635 Kirim ham, inayetgerey'in saltanati. 

1635 Sair Nef'T'nin oliimu (d. 1572). 

1636 Kuzey Amerika'da ilk universite, Harvard'in kurulusu. 

Ekim 1636 Harvard Koleji (ABD'nin ilk yuksek ogretim kurumu), Massachusett'te kuruldu (28 
Ekim). 

1638 Ruslar'in Buyuk Okyanus'a ulasmalan. 

1638 Kirim ham, I. Bahadirgerey (Rezmi)'in saltanati. 

1638 SafevTIer ve Osmanhlar arasinda Ateskes Antlasmasi. 

117 



1638 Yakutsk eyaleti (Voyevodstvo) olusturuldu ve bu topraklar Ruslann yerlesimine agildi. 
Ruslar ozellikle Lena nehrinin orta kesimi boyunca siralanan sehirlere yerlestiler. 

1640-1648 ibrahim'in saltanati (Osmanh). 

1642 Galileo oldu. Isaac Newton dogdu. 

1642 ingiltere'de igsavasin baslamasi. 

1642 Kirim ham, VI. Mehmedgerey (KamilT)'in saltanati. 

1643 EvangelistaTorricelli, hava basincini olgmek igin civali barometre cihazi icat etti. 

1643 Cungarya'da kalmis olan Oyratlar, Yedisu'yii ele gegirdiler. 

1644 Kirim ham, III. islamgerey'in saltanati. 

1644 Qin'de Ming hanedanhgi son buldu, yerine Mangu King Hanedanhgi kuruldu (Q'ing/King). 

1644-1661 Qin'de King hanedanhgimn kurucusu Shunzhi (1638-1661) donemi. 

1644-1911 Mogolistan topraklan Mangu Hanedam'mn egemenliginde kaldi. Burada Kazak, 
Urianhay ve Hoton boylan arasinda yedi Turk toplumu da yasadi. Aynca bolgede az sayida Ozbek ve 
Uygurlar da bulunmaktadir. 

1644-1912 Qin'de King Hanedam donemi. 

1 645-1 676 Aleksis (Rus Qan) donemi. 

1645 Ruslar, Pasifige, Buyuk Okyanus'a ulastilar. 6-10'uncu yuzyillarda guneyden gelerek 
simdiki yerlerine yerlesen birTurk boyu olan Yakutlar (Sahalar) Rus Qarhgimn denetimine girdi. 

Agustos 1648-1687 IV. Mehmet (Avci)'in saltanati (7 Agustos 1648-1687 Osmanh). 

1648 Otuz Yil Savaslarimn Vestfalya bansi ile son bulmasi. 

1649 ingiltere Krali I. Charles'in idami; ingiltere'de Cumhuriyetin Nam. 
Eylul 1651 Kosem Sultan olduruldu (2 Eylul 1651 Osmanh). 

1652 Hollandahlann Kap somurgesini kurmalan. 

1653 Hindistan'da, Agra'da Tag Mahal'in tamamlanmasi. 

1654 Ukrayna'mn Polonyahlardan Ruslara gegmesi. 

1654 Kirim ham, VI. Mehmedgerey (ikinci defa)'in saltanati. 

118 



1656 Roma'da Sen Piyer kilisesinin tamamlanmasi (Bernini). 

Mart 1656 Du§uk ayarli para ve alinamayan maaslar igin ayaklanan askerler; IV. Mehmed'in 
onayiyla bazi saray agalanni idam ettiler.Tarihimizde Cinar Vakasi diye geger (4 Mart 1656 Osmanli). 

1657Tarih, cografya ve bibliyografya alaninda onemli eserler vermis "Kesfu'z-Zunun an 
esami'il-Kutubi ve'l-Funun" adli eserin yazan Katip Celebi (1609-1657) oldu. Subat 1609'da 
istanbul'da dogdu, 6 Ekim 1657'de ayni yerde oldu. 

1658-1707 Hindistan'da Sah Evrengzib (Muhiyuddin) saltanati. 

1660 Fransiz kulturunun klasik donemi. Tiyatro: Moliere (1622-73), Racine (1639-99), Corneille 
(1606-84); Resim: Poussin (1594-1665); Muzik, Lully (1632-87), Couperin (1668-1733). 

1661 istanbul'da ilk Osmanli kutuphane binasi; Koprulu Kutuphanesi. 

1662 Londra'da Kraliyet Dernegi kuruldu. 

1665 Kirim ham, Adilgerey (Cobangereylerden)'in saltanati. 

1666 Paris'te, Academie Royale des Science kuruldu. 
1670-1777 Kirim ham, I. Selimgerey (El-Hac)'in saltanati. 
1674 Sivaji'nin Hindu Marata Kralligim kurmasi. 
1676-1682 Teodor III. (Rus Qari). 

1677 Kirim ham, Muradgerey'in saltanati. 

1680'li yillar Mangurya'da Rus ve Cinli birliklerin gatismasi (1680 li yillar). 

1680-1718 Tekrar birlestirilmis olan Kazak ordulan uzerinde Tauke Han'in saltanati. 

1682 "Seyahatname" adli eserin muellifi, Turk gezgini Evliya Celebi (bin Dervis Mehmed ZilIT, 
1611-1682) oldu. Evliya Celebi istanbul'da Unkapam'nda dogdu, 1682'de Misir'dan donerken yolda 
ya da istanbul'da oldu. 

1682-1696 Rusya'da I. Petro ve kardesi V. ivan'in ortak saltanati. 

1683 Kirim ham, II. Hacigerey (Zengisi uzun)'in saltanati. 

Temmuz 1683 Turk ordularimn Viyana kusatmasi taarruzu basladi (1 Temmuz 1683). 
Kasim 1683 IV. Murat, Musul'a girdi (5 Kasim 1683 Osmanli). 

119 



1684-1691 Kirim ham, I. Selimgerey (ikinci defa)'in saltanati. 
1687 Hive'de SeybanTler saltanatinin sonu. 
1687 Isaac Newton'un (1642-1727) "Principia"'si. 

1687 Kozak ihtilali arkasindan, Dogu Ukrayna yeniden Rusya ile birlesti. 
1687-1691 II. Suleyman'in saltanati (Osmanh). 

1688 "Gorkemli Devrim": ingiltere'de Mesrutiyet. 

1689 Rusya ve Cin arasinda, Mangurya'da sinir gatismalarim sona erdiren Narginsk Antlasmasi 
imzalandi. 

1689-1725 Rus Can Buyuk Petro I. (d. 1682); burokrasi ve orduyu modernlestirdi. Donanma ve 
yeni bir baskent olarak St Petersburg'u kurdu. Bati egitim sistemini getirdi. Baltik kiyilan igin isveg'le 
savasti. 1700 yih itibariyle, Sibirya'nin kolonizasyonu Buyuk Okyanus'a kadar ulasti. 1721 yihndan 
itibaren Caryerine imparator unvanini kullanmaya baslamistir. 

1690 ingilizlerin Kalkuta'yi kurmalan. 

1690 John Locke'un (1632-1704) "insan Anhgi Uzerine bir Deneme"'si. 

1691 Kirim ham, II. Saadetgerey'in saltanati. 
1691 Kirim ham, Safagerey'in saltanati. 
1691-1695 II. Ahmet'in saltanati (Osmanh). 

1692-1698 Kirim ham, I. Selimgerey'in saltanati (Uguncij defa). 

1695-1703 II. Mustafa'mn saltanati (Osmanh). 

1697 Cin'in Dis Mogolistan'i istila etmesi. 

1698-1702 Kirim ham, II. Devletgerey'in saltanati. 

1699 Karlofga Antlasmasi: 1683 tarihinde Viyana bozgunu ile baslayan Osmanh-Avrupa 
savaslanmn son bulmasi. Bu antlasmayla Avusturya, Venedik, Lehistan ve Rusya ile antlasma 
imzalandi. 

XVIII. yuzyil 

18. yuzyil baslan Oyratlar, Kazaklar uzerine akinlarda bulundular (18. yuzyil baslan). 

120 



1700 Alman Barok muziginin parlak gagi: Haendel (1685-1759), Bach (1685-1750). 

1701 Ruslarla istanbul Antlasmasimn imzalanmasi. 
1702-1704 Kirim ham, I. Selimgerey (Dorduncu defa)'in saltanati. 

1703 St. Petersburg kentinin kurulmasi (1712'de Rus Carligi'mn yeni baskenti olacaktir). 

Agustos 1703-1730 Sultan II. Mustafa'nin yerine kardesi Sehzade Ahmet (III. Ahmet) tahta gikti 
(23 Agustos 1703-1730 Osmanh). 

1704 Kirim ham, III. Gazigerey'in saltanati. 
1707 Kirim ham, I. Kaplangerey'in saltanati. 

1707 Evrengzib'in olumu: Hindistan'da Gurkanh egemenliginin zayiflamasi. 
1707 ingiltere ve iskogya'mn birlesmesi. 

1707 Hindistan'da Azim Sah saltanati. 

1707-1712 Hindistan'da Sah A'lam I (Muhammed Mu'azzam) saltanati. 
1707-1713 Kirim ham, II. Devletgerey (ikinci defa)'in saltanati. 

1708 Kazan sehri, Vilayet baskenti oldu. 

1709 Poltava Savasi: Buyuk Petro'nun isveglileri yenmesi. 

1709 Abraham Darby'nin kok komuru kullanarak pik demir elde etmesi (ingiltere). 

1710-1876 Hokand Hanhgi: Taskent Dogusunda kurulmus olup, Hokand merkezi idi. Ruslar 
tarafindan yikilmistir. 

Temmuz 1711 Osmanh Devleti ile Rusya arasinda savasin ardindan Prut Bans Antlasmasi 
imzalandi (22 Temmuz 1711). 

1712 Itn'nin olumu (d. 1640). 

1712 Hindistan'da Sah Azimu's-San saltanati. 

1712-1713 Hindistan'da Cihandar§ah (Muhammed Muizzuddin) saltanati. 

1713 ispanya Veraset Savaslarimn Utrecht Antlasmasiyla son bulmasi. 
1713 Kirim ham, I. Kaplangerey (ikinci defa)'in saltanati. 

121 



1713-1719 Hindistan'da Farruh Siyar (Celaleddin Muhammed) saltanati. 

1715 Car Buyuk Petro komutasinda Kazak Stepleri'ne ilk Rus askerT seferlerinin baslamasi. 

1716 Kinm ham, Kara Devletgerey'in saltanati. 

1717 Kinm ham, III. Saadetgerey'in saltanati. 

1717 Hive'ye yapilan ilk Rus askerT seferi, Car askerleri'nin katledilmesi ile neticelendi. 

1718 Oyratlar, Balkas Golu'nun kuzeyinde Kazak Orta Cuz'u yendiler. 
Temmuz 1718 Pasorofga Antlasmasi imzalandi (Osmanh 2 Temmuz 1718). 

1718 Lale Devrinin baslamasi (Osmanh). 

1719 Hindistan'da Sah Cihan II (Refiu'd-Daula) saltanati. 
1719 Hindistan'da Sah Nikusiyar saltanati. 

1719 Hindistan'da Semsuddin Sah (Refiu'd-Derecat) saltanati. 
1719-1748 Hindistan'da Muhammad Sah (Nasiruddin) saltanati. 

1720 Yirmisekiz Qelebizade Mehmet Efendi'nin Paris'e elgi olarak gitmesi. 

1722 Afganhlar, iran'i istila ettilerve bunun birsonucu olarak SafevT Hanedanligi sona erdi. 
1723-1725 Kuzey Maveraunnehir'e Kalmuk ve Oyrat akinlan. 

1723 SafevT Devleti'nin Yikihsi. 

1724 Ruslar, Sirvan'in kuzeyindeki AzerTtopraklarim ele gegirdi. 
1724 Kinm ham, II. Mengligeray'in saltanati. 

1725-1727 Katerina I. (Rus imparatorigesi). 

Arahk 1727 Sait Mehmet Celebi ile ibrahim Muteferrika'mn istanbul'da ilk Turk matbaasim 
kurmalan. (16 Arahk 1727). Matbaa 1742'de kapanmis, 1784'te tekrar agilmistir. 

1727-1730 Petro II. (Rus imparatoru). 

1729 Stephen Gray, elektrigi buyuk uzakhklara iletti. 

1729 Nadir Kulu Bey (Nadir Sah), Afganhlan iran'dan gikardi. 

122 



1730 Kirim ham, I. Kaplangerey (uguncu defa)'in saltanati. 
1730 Sair Nedim'in olumu. 

1730 Patrona Halil isyani ve Lale Devri'nin sonu (Osmanh). 
1730 Nevsehirli ibrahim Pasa (d. 1662-3)'nin olumu (Osmanh). 

1730 Orhun abidelerinin dunyaya tamtilmasi; ilk kez isvegli subay Strahlenberg tarafindan, 
1730 yilinda yayimlanan arastirmalanyla dunyaya tamtilmistir. 

1730-1740 Anna ivanova (Rus imparatorigesi). 

1730-1754 I. Mahmut'un saltanati (Osmanh). 

1731 Kazak Kuguk Cuz'u, Rus himayesini kabul etmek zorunda kaldi. 

1732 Minyatur ustasi LevnT'nin olumu. 
1732 Nadir Kulu Bey, Herat'i aldi. 
1734-1735 Orenburg'da Rus istihkamimn tesisi. 

1735 VehhabT hareketinin baslamasi; Osmanh ve islam Dunyasi igin yeni bir giban basi. 

1736 Kirim ham, II. Fethigerey'in saltanati. 

Temmuz 1736 Sultan III. Ahmet vefat etti (1 Temmuz 1736 Osmanh). 

1736-1747 iran'da Nadir Sah donemi: Bir Afsar Turkmeni olan Nadir, 1732'de ulkede duzeni 
saglamayi basardi. Kafkasya'daki aske ri basarilarimn ardindan dogrudan tahta gegti. Afsar ve Kagar 
onderlerinin baslattigi bir ayaklanmada olduruldu. 

1737 Kirim ham, II. Mengligerey (ikinci defa)'in saltanati. 
1739 Kirim ham, II. Selametgerey'in saltanati. 

1739 Avusturya ve Rusya ile Osmanh Devleti arasinda Belgrat Bansi. 

1739 Nadir Sah, Gazne ve Kabil'i aldi, Delhi'yi isgal etti. 

Mayis 1740 Osmanh devleti Fransa ile kaputulasyon antlasmasi yapti (30 Mayis 1740). 

1740 Kazak Orta Cuz'u, Rus himayesini kabul etmek zorunda kaldi. 

1740 Osmanh Devleti'nin Fransa'ya ilk kez daimi kapitulasyon hakkim tammasi. 

123 



1740 Avusturya Veraset Savaslan; Prusya Silezya'yi ilhak ediyor. 

1740-1741 ivan VI. (Rus imparatoru). 

MA0-MA1 Nadir §ah, Maveraunnehir'i istila ile hakimiyeti altina aldi. 

1741-1762 Elizabet (Rus imparatorigesi). 

1742 Ruslar'in idil-Ural bolgesinde Muslumanlar'a karsi uyguladiklan zulum politikalarmin 
doruga ulasmasi. 

1742 Kazak Ulu Cuz, Rus himayesini kabul etmek zorunda kaldi. 

1743 Kinm ham, II. Selimgerey (Kati)'in saltanati. 

1746 iran ile bir dizi savastan sonra yeniden Kasr-i §irin Antlasmasi sinirlanna donulmesi 
(Osmanli). 

1747 Azerbaycan'in kuguk hanliklara bolunusu: Afsar Turkmenlerinden Nadir Kulu sah (1736- 
1747)'in olumu ile baslayan istikrarsizliktan faydalanan AzerT Turkleri, mustakil hanliklar kurarak, 
devletgikler halinde bolunduler. Bu hanliklar: Gence: (1747-1804), Derbend: (1747-1806), Kuba: 
(1747-1806), Baku: (1747-1807), Talis/Lenkeran: (1747-1812), §eki: (1747-1820?), §irvan: (1747- 
1820?), Karabag: (1747-1822), Nahcivan: (1747-1825), Revan: (1747-1826), ilisu/Zakatala: (1747- 
1827). Bu hanliklar 1804-1827 arasinda birer birer Rusya tarafindan isgal edilecektir. 

1747 Afganistan'da Durrani Hanedanligi kuruldu. 

1747 Buhara'da Ozbek Mangit Hanedanhgi'nin bir gug olarak ortaya gikmasi. 

1748 Kinm ham, Arslangerey'in saltanati. 

1748-1754 Hindistan'da Ahmed §ah Bahadur (Ebu'l-Nasir Muhammed) saltanati. 

1750-1779 iran'da Zend Hanedam donemi. 

1751 Cin'in Tibet, Qungarya ve Tanm havzasim isgal etmesi. 

1754-1757 III. Osman'in saltanati (Osmanli). 

1754-1760 Hindistan'da §ah Alemgir II (Muhammed Azizuddin) saltanati. 

1755 Nuruosmaniye Camisinin agilisi (Osmanli). 

1756 Yedi Yil Savaslarimn baslamasi. 

1756 Kinm ham, Halimgerey'in saltanati. 

124 



1757 Cinliler, Oyratlar'i Cungarya'da yendiler. 

1757 Plassey Muharebesi; ingilizlerin Hindistan'da Fransiz agirhgina son vermesi. 
1757-1774 III. Mustafa'nin saltanati (Osmanh). 

1758 Kinm ham, Kirimgerey (Deli Han)'in saltanati. 

1759 Cinliler (Mangu imparatorlugu), Tarim Havzasi (Dogu Turkistan)'ni istila ettiler ve buradaki 
Hocalar, Hokand'a kagtilar. 

1760 Hindistan'da §ah Cihan III saltanati. 

1760 Yeni Fransa'nin ingilizlertarafindan ele gegirilisi: Quebec (1759), Montreal (1760). 

1760'lar Avrupa Aydinlanma gagimn baslamasi: Voltaire (1694-1778), Diderot (1713-1784), 
Hume (1711-1776). 

1760-1806 Hindistan'da §ah A'lam II (Celaleddin AN. 1788 yihnda kisa bir sure tahttan 
uzaklastinldi.) saltanati. 

1762 Jean Jacques Rousseau'nun (1712-1778) "Toplum Sozlesmesi". 

1762 Petro III. (Rus imparatoru). 

1762-1796 (Buyuk) Katerina II. (Rus imparatorigesi). Kinm ile Polonya'nm bir kismini ilhak etti 
ve Bati Ukrayna ile Beyaz Rusya'yi yeniden aldi. 

1763 Hive (Harezm)'de Ozbek Kongrat Hanedanhgi, bir gug olarak belirdi. 

1764 Kinm ham, III. Selimgerey'in saltanati. 

1767 Kinm ham, Arslangerey (ikinci defa)'in saltanati. 

1768 Kinm ham, Maksudgerey'in saltanati. 

1768 Kinm ham, Kirimgerey (ikinci defa)'in saltanati. 

1768 Dogu Turkistan, Cinliler tarafindan resmen "Xinjiang/Sinkiang/kazamlmis topraklar" olarak 
yeniden isimlendirildi. 

1768 Kaptan Cook'un Buyuk Okyanus'ta kesiflere baslamasi. 

1769 Kinm ham, III. Devletgerey'in saltanati. 

1770 Kinm ham, II. Kaplangerey'in saltanati. 

125 



1770 Kirim ham, III. Selimgerey (ikinci defa)'in saltanati. 

1770 Avrupa'da bilim ve teknolojide ilerleme: J. Priestley (1733-1804), A. Lavoisier (1743- 
1794), A. Volta (1745-1827), Harrison'un kronometresi (1762), Watt'in buhar makinesi (1769), 
Arkwright'in su gucuyle gahsan gikngi (1769). 

1771 Cinliler, Kazaklar uzerinde vassal iliskisi kurma tesebbusunde bulundular. 
1771 Kalmuklar'in bir kismi, idilA/olga'dan tekrar Cungarya ve ili Vadisi'ne gogtuler. 

1771 Kirim ham, Maksudgerey (ikinci dcfa)'in saltanati. 

1772 Kirim ham, II. Sahibgerey'in saltanati. 

1772 Polonya'mn ilk paylasilmasi (2. ve 3. paylasimlar 1793 ve 1795). 

1774 Kazan sehri Emelyan Pugachev kuvvetleri tarafindan zaptedildi. 

1774 Osmanh imparatorlugu ile Rusya arasinda imzalanan Kuguk Kaynarca antlasmasi ile 
Kirim Hanligi Osmanh himayesinden gikmistir. Rus isgaline maruz kalan Kirim Turklerinin esaret 
yillan boylece baslamistir. Yerli halki baska bolgelere goge zorlanmistir. En buyuk gog dalgalan 1792, 
1860-63, 1874-75, 1891-1902 yillan arasinda yasanmistir. 

1774 Osmanh Padisahlan'mn resmen halite unvanlanm kullanmaya baslamalan. 
1774-1789 I. Abdulhamit'in saltanati (Osmanh). 

1775 Kirim ham, III. Devletgerey (ikinci defa)'in saltanati. 

Nisan 1775 Tersane ambarlanndaki bir odada 'Hendese Odasi' kuruldu (29 Nisan 1775 
Osmanh). 

1775 Amerikan ihtilalinin baslamasi. 

1776 Amerika'mn bagimsizhgini ilan etmesi. 

1776 Adam Smith'in (1723-1790) "Uluslann Serveti", Thomas Paine'in (1737-1809) "Sagduyu" 
adh eserlerinin yayimi, 

1777 Kirim ham, §ahingerey'in saltanati. 

1779-1925 iran'da Kagar Hanedam Donemi: Aga Muhammed Han (1779-97) iran'in kuzey 
kesiminde egemenligini pekistirdikten sonra, ig bolunmelerle zayiflaims olan Zend hanedamm hedef 
alan bir harekata giristi. Lutfi AN komutasindaki Zend kuvvetlerini surekli izleyerek sonunda 1794'te 
Kirman'in guneydogusunda kesin yenilgiye ugratti. §ehinsah unvamm aldigi 1796'da Horasan uzerine 

126 



yuruyerek Meshed'i aldi ve Afsar hanedamna son verdi. iran bu kez Kagar hanedani altinda yeniden 
birlesti ve 1785'te baskent yapilan Tahran hizla gelisti. Ote yandan surekli savaslar ve birgok kentin 
yagmalanmasi ulke ekonoinisini buyuk yikimna ugratti. Basra Korfezi ticareti zamanla ingilizlerin eline 
gegti. 

1781 Immanuel Kant'in (1724-1804) "Saf Akhn Elestirisi". 

1782 Kinm ham, II. Bahadirgerey'in saltanati. 
1782/1783 Kinm Hanhgi, Ruslar tarafindan ilhak edildi. 

1783 Kinm ham, §ahingerey (ikinci defa)'in saltanati. 

1783 Marquis de Jouffroy d'Abbans ilk buharh gemiyi yuzdurdu. 

1783 ingiltere'nin, Paris Antlasmasiyla Amerika'mn bagimsizhgim tammasi. 

1784 Rusya Vladikafkas kalesini isgal etti. Kuzey Osetya'da Rus yerlesimi basladi. 

1784/1785 Buhara Hanligi'nda Astrahanhlar Hanedanhgi sona erdi, yerini Mangit Hanedanligi 
aldi. 

1786 Kinm ham, §ahbazgerey'in saltanati. 

1788 Qarige Katerina II, Rusya'daki Muslumanlara yeni haklartamdi. 

1789 Fransiz ihtilali; feodal duzenin kaldinlmasi ve insan Haklarimn Nam. 
1789 George Washington'un Amerika'mn ilk cumhurbaskam olusu. 

Mayis 1789 I. Abdulhamid vefat etti; III. Selim tahta gikti (7 Mayis 1789 Osmanli). 

1789-1807 III. Selim'in saltanati (Osmanli). 

1790'lar Avrupa'da orkestra muziginin parlak gagi: Mozart (1756-91), Haydn (1732-1809), 
Beethoven (1770-1827). 

1791 Kinm ham, Bahtigerey (1793 Yas Muahedesine kadar)'in saltanati. 

Agustos 1791 Osmanli ile Avusturya arasinda Zistovi Bans Antlasmasi imzalandi (4 Agustos 
1791). 

Agustos 1791 Osmanli ile Rusya arasinda Kalas Mutarekesi imzalandi (8 Agustos 1791). 

1792 Osmanh-Rus Yas Antlasmasi. 

127 



1792 Cartwright'in buharla gahsan dokuma tezgahim icat etmesi. 

1792 Fransa'da cumhuriyetin ilani. 

Ocak 1792 Osmanh-Rusya arasinda 'Yas Antlasmasi' imzalandi (9 Ocak 1792). 

1793 Nizam-i Cedit Ocagi'nin kurulmasi (Osmanh). 
1792 Avrupa'da ilk daimi Osmanh elgiligi (Londra). 
1792 Eli Whitney'in girgir makinesi. 

1796 ingilizlerin Seylan'i ele gegirmesi. 

1796-1801 Pol I. (Rus imparatoru). 

1797-1834 iran Kagar hanlanndan Feth AN §ah (1797-1834), hukumdarhgi boyunca ingiliz 
destegine dayanarak Ruslarla savasti 1813 Gulistan ve 1828 Turkmengay antlasmalanyla 
Kafkasya'yi Rusya'ya birakmak zorunda kaldi. 

1798 Hokand'da Ozbek Hanligi kuruldu. 

Temmuz 1798 Napolyon Misir'i isgal etti (1 Temmuz 1798 Osmanh). (bosaltilmasi 1801). 

Eylul 1798 Osmanh Hukumeti, tarihinde ilk kez Fransa' ya savas ilan etti (2 Eylul 1798). 

1798-1814 Rusya, Avrupa'daki Devrimci hareketler ve Napolyon Savaslan'na (1798-1801, 
1805-07) katildi ve Napolyon'un isgalini puskurttukten sonra, onun tahttan indirilmesinde rol oynadi 
(1812-14). 

1799 §air §eyh Galib'in olumu (d. 1757). 

1799 Alessandro Volta, ilk elektrik bataryasini yapti. 

Mayis 1799 Cezzar Ahmet Pasa, Akka'da Napolyon'a karsi buyuk bir zafer kazandi (10 Mayis 
1799 Osmanh). 

XIX. yuzyil 

1801 Kazan'da Vilayet gazetesi yayimlanmaya basladi. 

1801-1 825 Aleksandir I. (Rus imparatoru). 

1804 (Hive'de) Kongrat Sulalesi, Han unvanini kullanmaya basladi. 

1804 Kazan Universitesi kuruldu. 

128 



1804 Richard Trevithick raylar uzerinde giden ilk buharli lokomotifi yapti. 
1804 Kara Yorgi onderliginde Sirp isyani'nin baslamasi (Osmanli'ya karsi). 

1804 Rus kuvvetlerinin Azerbaycan hanliklanni isgal etmesi: Gurcistan'i ilhak ardindan burasini 
bolgeyi isgal igin bir us olarak kullanan Ruslar, buradan hareketle 1804-1827 yillan arasinda butun 
Azerbaycan hanliklanni birer birer ele gegirdi. 

Arahk 1804 Napolyon, Fransa imparatoru oldu (2 Arahk 1804). 

1805-1809 Napolyon'un buyuk meydan muharebeleri. 

1805 Kavalali Mehmet Ali'nin Misir Valisi atanmasi. 
Kasim 1805 Napolyon Viyana'ya girdi (13 Kasim 1805). 
1806-1837 Hindistan'da Akbar Sah II (Muhyiddin) saltanati. 
Mayis 1807 Nizam-i Cedid kaldinldi (29 Mayis 1807 Osmanli). 
1807-1808 IV. Mustafa'nin saltanati (Osmanli). 

1807 Vehhabiligi kabul eden Suudiler'in Hicaz'i istila etmeleri. 

1807 Prusya'da serfligin kaldinlmasi. 

1807 Britanya imparatorlugunda kole ticaretinin yasaklanmasi. 

1807 III. Selim'i tahttan indiren Kabakgi Mustafa isyani (Osmanli). 

Temmuz 1808 Sultan IV. Mustafa, III. Selim (d. 1761)'i oldurttu (Temmuz 1808). 

Temmuz 1808-1839 Alemdar Mustafa Pasa'mn II. Mahmut'u tahta gikarmasi ve II. Mahmut'un 
saltanati (Temmuz 1808-1839 Osmanli). 

Eylul 1808 Sened-i ittifak imzalandi (29 Eylul 1808). 

Ekim 1808 Nizam-i Cedid, Sekban-i Cedid adiyla yeniden kuruldu (14 Ekim 1808 Osmanli). 

1808 Alemdar Mustafa'nin yenigeri isyani sonucunda olmesi. 

1808 Orta ve Guney Amerika'da ispanya ve Portekiz'e karsi isyanlar; 1828'e degin 13 bagimsiz 
devlet dogacaktir. 

1812 Osmanh-Rus Bukres Bans Antlasmasi. 

1812 Napolyon'un Rusya seferi. 

129 



1812 Silindir baski makinesi ve gazetelerde kullanilmaya baslamasi. 

1815 Napolyon'un Waterloo'da yenilmesi ve St. Helena adasina surgun edilmesi. 

1815 Viyana Kongresi yapildi. 

1818-1889 Sehabeddin MercanT. "Mustefadu'l-Ahbar fT Ahval-i Kazan ve Bulgar" adli eserin 
muellifi. Bu eserinde, Bulgar Turkleri'nin islamiyeti ta, Halife el-Me'mun (227-232/81 3-833) zamaninda 
kabul ettiklerini zikreder. 

1820'ler Avrupa edebiyat ve resminde Romantizm: Byron (1788-1824), Chateaubriand (1768- 
1848), Heine (1797-1856), Turner (1775-1851), Delacroix (1798-1863). 

1820 Yanya kusatmasi (Osmanh). 

1820-1828 Hocalar, Altisehir (Tarim Havzasi)'de, Cin sultasina karsi yeniden baskaldirdi. 
1820-1840 Kazaklar, Rus tahakkumune bas kaldirdilar. 

1821 Yunan ihtilali'nin baslamasi (Osmanh'ya karsi). 

1821 M. Faraday'in elektrik motorunu ve jeneratoru icat etmesi (ingiltere). 

1822 Kazak Orta Cuz Hanhgi, Ruslar tarafindan ilga edildi. 

1824 Kazak Kuguk Cuz Hanhgi, Ruslar tarafindan ilga edildi. 

1822 Karagaylar, 1812'de girdikleri Rus boyundurugundan kurtulmak igin ayaklandilarfakat agir 
bir yenilgiye ugradilar. Karagaylann soylannin Hun ve iskitlere kadar uzandigi soylenmektedir. Bir 
Kipgak boyu olan Karagaylar, Balkarlar gibi uzun sure gogebe bir hayat surduler. 15. yy'dan 1812'ye 
kadar Osmanh himayesinde Kabartay beylerine bagli kaldilar. 

Temmuz 1824 Patrik Karabet, Anadolu'daki Ermeni cemiyetlerine gonderdigi talimatla, Ermeni 
okullannin sayismi gogaltilmasini emretti (10 Temmuz 1824). 

1825 ilk buharli yolcu treni (ingiltere'de). 

1825-1830 Endonezyalilann Hollandahlara karsi ayaklanmasi. 
1825-1855 Nikola I. (Rus imparatoru). 
1825-1880 Ziya Pasa (Osmanh). 

1826 Afganistan'da Barakzai (Muhammedzai) Hanedanhgi kuruldu. 

1826 Fransiz fizikgi Joseph Niepce, tarihteki ilk fotografi gekti. 

130 



Haziran 1826 Vaka-i Hayriye: Yenigeri Ocagi kaldinldi ve Asakir-i Mansure-i Muhammediyye 
kuruldu (14 Haziran 1826 Osmanh). 

1826-1871 §inasi (Osmanh). 

1827 Once Kahire, sonra istanbul'da Tibbiye Mektebi'nin kurulmasi. 

1827 I5.yy. sonlannda Osmanh'ya baglanan Balkarlar, Rus boyundurugu altina girdiler. 
1917'den sonra Karagayhlarla birlikte Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti iginde yer almislar ve 1921'de 
Kabartay oblastina katilmislardir. 

Nisan 1827 Yunanistan'in bagimsizhgina dair Petersburg Protokolu, ingiltere ile Rusya arasinda 
imzalandi (4 Nisan 1827). 

1827-1829 Turkiye ile savas, Rusya'nin Balkanlar'da hakimiyet kurma tesebbusleriyle 
sonuglandi. 

Nisan 1828 Rusya, Osmanli imparatorlugu'na savas ilan etti (26 Nisan 1828). 

Eylul 1829 Rusya ile Osmanh arasinda Edirne Antlasmasi imzalandi (14 Eylul 1829). 

1830 Fransa, Almanya, italya, Polonya'da devrimci hareketler. 

1830 Belgika'nin bagimsizhgi. 

Nisan 1830 Avrupa devletleri, Osmanh'dan, kurulan bagimsiz Yunan Devleti'ni onaylanmasini 
istediler (8 Nisan 1830). 

Nisan 1830 Osmanh Hukumeti, Yunan Devleti'nin kurulmasi hususunda hazirlanan protokolu 
imzalayip Yunan Devleti'nin varhgini resmen kabul etti (24 Nisan 1830). 

Mayis 1830 Osmanh-Amerikan Ticaret ve Dostluk Antlasmasi imzalandi (7 Mayis 1830). 

Temmuz 1830 Fransa'nin Cezayir'i istilasi (4/5 Temmuz 1830). 

Eylul 1830 Patrona Halil isyani basladi (28 Eylul 1830 Osmanh). 

Kasim 1831 Osmanh'da ilk Turkge resmT gazete; "Takvim-i Vekayf'nin yayima baslamasi (11 
Kasim 1831). 

1831 Misir'da Mehmet AN Pasa isyani basladi (Osmanh'ya karsi). 

1832 Goethe'nin olumu (d. 1749). 

1833 Alman gumruk birliginin (Zollverein) kurulmasi. 

131 



1833 Babiali Tercume Odasmin kurulmasi. 

1833 Osmanh-Rus Hunkar iskelesi Antlasmasi (ittifak). 

1833 Misir ile Kutahya Mukavelesi (Osmanli). 

1834 Mekteb-i Harbiye'nin agilmasi (Osmanli). 
1834 ilk mekanik biger kullanilmaya baslandi (ABD). 

1837 Isambard Kingdom Brunei, ilk kitalararasi buharli gemiyi yuzdurdu. 

Kasim 1837 'Eser-i Hayr' adli Osmanli yapimi buharli gemi, denize indirildi (26 Kasim 1837). 

1837/1838-1846/1847 Kenesan Kasimov onderliginde Rus tahakkumune karsi Kazak direnisi. 
i istiklal mucadelesi. 

1837-1858 Hindistan'da Bahadur Shah II (Ebu'l-Zafer Muhammed Siracuddin)'in saltanati. Son 
Babur sahi, devleti ingilizler tarafmdan ilhak edilince surgune gonderildi. 

1838 ilk Rusdiyelerin kurulmasi (Osmanli). 

1838 ilk elektrikli telgraf (ingiltere). 

Agustos 1838 ingiliz tuccanna genis imkanlar taniyan Osmanh-ingiliz Balta Limani Ticaret 
Muahedesi/Sozlesmesi imzalandi. Bu muahede ile gumruk resmi orani, ihracatta yuzde 12, ithalatta 
yuzde 5 olarak tespit edildi (16 Agustos 1838). 

1839 ibrahim Pasa ordusu karsisinda Osmanli'nin Nizip bozgunu. 
1839 Osmanli Sultani II. Mahmut'un olumu. 

Mayis 1839 Mektebi Sahane-i Tibbiye agildi (14 Mayis 1839 Osmanli). 

Kasim 1839 Osmanli imparatorlugu'nda anayasah duzene ilk ciddT yaklasma girisimi; Mustafa 
Resit Pasa'nin (1800-1858) Gulhane Hatt-i Humayunu (Tanzimat Fermani) ilan edildi; Tanzimat Devri 
basladi (3 Kasim 1839). 

1839-1842 ilk Afyon Savasi, Avrupa guglerine karsi Cin'in yenilgisi ile sonuglandi. 

1839-42 ilk ingiliz-Afgan Savasi, Britanya'nin Kabil ve Kandahar'i ele gegirmesi ile sonuglandi. 

Temmuz 1839-1861 II. Mahmud'un vefati uzerine Abdulmecid tahta gikti (1 Temmuz 1839-1861 
Osmanli). 

Mart 1840 Halkin sagliginin korunmasi ve iyilestirilmesi igin Meclis-i Umur-i Tibbiye kuruldu (3 

132 



Mart 1840Osmanh). 

1840 Osmanli Devleti'nde ilk ozel gazete; William ChurchiH'in CerTde-i Havadis'i yayimlamasi. 

Temmuz 1840 Osmanli, ingiltere, Prusya, Avusturya ve Rusya arasinda Londra Mukavelesi 
imzalandi. Mukavele hukumlerine gore; Osmanli Devleti, Misir'i veraset, Suriye'nin kaydi hayat 
sartiyla Mehmet AN Pasa'ya vermeyi kabul etti (15 Temmuz 1840). 

1840-1842 ingiliz-Cin Afyon Savasi. 

1840-1888 Namik Kemal (Osmanli). 

1841 Misir'in Osmanli Asya topraklanndan gikanlmasi. 

Mayis 1841 ingiltere'nin yardimiyla Misir meselesi halledildi. Misir veraset usulu ile Mehmed AN 
Pasa'ya birakildi (24 Mayis 1841 Osmanli). 

1842 Bogazlar Mukavelesi. 

1842 Stoddart ve Conolly'nin, Buhara Emiri Nasrullah tarafindan hapis ve idam edilmeleri. 

1 843-1 847 Altisehir'de Alti Hocalar isyani. 

Nisan 1845 Polis (zabita) Teskilati kuruldu (10 Nisan 1845 Osmanli). 

1845-1849 ingilizler'in Pencap ve Kesmir'i almalan. 

1846 Meksika-ABD Savasi'mn baslamasi. 

1846 Bested Dede Efendinin olumu (d. 1778). 

1848 Kazak Ulu Cuz Hanligi, Ruslar tarafindan ilga edildi. 

1848 Avrupa'da devrimler (1948 ihtilalleri) ve Fransa'da ikinci Cumhuriyet. 

1848 Marks (1818-1883) ve Engels'in (1820-1895) "Komunist Manifesto"'yii yayimlamalan. 

Arahk 1848 Fransuva Jozef, Avusturya imparatoru oldu (2 Aralik 1848). 

1850'ler Romantik muzik gagi; Berlioz (1803-69), Liszt (1811-86) Wagner (1813-83), Brahms 
(1833-97), Verdi (1813-1901), Chopin (1810-49). 

1850-1864 Cin'de Taiping ayaklanmasi. 

Agustos 1851 Palmer ve Goloschimid §irketleriyle sozlesme imzalayan Osmanli Hukumeti, borg 
para aldi (24 Agustos 1851 Osmanli). 

133 



1851-1914 ismail Gaspirah (d. 8 Mart 1851 Avci, Bahgesaray - 6. 11 Eylul 1914 Bahgesaray). 

1852 Louis Napolyon'un imparator olmasi (Faransa, III. Napolyon). 

1853 Hindistan'da ilk demiryolu ve ilk telgraf hatti. 

1853-1856 Osmanh-ingiliz-Fransiz-itifaki ile Rusya arasinda Kinm Savasi basladi. 

1854 ilk Osmanh dis borglanmasi (istikrazi). 

1854 ABD Amirali Perry'in Japonya'yi ticaret yapmaya zorlamasi. 

1854 Ruslar tarafindan Alma-Ata (sonra Fort Vernoe)'nin kurulusu. 

1855 Rusya, Kinm Savasi'nda yenildi. 

1855 (Aral Golu'nden Issik Gol'e kadar uzanan) Sir-i Derya Cizgisi'ni kontrol altinda tutacak 
sekilde Kazakistan, tamamen Rus kontrolu altina girdi. 

1855-1873 Cin'in Yunnan ve Sansi vilayetlerinde Muslumanlann ayaklanmasi. 

1855-1881 Aleksandir II. (Rus imparatoru). 

Subat 1856 Islahat Fermani ilan edildi (28 Subat 1856 Osmanh). 

Mayis 1856 istanbul Tip Cemiyeti'ne 'Sahane' unvani verildi ve cemiyetin adi Cemiyet-i Tibbiye- 
i §ahane olarak degistirildi (21 Mayis 1856 Osmanh). 

Mart 1856 Kinm Savasi sonrasi Osmanh Devleti, Fransa, ingiltere ve Sardinya-Piemonte 
Kralhgi ile Rus garhgi arasinda Paris Anlasmasi imzalandi (30 Mart 1856). 

1856 Dolmabahge Sarayi'nm agihsi. 

1857 Hindistan'da ingilizyonetimine karsi ayaklanma. 
1857 Hocalar Altisehir'de isyan ettiler. 

1857-1944 Abdurresid ibrahim (Sibirya'da Tara sehrinde dogdu, Tokyo'da oldu). 

1857-1860 ikinci Afyon Savasi, yine Cin'in yenilgisiyle sonuglandi. 

1859 Mulkiye Mektebi (Siyasal Bilgiler Fakultesi)'nin kurulmasi. 

1859 Sardunya ile Fransa'nin, Avusturya ile savasi; italya'nin birlesme sureci. 

1859 Darwin, (1809-1882) evrim kuramlarim igeren, "Turlerin Kokeni" adh eserini yayimladi. 

134 



1860 Bir Turk'un gikardigi ilk ozel gazete; Sinasi'nin "Tercuman-i AhvaT'i. 
1860 Pekin Antlasmasi; Cin'in Amur ve Ussuri bolgelerini Rusya'ya terketmesi. 
1860 Lubnan ve Suriye'de Musluman-Hiristiyan gatismalan. 

1860 Belgikali Etienne Lenoir ilk igten yanmali motoru yapti. 

1860'lar Avrupa romancihginin parlak donemi; Dickens (1812-1870), Dumas (1802-1870), 
Flaubert (1821-1880), Turgenvey (1818-1883), Dostoyevski (1821-1881), Tolstoy (1828-1910). 

1860-1885 Turkmenistan Hanhgi: Turkmenistan, Ruslartarafindan yikilmistir. 

Haziran 1861 Sultan Abdulmecit vefat etti (25 Haziran 1861 Osmanh). 

1861-1876 Abdulaziz'in saltanati (Osmanh). 

1861 Koylu toprak sahiplerinin aleyhine olarak, Serflik/topraga bagli kolelik kaldinldi. Bunu hizh 
bir endustriyel gelisme takip etti, gahsan bir sinif hareketi gelisti ve ihtilalci fikirler yayildi. Butun bu 
gelismeler Alexander ll.'nin 1 881 yihnda bir suikast sonucu oldurulmesiyle sonuglandi. 

1861 Cemiyet-i ilmiye-i Osmaniye'nin kurulmasi (Osmanh). 

1861 Pasteur'un (1822-95) mikrop kuramini gelistirmesi. 

1861 Kadinlara ilk oy hakki (Avustralya). 

1861-1865 ABD ig Savasi; koleligin kaldinlmasi. 

1863 Robert Kolej'in kurulmasi. 

1863 Fransa'nin Hindigini'de himaye duzeni kurmasi. 

1863 Londra'da ilk metro islemeye basladi. 

1863/64-1876 Dogu Turkistan'da Yakup Bey/Han (1820-1877) baskanhginda Altisehir'de 
bagimsiz "Dogu Turkistan islam Devleti" kuruldu. Osmanhlar, ingiltere ve Rusya tarafindan resmen 
tanindi. Ancak bu bagimsiz Turk devletinin omru kisa surmus ve 1876 yihnda Cin-Mangu devletince 
yeniden isgal edilmis ve 1884'te Sincan "Yeni Toprak" adiyla Qin imparatorluguna baglanmistir. 

1865 Ruslar, Turkistan Vilayeti'ni teskil ettiler. 

Haziran 1865 Ruslar, Taskent'i ele gegirdiler (Haziran 1865). 

Haziran 1865 1865'te istanbul'da yoksullar ve yetimler igin yatih lise; Darulsafaka kuruldu (15 
Haziran 1865 Osmanh). 

135 



1866 Prusya'nin Avusturya'yi yenmesi. 

1866 ingilizlerin izmir-Aydin Demiryolu'nu isletmeye agmalan. 

1867 Kuzey Germen Federasyonu'nun ve Avusturya-Macaristan ikili Monarsisinin kurulmasi. 

1867 Marks'in "Das Kapital" (Ana Mai, Sermaye) adli eserinin yayimlanmasi. 

1867 Mustafa Fazil Pasa'nin Sultan Abdulaziz'e agik mektubu. Mustafa Fazil Pasa'nin 
himayesinde Yeni Osmanhlar Cemiyeti'nin, Namik Kemal (1840-1888), AN Suavi (1839-1878), Ziya 
Bey (1825-1880) ve diger bazi Osmanh aydinlannca Paris'te kurulmasi. 

1867 Ruslar, Taskent baskenti olmak uzere birTurkistan Genel Valiligi teskil ettiler. 
1 867-1 91 5 Tevfik Fikret (Osmanh). 

1868 Gregor Mendel, bezelye bitkileriyle yaptigi, modern genetik kuramimn temellerini 
olusturan arastirmalarim bitirdi. 

1868 Ruslar, baskenti Orenburg olmak uzere bir Kazak Step Genel Valiligi teskil ettiler. 

Nisan 1868 Sura-yi Devlet'in tesekkulu ve Divan-i Ahkam-i Adliyye'nin ayn bir temyiz organi 
olarak ayrildi (1 Nisan 1868 Osmanh). 

Mayis 1868 Rusyanm Semerkant'i ele gegirmesi (Mayis 1868). 

Mayis 1868 Danistay kuruldu (10 Mayis 1868 Osmanh). 

Haziran 1868 Buhara Hanhgi, Rus kontrolu altinda bagimh birdevlet oldu (Haziran 1868). 

Haziran 1868 Hilal-i Ahmer kuruldu (11 Haziran 1868 Osmanh). 

1868 Japonya'da Tokugava Sogunlugunun sona ermesi ve Meiji Hanedanhgi'mn baslamasi. 

1868 Namik Kemal ve Ziya Pasa'nin Londra'da "Hurriyet" gazetesini kurmalan. 

1868 Galatasaray Sultanisi'nin kurulmasi (Osmanh). 

1868 ilk kiz ogretmen okulu Darulmuallimat'in agilmasi (Osmanh). 

1869 Suveys Kanah'nin agilmasi. 

1869 Dimitriy Mendeleyev, Periyodik Cizelge'yi hazirladi. 

1869 Ruslar, Hazar Denizi kiyisindaki Krasnovods'ta bir kale insaa ettiler. 

Eylul 1869 Maarif-i Umumiyye Nizamnamesi yayinlandi. Nizamname ile ilk ve orta ogretim 

136 



duzenlendi (2 Eylul 1869 Turkiye). 

1869-1944 Mehmet Emin Yurdakul (Osmanh, Turkiye). 

1870 Papahgin yanilmazhk bildirisi. 

1871 Tataristan'da Kayyum NasirT tarafindan ilk yilhk/almanak yayinlandi. 

1871 Fransa-Prusya Savasi'nda Fransa'nin yenilmesi; Alman Birligi'nin kurulusu ve Fransa'da 
Uguncij Cumhuriyetinin Nam, Paris Komunu. 

1871 Yazar ve gazeteci Sinasi'nin olumu (d. 1826). 

1871 Rus kuvvetleri Mi Vadisi'ni ele gegirdiler. 

1871-1872 Turkgede ilk romanlar; Evangelinos Misailidis'in "Seyreyle Dunyayi" ve Semsettin 
Sami'nin "Taassuk u Tal'at ve-Fitnat"'i. 

Agustos 1873 Hive Hanligi, Rus kontrolu altinda bagimh bir devlet oldu (Agustos 1873). 

1873 Namik Kemal'in "Vatan Yahut Silistre" adh piyesinin oynanmasi. 

1873 Darussafaka'nin agihsi (Osmanh). 
1873-1936 Mehmet Akif Ersoy (Osmanh, Turkiye). 

1874 ilk elektrikli tramvay (New York). 

1874 Resimde Empresyonist okul; Monet (1840-1926), Renoir (1841-1919), Degas (1834- 
1917). 

Kasim 1874 ingiliz siyaset adami Sir Winston Churchill dogdu (30 Kasim 1874). 

1875 Hasan Serdabi, Baku'de Rusya'daki Turkler arasinda gikanlan ilk milli gazete olan 
"Ekinci"yi yayinlamaya basladi. 

1875 Avrupa'da isgi ve Sosyalist partilerin kurulmasi; Almanya (1875), Belgika (1885), Hollanda 
(1877), ingiltere (1893), Rusya (1898). 

1875 Hersek isyani (Osmanh'ya karsi). 

1875 Osmanh Devleti'nin mali iflasi; Tenzil-i Faiz Karari (6 Haziran 1875). 

1876 Hokand Hanligi, Ruslar tarafindan ilhak edildi. 

1876 Qinliler, Dogu Turkistan'i yeniden isgale basladilar. 

137 



1876 Telefon patentinin Bell tarafindan alinmasi (ABD). 

1876 V. Murat'in saltanati (Osmanh). 

Mayis 1876 Bulgar isyani (Osmanh'ya karsi, 2 Mayis 1876). 

Mayis 1876 Turk basimnda ilk kez sansur uygulandi (10 Mayis 1876) 

Mayis 1876 Abdulaziz'in tahttan indirilmesi, yerine V. Murat'in tahta gikartilmasi (Osmanh, 30 
Mayis 1876). 

Haziran 1876 Sultan Abdulaziz vefaat etti (4 Haziran 1876 Osmanh). 

Haziran 1876 Cerkes Hasan olayi (15 Haziran 1876 Osmanh). 

Agustos 1876-1909 II. Abdulhamit'in tahta gikisi ve saltanati (Osmanh, 31 Agustos 1876). 

Arahk 1876 Mithat Pasanin Sadrazam olmasi (Osmanh, 19 Arahk 1876). 

Arahk 1876 Osmanh imparatorlugu'nun ilk anayasasi olan Kanun-i Esasi ilan edildi. I. Mesrutiyet 
sureci basladi (21 [23 ] Arahk 1876). 

Arahk 1876 Tersane Konferansi'mn agilmasi (23 Arahk 1876). 

Mart 1877 ilk Osmanh Meclisi'nin agilmasi (19 Mart 1877). 

Kasim 1877 Gazi Osman Pasa, Plevne'de teslim olmayacagim bildirdi (12 Kasim 1877 
Osmanh). 

1877-1878 Osmanh-Rus Savasi (93 Harbi). 

1877 Kralige Victoria, "Hindistan Kraligesi" ilan olundu. 

1877 Yakub Bey, zehirlenerek olduruldu. 

1878 Kasgar, Tso Tsung-t'ang komutasindaki Cinliler'in eline gegti. 

1878 Ruslar karsisindaki yenilgide fazla taviz vermemek igin, Kibns adasi Britanya 
imparatorlugu'na kiralandi (Osmanh mulkiyeti devam ediyor sayilmakla birlikte, yonetim tamamen 
hgilizlere gegti). 

1878 Modern Azerbaycan edebiyatinin kurucusu, Turk dunyasinin ilk dram yazan, alfabe 
islahatgisi, sair, elestirmen vefilozof Mirza Fethali Ahundzade (1812-1878) oldu. 

1878 Elektrikle ilk sokak aydinlatmasi (Londra). 

138 



Nisan 1878 istanbul Ermeni Patrigi Nerses, ingiltere Disisleri Bakani Salisbury'ye gonderdigi 
muhtirada, Turklerle beraberyasayamayacaklanm bildirdi (13 Nisan 1878). 

1878-1882 ismail Gaspirali'mn Bahgesaray Belediye Baskanligi. 

Temmuz 1878 Osmanli-Rus Savasi sonrasinda imzalanan Ayastefanos Antlasmasi'nin yerine, 
ingiltere, Avusturya-Macaristan, Fransa, Almanya, Rusya ve Osmanh Devleti arasinda Berlin 
Kongresi yapildi ve Berlin Antlasmasi imzalandi. Romanya, Karadag, Sirbistan'in bagimsizhgi, 
Bulgaristan'in ozerkligi gergeklesti. Bu anlasmaya, Osmanh Ermenileriyle ilgili 61. madde eklendi. 
Kongre Ruslar'in Afganistan'da daha fazla ilerlemesine mani oldu (13 Temmuz 1877). 

Agustos 1878 ingiltere Disisleri Bakani Lord Salisbury, istanbul Buyukelgisi Layard'a gonderdigi 
talimatta, Osmanh Hukumeti'nin Dogu'da reformlara baslamasi gerektigini bildirdi (3 Agustos 1878). 

Arahk 1878 Adalet Bakani HursTd Pasa'nin gorevi sona erdi. Yerine Kuguk Sa'Td Pasa atandi (4 
Arahk 1878 Osmanh). 

1878-1880 ikinci ingiliz-Afgan Savasi. 

Ekim 1879 Thomas Edison, 'karbon filamanh elektrik ampulu'nu icat etti (21 Ekim 1879). 

1879 Almanya ve Avusturya-Macaristan ittifaki. 

1880 II. Abdulhamit'in Meclisi kapatarak I. Mesrutiyet Anayasasi'ni askiya almasi (Osmanh, 
Nisan). 

1880 Transcaspian DemirYolu, isletmeye agildi. 

Mayis 1880 Ziya Pasa vefat etti (17 Mayis 1880 Osmanh). 

1880-1914 Rusya ve Polonya'daki soykinmin bir sonucu olarak Filistin'e Yahudi gogu aniden 
artti. 

1881 

1881 Muharrem Kararnamesi ve Duyun-u Umumiye'nin kurulmasi (Osmanh). 
1881 Fransa'nin Tunus'u isgali. 

1881 Mustafa Kemal [Ataturk], Selanik'te dogdu. 

1881 Enver Pasa dogdu. 

Ocak 1881 Ruslar'in Turkmenleri Gok Tepe Savasmda katletmesinin ardindan, Transcaspian 
Vilayeti/Hazarotesi Vilayeti teskil olundu (Ocak 1881). 

139 



1 881 -1 894 Aleksandir III. (Rus imparatoru). 
1882 

1882 ingiltere'nin Misir'i isgali. 

1882 ilk hidroelektrik santrah (ABD). 
1882-1948 Kazim Karabekir (Osmanh, Turkiye). 
1883 

1883 Mithat Pasa'mn Taif'te bogdurulmasi (d. 1822). 

1883 Sanayi-i Nefise Mektebi'nin agilmasi (Osmanh). 

1883 Bati tarzmda Osmanli-Turk resmi; Seker Ahmet Pasa (1841-1907), Osman Hamdi Bey 
(1842-1910). 

1883 ismail Gaspirah Tercuman gazetesini yayimlaymaya basladi (Nisan 1883, yani Kinm'in 
Ruslar tarafindan ilhakimn 100. yil donumunde). O'nun meshur "Dilde, Fikirde ve isde Birlik" slogani 
191 1 yilmda Tercuman'in bashginda yer almaya basladi. 

Mart 1883 Mekteb-i Sanayi-i Nefise-i Sahane Osman Hamdi Bey'in girisimiyle kuruldu (3 Mart 
1883). 

1884 

1884 Haci Arif Bey'in olumu (d. 1831-2). 

1884 Ruslar, Turkistan'a Amerikan pamugu getirerek pamuk tanmina basladilar. 
1884 Ruslar, Merv vahasini isgal ettiler. Boylece Turkistan'in isgali tamamlanmis oldu. 
1884 Dogu Turkistan [Xinjiang adiyla] resmen birCin vilayeti oldu. 

1884 Maxim otomatik tufeginin mukemmellestirilmesi. 

Haziran 1884 Mulkiye Muhendis Mektebi kuruldu (20 Haziran 1884 Osmanh). 

1884-1964 Halide Edip Adivar (Osmanh, Turkiye). 

1884-1973 Mustafa ismet inonu (24 Eylul 1884-25 Arahk 1973) (Osmanh, Turkiye). 

1885 

1885 Louis Pasteur, bir dizi asi yaparak, kuduz bir kopek tarafindan isinlmis bir gocugun 

140 



yasamim kurtardi. 

1885 Almanya'da Daimler ve Benz'in otomobil uzerinde galismalan. 

1885 Hint Ulusal Kongresi'nin kurulmasi. 

1885 Bulgaristan'in SarkT Rumeli Vilayeti'ne el koymasi. 

1885 Muslumanlar, Rus Carhgi'mn tahakkumune karsi Fergana Vadisi'nde ayaklandilar. 

1885 HazarOtesi Demiryolu, Merv'e ulasti. 

Kasim 1885 Sirp-Bulgar Savasi basladi (13 Kasim 1885). 

Arahk 1885 Japonyada Modern kabine sistemine gegilmesiyle birlikte, ilk basbakam da atati. ilk 
Japon basbakam Ito Hirobumi oldu (3 Arahk 1885). 

1886 

1886 Dogu Afrika'nin ingiltere ve Almanya tarafindan paylasilmasi. 

1886 Buyuk Tatar sairi Gabdulla Tukay dogdu. 
1887 

1887 Pozitivist ve maddeci Be§ir Fuat'in 'deneysel' intihan (d. (1853). 

1887 Rus isgalindeki Turkistan ile Afganistan arasindaki sinir, ingiliz ve Ruslar tarafindan 
ortaklasa gizildi/belirlendi. 

1888 

1888 HazarOtesi Demiryolu, Semerkant'a ulasti. 
1889 

1889 Askeri Tibbiye'de ittihad-i OsmanT Cemiyeti'nin (daha sonra, ittihat ve Terakki Cemiyeti 
adini alacaktir) kurulmasi. 

1889-1974 Yakup Kadri Karaosmanoglu (Osmanh, Turkiye). 

1890 

1890'lar Avrupa'da gergekgi tiyatro: ibsen (1826-1906), Cehov (1860-1904), Shaw (1856-1950). 

1890 Bismarck'in gorevden alinmasi; II. Wilhelm'in Almanya'da dizginleri eline alarak Dunya 

Politikasi siyasetini takibe baslamasi. 

141 



1890 Birinci Sason isyani (Osmanh, Ermeni). 

1890-1892 Rus'yanin Orta Asya'da kolonizasyon/iskan siyaseti: Rus ve Ukraynah gogmen 
gruplan, Kazak steplerine yerlestirildi. 

1891 

1891 "Servet-i Funun" dergisinin gikmaya baslamasi (Osmanh). 
1892 

1892 "Cirpinirdin Karadeniz" marsimn yazan Azerbaycanh sair Ahmet Cevat (1892-1927) bldu 
1892 Kolera salgini sebebiyle Taskent'te ayaklanmalar vuku buldu. 

1892-1934 Arif Kerimi. 

1892-1893 Merzifon, Kayseri, Yozgat Ermeni isyanlan (Osmanh). 

1893 

Kasim 1893 Orhon Kitabeleri okundu (25 Kasim 1893): Orhun Abideleri, ilk kez Danimarkali 
Thomsen tarafindan gOzilerek okunmustur "V. Thomsen, Inscription de I'Orkhon Dechiffrees, 
Helsingfors 1896". 

1894 

1894 Fransa-Rusya ittifaki. 

1894 Mustafa Kemal, Selanik Askeri Rustiyesi'ne basladi. 
1894-1895 Cin-Japon Savasi; Japonya'nin Formoza'yi almasi. 
1894-1917 Son Rus imparatoru Car Nikola II. donemi. 

1895 

1895 istanbul'da "Ermeni Patirdisi". 

1895 Ahmet Riza'nm (1857-1930) Paris'te "Mesveret" gazetesini gikarmaya baslamasi. 

1895 Rontgenin X ismlanni kesfetmesi (Almanya). 

1895 Marconi'nin telsiz telgrafi icadi. 

1895 Sinemanin ilk kez halka gosterilmesi (Fransa). 

142 



Kasim 1895 Ermeniler Maras'ta isyana tesebbus ettiler (Kasim 1895, Osmanh). 

Eylul 1895 Babiali olayi (30 Eylul 1895, Osmanh, Ermeni). 

1896 

1896 Ermeni tedhisgilerin Osmanh Bankasi'ni basmalan. 

1896 Mustafa Kemal, Manastir Askeri idadisi'ne girdi. 

1896 Adoua Savasi; Habeslerin italya'yi yenmeleri. 

1896 Herzl'in Yahudilerin ulusal yurt isteklerini dile getiren "Yahudi Devleti" adh eseri. 

1896 Bagdat Demiryolu'nun Konya'ya ulasmasi. 

Haziran 1896 Ermeniler Van'da isyan ettiler (1 Haziran 1896, Osmanh, Ermeni). 
Ekim 1896 istanbul'da ilk Ermeni eylemi gergeklesti (30 Ekim 1896 Osmanh, Ermeni). 
Arahk 1896 Cinli Lider Mao Zedong dogdu (26 Arahk 1896). 
1897 

1897 Osmanh-Yunan Savasi. 

1897 ilk Siyonist Kongre toplandi ve Yahudiler, Filistin'de surekli bir anavatan ilan ettiler. 
1898 

1898 Muslumanlar, Ruslar'a karsi Andican'da ayaklandilar. 

1898 Pierre ve Marie Curie'nin radyoaktiviteyi gozlemlemeleri ve radyumu kesfetmeleri 
(Fransa). 

1898 Plekhanov ve Lenin tesiri altindaki endustri isgileri arasinda Sosyal Demokrat Parti 
kuruldu. 

1898 Rus Sosyal Demokrat Partisi kuruldu. 
1899 

1899 Mehmet Emin (Yurdakul)'in "Turkge Siirler" adh kitabi. 

1899 Mustafa Kemal, Manastir Askeri idadisi'ni bitirerek, istanbul'da Harp Okulu Piyade 
Sinifina girdi. 

143 



1899-1902 Guney Afrika'da ingiliz-Boer Savasi. 

XX. yuzyil 

1900 

1900 Darulfunun'un agilmasi (Osmanh). 

1900 Planck'in (1858-1947) kuantum kuramini gelistirmesi (Almanya). 

1900 Freud'un (1856-1939) "Ruyalann Yorumu" adh kitabi yayimlamasi; psikanalizin baslangici 
(Avusturya). 

1900 Rusya, dogu Pamir'i ilhak etti. 

Haziran 1900 Cin'de Boxer ayaklanmasi: Tarihe Boxer ayaklanmasi olarak gegen, Cin'deki 
butun yabancilan ulkeden gikarmayi amaglayan ve devletge de desteklenen koylu ayaklanmasi 
basladi. Elgiler, aileleri, elgilik gorevlileri ve yuzlerce hiristiyan, elgilik binalan ve Pekin'deki katolik 
katedralinde mahsur kaldi (20 Haziran 1900). Ayaklanma 7 Eylul 1901'de sona erdi. 

1901 

1901 Rus Sosyalist Devrimci Partisi'nin kurulusu. 
1902 

1902 Paris'te I. Jon-Turk Kongresi. 

1902 Mustafa Kemal, Harp Okulu'nu tegmen rutbesiyle bitirerek, Harp Akademisi'ne girdi. 
1902-1963 Nazim Hikmet Ran (Turkiye). 

1903 

1903 Rus Sosyal Demokrat Partisinin, Londra'da yapilan ikinci kongresinde Bolsevikler ve 
Mensevikler olarak ikiye bolundu. 

1903 Motorlu ugagin ilk ugusu; Wright Kardesler (ABD). 
1904 

1904 Kamus-i Turki adh sozlugun yazan §emsettin Sami (1850-1904) oldu. 

1904 Mihail Cakir, Gagavuz Turkgesiyle ilk gazeteyi gikardi ve Gagavuz Turkgesi'nin edebT bir 
dil haline gelmesi igin ilk mesaleyi yakti. 

144 



1904 ingiltere-Fransa anlasmasi. 

1904 Yusuf Akgura'nin (1876-1935) Kahire'deki "Turk" adli gazetede "Ug Tarz-i Siyaset" seri 
yazisinin yayimlanmasi. Turkguluk, Osmanlicilik ve islamcihk siyasetlerinin tahlili. 

1904 ikinci Sason isyani (Osmanh, Ermeni). 

Nisan-Mayis 1904 Akguraoglu, Kahire'de "Turk" adinh gazetede 'Ug Tarz-i Siyaset' adindaki seri 
makalelerini yayinladi. Bu makalelerinde Panturkgulugun varolus nedenini agikliyordu. Akguraoglu bu 
yazisinda Osmanliciligi ele aliyor ve reddediyordu. Qunku Osmanlicilik, Turklerin haklanni 
azaltiyordu. Panislamizm, Osmanh imparatorlugu iginde Musluman olmayan gruplarla geliski 
olusturdugu igin elestiriliyor, Turkguluk ise birlik igin tek gergek firsat yarattigi igin ovuluyordu. 
Akguraoglu ve taraftarlan merkezinde Turkiye olmak uzere yakin bir gevre olarak turn Turklerin milllT 
birligini tartisiyordu. ilk kez, milliyetgilik, imparatorlugun kalimi igin uygulanabilirligi ve yararhhgiyla 
Osmanhciliga ve Panislamizme karsi agikga tercih edilen tutarli bir segenek olarak oneriliyordu. Bu 
makale ayni zamanda Panturkgulugun siyasi yanma dikkat gekerek onun kisa ve ozlu bir tanimini 
ortaya koyuyordu. Gaspirah ve savunuculan ise vurguyu kulturel alana yapmislardi (Nisan-Mayis 
1904). 

Ekim 1904 Turkiye ile Almanya arasinda bir telgraf anlasmasi imzalandi (4 Ekim 1904). 

1904-1905 Mangurya'nin isgali sonucu Rus-Japon Savasi: Rusya'nin yenilgisiyle sonuglandi. 

1905 

1905 1905 Rus Devrimi. 

1905 M. Kemal, Harb Akademisi'nden Yuzbasi rutbesTyle mezun oldu. Sam'daki 5. Orduya 
tayin edildi. 

Ocak 1905 St. Petersburg'da 'Kanh Pazar', I. Rus Devrimi basladi: isgi gosterilerinin kanla 
bastinlmaya gahsilmasi, Rusya'da genis katihmh buyuk grevlere/ayaklanmalara ve '1905 Rus ihtilali' 
ne sebep oldu. ihtilal bastinlmasina ragmen, Qar'i, Meclis'i agmaya ve segimler yapmaya mecbur etti 
(21 Ocak 1905). 

15-28 Agustos 1905 Turn Rusya Muslumanlan I. Kongresi: 1905'te 15-28 Agustos tarihleri 
arasinda Nidzhni-Novgorod'da gergeklestirildi ve bu kongreye yaklasik 150 delege katildi. Katilanlar 
gogunlukla orta ya da yuksek burjuva kokenlilerden olusuyordu. Gaspirah, kongreyi yonetenlerden 
biriydi. Azeriler ve Turkistan, Sibirya ve ig Rusya'dan da dikkate deger bir katihm olmakla birlikte 
gogunlugunu Tatarlar olusturuyordu. Kongre, bir Muslumanlar toplantisi olarak sunuldu. Ahnan 
kararlann ilki de, Rusya'daki geng liberal burjuvazinin taleplerine benzer reformlar igin gabalayacak 
olan turn Rusya Muslumanlanmn Birligi'nin saglanmasiydi. Kongre aynca 16 alt birimde ele aldigi ve 
her birinin segilmis yerel meclislerden olusan bir Turn Rusya Muslumanlan daimi organi olusturmayi 

145 



ve bu birligin merkezinin de Baku'de olmasim kararaltina aldi (15-28 Agustos 1905). 

Ekim 1905 St. Petersburg'da Grevler ve ilk 'sovyet' (mahalli ihtilal meclisi) in kurulusu (Ekim 
1905). Ekim Anayasasi, yeni Rus Parlamentosu Duma'nin toplanmasina imkan tanidi. 

Aralik 1905 Moskova'da isgi ayaklanmalan. Kara Yuzler'ce gok sert bir sekilde bastinlmasi 
(Aralik 1905). 

1905-1917 Rusya boyundurugu altindaki Muslumanlann kulturel inkisaf ve istiklala mucadelesi 
yillan. 

1906 

1906 iran'da mesrutiyet devrimi: iran'da Mesruti Monarsiye gegilerek Ulusal Damsma Meclisi 
toplandi. 

1906 Mustafa Kemal, Vatan ve Hurriyet Cemiyeti'ni kurdu. 

1906 ilk halk tiyatrosu, Tatar Turkgesi ile oyun sahneledi. 

1906 Rusya'da ilk Meclis/Duma (27 Nisan/10 Mayis - 8/21 Temmuz 1906)2 agildi. ikincisi (20 
Subat/5 Mart -3/16 Haziran 1907); uguncusij (1907-1912) ve dorduncu Duma (1912-1917) 

1906 Selanik'te Osmanli Hurriyet Cemiyeti'nin kurulmasi. 

1906 Prens Sabahattin'in Tesebbus-i SahsT ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti'ni kurmasi 
(Osmanli). 

1906 Turkistan'i Avrupa Rusyasi'na baglayan Orenburg-Taskent Demiryolu'nun tamamlanmasi. 

13-23 Ocak 1906 Turn Rusya Muslumanlan II. Kongresi: Gaspirah'mn baskanhgindaki ikinci 
Kongre, 100 civannda Tatar, Kirgiz, Kirim ve Kafkas delegesinin katihmiyla 13-23 Ocak 1906 
tarihinde St. Petersburg'da gergeklesti. Kongre sonucunda 'Rusya Muslumanlarimn ittifaki'nin kurulus 
karan ahndi. Sonugta imparatorluk igindeki turn Muslumanlann gergek temsilinden ziyade, esas 
itibariyle Tatar ve Azeri milliyetgileri agirliktaydi. Bu kongrede zamanin gogu Duma'daki uyelerin nasil 
ortak birtutum almasi gerektigi uzerinde duruldu (13-23 Ocak 1906). 

16-20 Agustos 1906 Turn Rusya Muslumanlan III. Kongresi: Kazan Tatarlan agirhkh olmak 
uzere 16-20 Agustos 1906 tarihinde Nidzhni-Novgorod yakinlannda bir yerde toplandi. Yonetici 
komitenin 14 uyesinden 10'u Volga Tatarlanndan, 1 Kirim Tatan (Gaspirah), I Azeri, I Kazak ve I 
Turkistanhdan (ki aslinda bu da Tatar'di) olusuyordu. O yillarda Turkistanhlar kongrelere pek aktif bir 
sekilde katilmamakla birlikte Panturkgulukle oldukga ilgiliydiler. UgunciJ Kongre, ikinci Kongre'de 
benimsenen platformu bir program kabul edip ittifak'i bir siyasi partiye donusturme karan aldi (16-20 
Agustos 1906). 

146 



Ekim 1906 Yusuf Akgura (Akguraoglu), "Kazan Muhbiri" adh dergiyi yayinlamaya basladi (Ekim 
1906). 

1907 

1907 Mustafa Kemal gizlice Selanik'e gegip, orada da, Vatan ve Hurriyet Cemiyeti'nin bir 
subesini kurdu. 

1907 Mustafa Kemal, Kolagasi (Kidemli Yuzbasi) Rutbesini alarak Makedonya'daki 3. Ordu 
emrine verildi. 

1907 Paris'te II. Jon-Turk Kongresi. 

1907 Osmanh Hurriyet Cemiyeti ile ittihat ve Terakki Cemiyeti'nin "ittihat ve TerakkT Firkasi" adi 
altinda birlesmeleri. 

1907 Muhammed AN §ah (1907-09), iran Kazak Tugayi'nin yardirniyla meclisi kapatti. Bunu 
izleyen ig savasta Muhammed Ali'nin tahttan indirilmesiyle meclis yeniden guglu bir konum elde etti. 
Aralanndaki bolgesel rekabete 1907'de son veren hgiltere ve Rusya, iran'i da iki ayn nufuz alanina 
ayirdi. 

1907 ingiltere-Rusya anlasmasi. 

1907 Paris'te kubik resimler sergisi; Picasso (1881-1973), Braque (1882-1963). 
1908 

1908 Mustafa Kemal, Selanik-Uskup (sark) Demiryollan mufettisligine atandi. 

1908 Rumeli'de ittihat ve Terakki Cemiyeti'nin Hurriyet beyannamesi ve II. Mesrutiyet'in 
baslamasi (Osmanh, 23 Temmuz 1908). 

1908 II. Abdulhamit'in segimlerin yapilmasini buyurmasi (Osmanh, 24 Temmuz 1908). 

1908 Umum Rusya Muslumanlan Kongresi ve Gaspirali'nin Dil Birligi'nin Kabulu 

Temmuz 1908 ikinci Mesrutiyet ilan edildi (23 Temmuz 1908 Osmanh). 

Temmuz 1908 Turk basminda sansur uygulamasi kaldinldi. 24 Temmuz, sonraki yillarda Basin 
Bayrami olarak kutlanmaya baslandi (24 Temmuz 1908). 

Eylul 1908 Osmanli Ahrar Firkasi kuruldu (14 Eylul 1908). 

Ekim 1908 Bulgaristan, Osmanli imparatorlugu'ndan bagimsizligi ilan etti (5 Ekim 1908). 

Aralik 1908 ikinci Mesrutiyet'in ilanindan sonra, Meclis-i Mebusan agildi (17 Aralik 1908 

147 



Osmanh). 

1908-1912 Qin'de King hanedaninin son temsilcisi Xuantong (P'u-i, dogumu 1906) donemi. 

1909 

1909 Filistin'de, Tel Aviv kasabasi kuruldu. 

1909 Buhara'da Geng Buharalilar Cemiyeti'nin kurulusu. 

Nisan 1909 31 Mart Olayi meydana geldi (13 Nisan 1909 Osmanh). 

Nisan 1909 Adana'da Ermeni isyani (14 Nisan 1909, Osmanh, Ermeni). 

Nisan 1909 31 Mart Vakasi uzerine Harekat Ordusu Yesilkoy'e ulasti; istanbul'daki kargasaya 
son vererek duzeni sagladi (19 Nisan 1909 Osmanh). 

Nisan 1909 II. Abdulhamid tahttan indirildi; V. Mehmed Resad tahta gikanldi (27 Nisan 1909). 

1910 

1910 Mustafa Kemal, Selanik 3. Tumen kurmay baskanhgina atandi. 
1911 

191 1 Qin'de vuku bulan Cumhuriyet inkilabi, Qing Hanedani'ni sona erdirdi. 

191 1 Mustafa Kemal, Selanik'te bulunan 38. Piyade Alay Komutan Vekilligi'ne atandi. 

1911 Mustafa Kemal, Kuzey Afrika (Trablusgarb-Bingazi)'da vazifeli. Burada Binbasi rutbesine 
yukselmistir. 

Agustos 1911 istanbul'da Turk Yurdu dernegi kuruldu. Mehmet Emin Yurdakul, Yusuf Akgura, 
Ahmet Agaoglu, Ali Huseyinzade, AN Muhtar, Ziya Gokalp gibi birgok Turk Milliyetgisini bunyesinde 
banndirmaktaydi. Dernegin amaci, Turklerin kulturel duzeyini yukseltmek olarak belirlendi. Ayni yil bir 
de Turk Yurdu adh mecmua gikarmaya basladi. Turk Yurdu Mecmuasi, istanbul'un isgal altina girmesi 
ile yayinma bir sure ara verdiyse de, Turkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra tekrar yayimlanmaya 
basladi. Cesitli kesintilerle birlikte gunumuze kadar yaym hayatini surduren Turkiye'deki uzun sureli 
yayimlanan hemen tek dergidir. Turk Yurdu Mecmuasi, 1912 yihndan bu yana Turk Ocagi dernegi'nin 
yaym organi olarak gikmaktadir (Agustos 1911). 

Eylul 1911 italyanlar, Trablusgarp'i ele gegirmek igin Osmanh Devleti'ne savas ilan etti (29 Eylul 
1911). 

Ekim 1911 Qin'de Sun Yat-San liderligindeki devrimciler, Manchu hanedanini yikti (10 Ekim 

148 



1911). 

1912 

1912 Kazaklar arasinda, Alas Orda partisi kuruldu. 

1912 1912-1913 Mustafa Kemal, Balkan Savaslan dolayisiyla Trakya ve Canakkale'de gesitli 
gorevlerde bulunmustur. Bolayir'da kurulan kolordunun hareket subesi mudurlugune getirildi. 

1912 Balkan Savaslan basladi. 

Mart 1912 Turk Ocagi 190 askeri tibbiye ogrencisinin tesvik ve tesebbusuyle ve donemin onde 
gelen Turk Milliyetgisi aydinlanndan Mehmet Emin (Yurdakul), Dr. Fuat Sabit (Agacik), Ahmet 
Agaoglu ve Yusuf Akgura tarafindan istanbul'da kuruldu (25 Mart 1912). istanbul'un isgal edilmesi 
uzerine mensuplan Anadoluya gegerek Kurtulus Savasma katildilar, Ocagin faaliyetleri sekteye 
ugradi. Ocak ancak 1924'te Ankara'da yeniden agildi. 

Nisan 1912 II. Donem Meclis-i Meb'usan toplandi (18 Nisan 1912 Osmanh). 

Temmuz 1912 Japon imparatoru Meiji 59 yasinda kanserden oldu (5 Temmuz 1912). 

Ekim 1912 Usi Anlasmasi imzalandi. Trablusgarp Savasi sonunda, Osmanh Devleti He italya 
arasinda imzalanan anlasma geregince; Trablusgarp ve Bingazi, italyanlara birakildi (15 Ekim 1912). 

Kasim 1912 Arnavutluk bagimsizhgini Nan etti (28 Kasim 1912). 

1913 

1913 1913-1915 Mustafa Kemal, Balkan Savaslanndan sonra Sofya Atese Militerligi'nde 
bulundu. 

1913 ittihatcilar, sadrazam Kamil Pasa'yi uzaklastirarak yerine Mahmut Sevket Pasa'yi 
getirdiler. (Babiali Baskini ile) 

1913 Bir Bilim ve Sanat Akademisi olarak hizmet vermeyi amaglayan Turk Bilgi Dernegi 
kuruldu. Dernek aynca istanbul'da 6 sayisi gikan Bilgi Mecmuasi adinda birdergi gikardi. 

1913 Macaristan'da "Turan Mecmuasi" yayimlanmaya basladi. Derginin asil amaci, Turan 
dilleri, tarihi ve halkbilimi uzerine bilimsel arastirmalar olmakla birlikte, belli siyasi amaglan da vardi. 
Gergekte nihai amaci kabaca, 'Volga, Hazar Denizi, iran ve Altay Daglan arasindaki bolgede' bir 
Turan Devleti'nin kurulmasiydi. ilk sayisinin baslik kunyesinde Turan Mecmuasi, Turan Cemiyeti'nin 
Ayhk Organi (TURAN A Turani Tarsasag Magyar Azsiai Tarsasag Follyoirata)' yazisi yer aliyordu. 
1918'den itibaren Almanca, Macarca olarak, Turan, 'Dogu Avrupa-Yakin ve Ortadogu Qalismalan, 
Sureli Yayini'dir ifadesi eklendi. 1924'te aynntih bir Fransizca altyaziyla dergi, Turan halklannin tarihi, 

149 



etnografyalan, siyasT durumlan ve edebiyatlan yam sira, Batiyla kulturel esinleri ve tarihsel baglanna' 
degindigini ileri suruyordu. Dergi, ozellikle 610 milyon Turanlinin bulundugu iddiasiyla Turan 
ulkusunun pratikte uygulanabilir olduguna okuyucuyu ikna etmeye gabahyordu. 

Ocak 1913 Sadrazam Kamil Pasa'yi gorevinden uzaklastiran ittihatgilar, yerine Mahmut Sevket 
Pasa'yi getirdiler (23 Ocak 1913 Osmanh). 

Mayis 1913 I. Balkan Savasi sona erdi (30 Mayis 1913). 

Haziran 1913 Sadrazam Mahmud Sevket Pasa olduruldu (11 Haziran 1913). Yeni Sadrazam 
olarak Said Halim Pasa goreve basladi (Osmanh). 

Haziran 1913 II. Balkan Savasi basladi (29 Haziran 1913). 

Eylul 1913 II Balkan Savasindan sonra Bulgaristan ile istanbul Antlasmasi imzalandi (29 Eylul 
1913). 

Kasim 1913 II. Balkan Savasi'ndan sonra, Yunanistan ile Osmanh Devleti arasinda Atina 
Antlasmasi imzalandi (14 Kasim 1913). 

1914 

1914 Enver Pasa, Ahmet izzet Pasa'nin yerine Harbiye Nazin oldu. 

1914 ismail Gaspinnski (ismail Gaspirah, 1851-1914) oldu. 

1914 Rusya'yi 1895 yilinda Fransa, 1907'de ise ingiltere ile bir ittifak yapmaya iten 
Balkanlar'daki Rus-Alman rekabeti, I. Dunya Savasi'ni baslatan sebeplerden biri oldu. 

1914 ingiltere, Kibris'a tamamen el koydu. 

Mart 1914 Balkan Savasi sonunda Osmanh Devleti ile Sirbistan arasinda istanbul Antlasmasi 
imzalandi (13 Mart 1914). 

Mayis 1914 III. Donem Meslis-i Meb'usan agildi (14 Mayis 1914 Osmanh). 

Haziran 1914 Rusya Muslumanlannin IV. Kurultayi (Petrograd, 15-25 Haziran 1914). 

Temmuz 1914 Rusya ve Merkezi Gugler arasinda Savas basladi (Temmuz 1914). 

Agustos 1914 I. Dunya Savasi igin Turkiye ile Almanya arasinda ittifak antlasmasi imzalandi (2 
Agustos 1914). 

Ekim 1914 Osmanh imparatorlugu'nun Birinci Dunya Savasi'na girisi. Mondros Mutarekesi: 30 
Ekim 1918 (29 Ekim 1914-30 Ekim 1918) 

150 



Kasim 1914 Bahriye Nazin Cemal Pasa, (nazirlik gorevi uzerinde kalmak uzere) Suriye'deki 4. 
Ordu Komutanhg'na atandi (18 Kasim 1914 Osmanh). 

Kasim 1914 Cihad-i Mukaddes Hani ve Fetvasi (Osmanh). (23 Kasim 1914). 

Arahk 1914 Mesudiye zirhhsi, Canakkale'de, bir ingiliz denizaltisi tarafindan batinldi (13 Arahk 
1914). 

1914-1918 Birinci Dunya Savasi yillan. 

1915 

1915 Alfred Wegener, "Kitalarm Kaymasi Teorisi"ni yayimladi. 

1915 M. Kemal, Sofya'dayken Tekirdag'da 19. Firkra adini alacak olan bir Tumen'in 
kumandanhgina atandi. M. Kemal, Canakkale Savaslan [§ubat 1915-Ekim sonu 1915] (§ubat 1915 
ingiliz ve Fransizlar topla dovmeye basladi. 18 Mart 1915 denizden buyuk bir harekat oldu basansiz 
kaldi.)'nda buyuk yararhklar gostermis: 25 Nisanda dusman Gelibolu Yanmadasi'na gikarma 
yapmistir. An Burnu-Anafartalar Muharebeleri. 

§ubat 1915-Ekim 1915 Canakkale Muhareberleri. §ubat 1915 ingiliz ve Fransizlar topla 
dovmeye basladi. 18 Mart 1915 denizden buyuk bir harekat oldu basansiz kaldi (§ubat 1915-Ekim 
1915). 

Mart 1915 ingiltere, Fransa ve Rusya arasinda Bogazlar'in taksimini ongoren istanbul 
Antlasmasi imzalandi (4 Mart 1915). 

Mayis 1915 Ermeniler Van'da buyuk bir katliama giristiler (3 Mayis 1915). 

Mayis 1915 Yer Degistirme (Tehcir) Kanunu gikanldi. (27 Mayis 1915, Osmanh, Ermeni). 

Mayis 1915 Tehcir Kanunu gikanldi ve isyanci Ermeniler gesitli yerlerde iskan edildi (14 Mayis 
1915 Osmanh, Ermeni). 

1916 

1916 Muttefik Kuvvetleri, Seddulbahir'den gekildi (Turkiye). 

1916 Orta Asyahlar, Rus ordusunda isgi olarak gahstinlmak igin askere alma karanna karsi 
ayaklandilar. Bu ayaklanma, Ruslar'in pek gok Kazak'i katletmesine sebep oldu. 

1916 Tatar KazT Abdurresit ibrahim, AN Huseyinzade ve Yusuf Akguraoglu gibi Tatarlarla, Azeri 

Ahmet Agaoglu Lozan'da, Rusya Hucreler Ligasi (League of the Allogenes of Russia)'nda bir araya 

gelip, Birlesik Devletler Baskani Wilson'a Rusya'daki dinsel, kulturel ve sosyo-ekonomik baskiya 

dikkat geken bir dilekge takdim ettiler. 

151 



1917 

1917 Mustafa Kemal, Hicaz Seferi Kuvvetler Komutanhgina atandi 

1917 Balfour Deklerasyonu yayinlandi. Britanya Hukumeti, Filistin'de, bir Milli Yahudi Devleti'nin 
kurulmasi igin destegini agikladi. 

1917 Mustafa Kemal, Hicaz Kuvve-i Seferiyyesi Kuvvet Komutanhgina tayin edildi. 

Subat-Mart 1917 Rusya'da "Subat" ihtilali vuku buldu. Petrograd (St Petersburg)'da isyan 
basladi. Car Nicholas tahti birakti. Prens Lvov yonetiminde gegici Vilayet Hukumeti kuruldu. Hukumet 
ile Petrograd Sovyet'i arasinda gug mucadelesi basladi (Subat/Mart 1917). ihtilalin adindan Vilayet 
Hukumeti'nin Taskent Komitesi ile isgiler ve Koylu Temsilcilerinin Taskent Sovyeti kuruldu (27 Subat- 
12 Mart 1917). 

Mart 1917 Kazan'da Musluman MerkezT Surasi'm kurma toplantisi ve Kazan Mill? Surasi'mn 
kurulusu (7-20 Mart 1917). 

Mart 1917 Subat Devriminden hemen sonra Duma'daki Turk Delegeler ve diger birkag grup 
Rusya'da Muslumanlar Genel Kongresi'ni toplamak igin St. Petersburg'da bir Rusya Muslumanlan 
Gegici Merkez Burosu olusturdular (15-17 Mart 1 91 7). 

Mart-Nisan 1917 Kirim Akmescit'te Kirim Tatarlan igin MilIT Muhtariyet ilani toplantisi (25 Mart-7 
Nisan 1917). 

Nisan 1917 Lenin Petrograd'a geldi. Butun yetkilerin Sovyetler'e gegtigini; savasin sona 
erecegini; koyluye toprak dgitilacagini; fabrikalann kontrolunun isgilere verilecegini ilan etti. Bolsevik 
Parti, Rusya dahilindeki butun milletlerin aynlabilme ve bagimsiz devletler kurabilme haklanni 
destekledigini ilan etti (Nisan 1917). 

Nisan 1917 Orenburg'da I. Kirgiz Birligi (Kazak Birligi) Kongresi yapildi (Nisan 1917). 

Nisan 1917 Taskent'te yapilan I. Orta Asya Muslumanlan Kongresi, Rus kolonizasyon 
siyasetinin durdurulmasi ve gasbedilmis topraklannin iadesini talep ett (16-23 Nisan 1917). 

Nisan 1917 Baku'de AN Mercan Topgubasi baskanliginda Kafkasya Muslumanlan toplantisi (16- 
29 Nisan 1917). 

Nisan 1917 Orenburg'ta Alihan Bukeyhan baskanliginda I. Kazak Kurultayi (1-14 Nisan 1917). 
Bu kurultay'a katilamamis olan diger Kazaklar ise 18 Nisan-1 Mayis 1917 tarihinde Verniy/Alma 
Ata'da Caynak'in baskanliginda aynca toplandilar. 

Nisan 1917 Kazan'da Fuat Tuktar baskanliginda; Rusya'nin Federatif Halk Cumhuriyeti olmasi 
ve de Rusya'da her halkm Ruslarla esit olmalarim talep eden toplanti (9-22 Nisan 1917). 

152 



Nisan 1917 Ufa'da I. Ufa Muslumanlan Kurultayi ve Muslumanlar Arasinda Vatandashk Fikrini 
Yayma Teskilati'mn kurulmasi (13-17/26-30 Nisan 1917). 

Nisan-Mayis 1917 Kazan'da Musluman HarbT Surasi toplandi (27-30 Nisan/10-13 Mayis 1917). 
(1-11 Mayis 1917 Moskova I. Butun Rusya Muslumanlan Kurultayi'nda gorusulmesi gereken konulan 
tesbit igin). 

1-11 Mayis 1917 Kafkasyali Ahmet Salih'in baskanhginda Rusya'daki butun Turkler'in siyasi, 
sosyal, kulturel kurum/dernek ve temsilcilerinin katihmiyla, I. Turn Rusya Muslumanlan Kurultayi 
yapildi: Moskova'da gergeklesti ve bu Kongreye 800 civannda delege katildi. Bu kongre, Musluman 
dayanismasi ve Turk temsilcilerinin egemenligini gosterme girisiminde oldukga etkileyici bir ornek 
olusturdu. Kongre toplumsal bir reform ya da din (ornegin kadinlann konumu) gibi, birbirinden oldukga 
ayri dusuncelerin uzlastinlmasi hususunda bir hayli zorlandi. Ancak; ilk egitimin yerel dilde olmasi ve 
sonraki egitimin de Gaspirah'nm Tercuman'indaki 'Panturk' dille surmesi gibi konulan da kapsayan 
ulusal varhklann olusumu meselesinde agikga genis bir destek gordu (1-1 1 Mayis 1917). 

Haziran-Temmuz 1917 Simbirsk'te Cuvas Kurultayi (20-28 Haziran/1-11 Temmuz 1917). 

Haziran 1917 Baskurt Mill? Surasi kuruldu (Haziran 1917). 

Haziran 1917 Astrahan'da A. Mihaylov iderov'un Kalmuklar igin Muhtariyet talebi toplantisi 
(Haziran 1917). 

Temmuz 1917 Sultan V. Mehmed Resad vefat etti (4 Temmuz 1917 Osmanli). 

Temmuz 1917 Kazan'da I. Butun Rusya Muslumanlan HarbT/AskerT Surasi (17-22 Temmuz 
1917). 

Temmuz-Agustos 1917 Orenburg'da Zeki Velidi Togan baskanhginda I. Baskurt Kurultayi 
toplandi (20-25 Temmuz/3-8 Agustos 1917). 

Temmuz-Agustos 1917 Kazan'da Butun Rusya Muslumanlan Ulema Nedvesi (Din Adamlan 
Kurultayi) (18-26 Temmuz/31 Temmuz-8 Agustos 1917). 

Temmuz 1917 Kazan'da II. Butun Rusya Muslumanlan Kurultayi (21-31 Temmuz 1917). 

Temmuz 1917 Kazan'da daha once toplanmis olan AskerT, Dim ve II. Butun Rusya 
Muslumanlan Kurultayi'nin ortak oturumu ile yapilan toplantida, ig Rusya (idil-Ural) Muslumanlan 
MillT-MedenT Muhtariyet ilani (22 Temmuz 1917). 

Temmuz 1917 Orenburg'da II. Kazak Kongresi yapildi (21 -26 Temmuz 1 91 7). 

Temmuz 1917 Bolsevikler, Petrograd'da yonetimi ele gegirdiler. Trogki tutuklandi, Lenin 
gizlendi. Vilayet Hukumetinin basina Kerenski gegti (Temmuz 1917, Rusya). 

153 



Agustos-Eylul 1917 Kazan'da teskil edilmis olan Mill? Muhtariyet Heyeti Ufa'ya gegerek burada 
faaliyetlerine basladi (28 Agustos/10 Eylul 1917). 

Agustos-Eylul 1917 Ufa'da II. Baskurt Kurultayi (28-29 Agustos/10-11 Eylul 1917). 

Eylul 1917 Taskent'te yapilan II. Orta Asya Muslumanlan Kongresi, Otonom Turkistan Federal 
Cumhuriyeti'nin teskili teklifinde bulundu (3 Eylul 1917). 

Eylul 1917 Kiyev'de Ukraynahlann onderlik ettigi Rusya'daki gayr-i Rus Kavimleri Kongresi 
yapildi. Bu kongreye idil-Ural, Kirim ve Kafkasya Muslumanlannin temsilcilerinden de katilanlar oldu 
(8-15/21-28 Eylul 1917). 

Eylul 1917 Kornilov darbesi, isgilerin grevi yuzunden basansiz oldu. Kerensky Hukumeti 
zayifladi (Eylul 1917, Rusya). 

Ekim/Kasim 1917 Rusya'da Bolsevik "Ekim" ihtilali vuku buldu (25 Ekim-7 Kasim 1917). Askeri 
ihtilal Komitesi ve Kizil Ordu, Vilayet Hukumetinin butun uyelerini tutuklayarak, hukumet binalanni ve 
Kishk sarayi ele gegirdi. ikinci Butun Rusya Sovyetleri Kongresi, yeni idari otorite olarak Halk 
Komiserleri Meclisi'ni kurdu. Lenin'in lideri oldugu mecliste, Trogki Savas Komiseri, Yosef (Cugasvili) 
Stalin (1879-1953) Mill? Azinhklar Komiseri idi. Oncelikle Koyluye toprak dagitimi Kararnamesi 
duzenlendi. Bankalar millilestirildi ve milli borglar reddedildi. Kurucu Meclis igin yapilan segimler, 
ihtilalci Sosyalist Parti'ye buyuk gogunluk kazandirdi. Bolsevikler azinlikta kaldi. ihtilal'in ardindan 
Taskent Sovyeti, Taskent Komitesi'nden gucu ele gegirdi. 

Kasim 1917 Ataman Dutov komutasindaki Beyaz Kozaklar, Orta Asya'yi Avrupa Rusyasi'ndan 
ayirdilar (Kasim 1917). 

Kasim 1917 Finlandiya bagimsizhgina kavustu (5-6 Kasim 1917). 

Kasim 1917 Taskent Sovyetleri'nin III. MahallT Kongresi'nde, Muslumanlar'in mahallT 
hukumetten atilmasi kararlastinldi (15 Kasim 1917). 

Kasim 1917 Halk Komiserleri Sovyeti baskani Lenin ve Milletler Komiseri Stalin'in imzalanyla, 
Rus boyundurugundaki milletlerin Rusya'dan aynlabilme haklan ve Muslumanlann islam? ibadetlerini 
serbestge yapabilmelerine dair Bolsevik Beyannamesi yaymlandi. (15, 20? Kasim 1917). 

Kasim 1917 Taskent Bolsevikleri, Taskent Sovyeti'ne hakim olan Mensevikler ile rekabet 
edebilmek igin, Halk Komiserleri Konsulu'nu kurdular (19 Kasim 1917). 

Kasim 1917 Moskova'da Musluman Komunistleri Kongresi toplandi (4-12/17-25 Kasim 1917). 

Kasim 1917 Baskurdistan'in Muhtariyet ilani ve Baskurt Mill? Muhtar Hukumeti'nin teskili (16/27 
Kasim 1917). 

154 



Kasim 1917 Hokand'da yapilan IV. Orta Asya Muslumanlan Kongresi, Otonom Turkistan 
Musluman Gegici Hukumeti'nin kurulmasi ile sona erdi (25-27 Kasim 1917). 

Kasim/Arahk 1917 Ufa'da ig Rusya ve Sibirya Muslumanlarinin Millet Meclisi agildi. 
Baskanhgina Sadri Maksudi (Arsal) getirildi (20 Kasim/3 Arahk 1917 Pazartesi). 

29 Kasim 1917 idil-Ural devleti Nan edildi. Bu devlet 1918'de Bolseviklerin millet meclisini 
dagitmalanna kadar egemenligini korudu (29 Kasim 1917). 

Arahk 1917 Orenburg'da yapilan III. Kazak Kongresi, Kazak steplerinde Komunizmin 
yayilmasini engellemeye galisan Alas-Orda'mn liderliginde bir Kazak Mill? Hukumeti ilan etti (5-13 
Arahk 1917). 

Arahk 1917-Ocak 1918 III. Baskurt Kurultayi (20 Arahk 1917-4 Ocak 1918). 

26 Arahk 1917 Rus garhgi 1917 yihnda Bolsevik ihtilali ile pargalaninca Kinm'in bagimsizhk yolu 
da agilmistir. 9 Arahk 1917'de Kirim Tatar Milli Kurultayi toplanmis; 26 Arahk 1917'de Kirim Halk 
Cumhuriyeti'nin kuruldugu ilan edilmistir. Kirim, Nisan 1918'de Almanlar tarafindan da belli bir sure 
isgal edilmis; 1920 yilinm sonlanna dogru tekrar Bolseviklerin eline gegmistir. 

191 7-1 91 8 Turkler, I. Dunya Savasmda, ingiliz Maresal Allenby tarafindan Filistin'den gikartildi. 

1917-1922 V. L Lenin (Rusya Bolsevikleri ve Sovyetler Birligi ilk lideri). 

1917-1991 Rusya'da Komunist Bolsevik yonetim donemi. 

1918 

1918 Mustafa Kemal, Alman imparatoru tarafindan, birinci rutbeden Kihgh Cordon ve Prussu 
nisani ile taltif edildi. 

Ocak 1918 Rusya'da Kurucu Anayasa Meclisi Petrograd'da toplandi, fakat kisa sure sonra Kizil 
Ordu tarafindan feshedildi. Ukrayna bagimsizhgini ilan etti. Bunu takip eden aylarda Ermenistan, 
Azerbaycan, Beyaz Rusya, Latviya ve Litvanya'nin bagimsizhk ilanlan takip etti (Ocak 1918). 

Ocak 1918 Ukrayna Rusya'dan bagimsizhgini ilan etti. (Ocak 1918). 

Ocak 1918 Bolsevikler'in Orenburg'u isgali ve Baskurt Hukumet uyelerinin tevkif edilmesi (5 
veya 18 Ocak 1918). Bolsevikler zayiflayinca 7 Haziran 1918'de Baskurt hukumeti yeniden 
gahsmalarina baslar. 

Ocak 1918 Ufa'da Mill? Meclis, Muhtar idil-Ural Devleti'ni ilan etti (6 Ocak 1918). 

Ocak 1918 Kazan'da II. Butun Rusya Musluman Askerleri Kurultayi (8/21 Ocak 1918). 

155 



Ocak 1918 Muhtar idil-Ural Devleti Anayasasi ilan edildi (16 0cak 1918). 

Ocak 1918 Milletler Komiserligi'ne bagh ig Rusya ve Sibirya Muslumanlan isleri Komiserligi 
adiyla bir Musluman Komiserligi teskili (17 Ocak 1918). 

Ocak 1918 Taskent Sovyetlerinin IV. MahallT Kongresi, Hokand Hukumeti'ne savas ilan etti 
(Ocak 1918). 

Subat 1918 Ermeni komitaci Arsak, Bayburt'ta katliam yapti (1 Subat 1918, Turkiye). 

Subat 1918 Rusya'da Julyen takvimi yerine Gregoryen takvimi kullanilmaya baslandi (Subat 
1918). 

Subat 1918 Hokand Musluman Hukumeti, Taskent Sovyeti ve Kizil Ordu tarafindan dagitildi. Bu 
gatismada pek gok Musluman katledildi (18 Subat 1918). 

Subat 1918 Bolsevikler'in Kizil Ordu'yu kurma karan (23 Subat 1918). 

Subat 1918 Bolsevikler'in MerkezT HarbT Sura uyelerini tevkif kararlan. Bunun uzerine MerkezT 
HarbT Sura uyeleri Kazan'da Bulak (dere) otesine gegtiler. Kazan ikiye bolundu. Bolsevikler ve AskerT 
§ura taraftarlan (27 §ubat 1918). 

§ubat 1918 Basmaci Hareketi/isyani basladi (§ubat 1918). 

§ubat 1918-Eylul 1920 Basmaci isyan Hareketi'nin ilk safhasi. (§ubat 1918-Eylul 1920). 
[Basmacihk: Lugat anlamiyla gapul ve yagmacihk manasini havT olan bu kelime, daha sonra Turkistan 
Muslumanlannin Ruslar'a karsi giristikleri Mill? istiklal Hareketini karsilayan kavram haline gelmistir.]. 

Mart 1918 Alman Bahar Harekati basladi (21 Mart 1918). 

Mart 1918 Bolsevikler, Sovyet Sosyalist Tatar-Baskurt Cumhuriyeti'ni kurdular. Daha sonra bazi 
ig sorunlar nedeniyle 29 Mayis 1928'de Muhtar Tatar Cumhuriyeti'ne donusturduler. SSCB'nin 
dagilmasiyla Tataristan'da da genis gapta bir milli kurtulus hareketi basladi. 1992'de Tataristan tarn 
siyasi bagimsizhgini ilan etmis ve Rusya'dan aynlma niyetini bildirmistir.Ancak Rusya Parlamentosu 
buna ret cevabi vermistir. Bugun Tataristan Rusya Fedarasyonu'na bagh ozerk bir Turk cumhuriyetidir 
(23 Mart 1918). 

Mart 1918 Bolsevikler'in Bulak Otesi/Ardi Cumhuriyeti isgali ve MerkezT HarbT §ura'yi 
lagvetmesi (28 Mart 1918). 

Mart 1918 Musluman Komiserligi'nin MilIT hareketi yoketme tesebbusu (9 Mart 1918). 

Mart 1918 Musluman Komiserligi'nin Tatar-Baskurt Sovyet Cumhuriyeti kurma karan (22 Mart 
1918). Bu karar 13 Aralik 1919'da Komunist Partisi Merkez Komitesi tarafindan iptal edilmistir. 

156 



Mart 1918 Almanya ile Rusya arasinda Brest-Litovsk antlasmasi imzalandi. Rusya, Polonya, 
Finlandiya, Baltik topraklan, Ukrayna ve diger birgok bolgeyi kaybetti. Rus Sosyal Demokrat isgi 
Partisi, Rusya Komunist Partisi (Bolsevik) adini aldi (Mart 1918). 

Mart-Nisan 1918-1921 Rusya'da, ig Savas basladi (Mart-Nisan 1918). Rusya'da Trogki 
komutasindaki Kizil Ordu ve Beyaz Rus kuvvetleri arasinda ig Savas yillan. Kizil Ordu galip geldi. 

Nisan 1918 Turkistan Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu (Nisan 1998). 

Nisan 1918 Bolsevikler'in Ufa'da Mill? Meclisi basmalan ve Mill? idareye el koymalan (12/25 
Nisan 1918). 

Nisan 1918 Ermeni komitacilar, Kars'in dogusundaki Subatan koyunde 750 Muslumani sehit etti 
(25 Nisan 1918 Osmanli, Ermeni). 

Mayis 1918 Ermeni komitacilar, Kars'ta, aralannda gocuklann da bulundugu 60 Muslumani 
katletti (1 Mayis 1918 Osmanli, Ermeni). 

Mayis 1918 Azerbaycan'in istiklalini Nam (28 Mayis 1918). 

Haziran 1918 Rusya'da Toplama kamplan kuruldu (Haziran 1918). 

Haziran 1918 Ermenilerin I. Dunya Savasi'nda bans istemesiyle Batum Anlasmasi imzalandi (4 
Haziran 1918). 

Haziran 1918 Azerbaycan-Osmanli Andlasmasi (4 Haziran 1918). 

Temmuz 1 91 8 VI. Mehmet Vahideddin Padisah oldu (4 Temmuz 1 91 8 Osmanli). 

Temmuz 1918 Rus Can ve ailesi katledildi (Temmuz 1918). 

Temmuz 1918 Rus Sosyal ihtilalci Hukumeti, Taskent Sovyeti'nin elinden Askabat'i aldi ve 
iran'daki ingiliz kuvvetlerinden yardim/destek talebinde bulundu (Temmuz 1918). 

Temmuz 1918 Sovyetler Birligi'nin yeni anayasasi (gegici) yururluge girdi. Car ve ailesi 
olduruldu (Temmuz 1918). 

Eylul 1918 Sovyet Kizil Ordusu Kazan'i yeniden isgal etti (10 Eylul 1918). 

Eylul 1918 Ufa'da, Rusya'daki Turk ve Musluman hukumet ve siyasi partiler ile Musluman 
olmayan milletlerin hukumet ve siyasi partilerinin katihmiyla bir Devlet Damsma Toplantisi yapildi (8- 
23 Eylul 1918). Bir Kurucu Meclis Uyesi Kongresi teskil edildi. Teskil edilen 5 mudur arasinda Amiral 
Kolgak da var idi. 5 Mudurden 4'u 1 Ocak 1919'da tevkif edilince Rus Carhgi'm yeniden ihya etmek 
isteyen Kolgak tek lider durumuna geldi. 

157 



Eylul 1918 Nuri Pasa'mn Ruslar'i yenerek Baku'ye girmesi (15 Eylul 1918). 

Eylul 1918 Bulgaristan, Selanik Ateskes Antlasmasi ile I. Dunya Savasindan gekildi (29 Eylul 
1918). 

Ekim 1918 Beyrut bagimsizhgini Nan etti (1 Ekim 1918). 

Ekim 1918 Yugoslavya Cumhuriyeti kuruldu (17 Ekim 1918). 

Ekim 1918 Mondros Mutarekesi'nin imzalanmasi (Osmanh, 30 Ekim 1918). 

Kasim 1918 Moskova'da yapilan Musluman Komunistler Kongresi, Rus Komunist Partisi (RCP) 
iginde bir Musluman Burosu teskil etti (Kasim 1918). 

Kasim 1918 Turk Askerinin Musul'dan daha Kuzey'e gekilmesi igin Turkiye'ye ingiliz notasi (2 
Kasim 1918). 

Kasim 1918 ittihat ve Terakki Firkasi kendi kendisini feshetti (5 Kasim 1918 Osmanh). 

Kasim 1918 Ahmet izzet Pasa'mn istifasi uzerine, Tevfik Pasa yeni Osmanh Hukumetini kurdu 
(11 Kasim 1918). 

Kasim 1918 Macaristan Halk Cumhuriyeti ilan edildi (16 Kasim 1918). 

Arahk 1918 Krai Alexander (Sirp krah) Belgrad'da Sirp, Hirvat ve Slovenlerin ortak devletini 
kurdu. Baskenti Belgrad olan devlet, tarihe I. Guney-Slav (Yugo Slav) devleti olarak gegti (1 Arahk 
1918). 

Arahk 1918 "istikbal" gazetesi, Faik Ahmet (Barutgu) tarafindan Trabzon'da gikanlmaya 
baslandi (10 Arahk 1918). 

Arahk 1918 "Isik" adh milli gazete Giresun'da gikmaya basladi (16 Arahk 1918). 

1918-1920, 1991 Azerbaycan Cumhuriyeti: Kurucusu Mehmed Emin Resulzadedir. Kuzey 
Azerbaycan/Guney Kafkasya'da kurulmus, Gence, sonra Baku baskent olarak kullnilmistir. Sovyet 
Rusya tarafindan ortadan kaldinlmistir. 

1919 

1919 Lord Curzon'un, "Dogu Trakya'daki Turkler ile Bati Anadolu'daki Rumlar mubadele 
edilmelidir" yolundaki muhtirasi agiklandi. 

1919 Fransa'nin Marsilya sehrinde, "Ermeni Kin Aniti" dikildi. Fransiz bakan Joset Comitte, 
anitin agihs torenine katildi (1919). 



158 



1919 Einstein, "Genel izafiyet Teorisi" konusundaki yazismi yayimladi. 

1919 Lenin Musluman Komunist Partisini dagitti ve Rusya Komunist Partisi iginde Dogu 
Halklannin Komunist Kuruluslan Burosu'nu teskil etti (1919 baslari). 

1919 Almanya ile Versailles/Macaristan ile Triannen/Avusturya ile Saint Gemaini/Bulgarristan 
ile Neully Antlasmalan yapildi/(Cemiyetler kuruldu.) 

Ocak 1919 ingilizler, Bagdat'i isgal etti (10 Ocak 1919). 

Ocak 1919 Paris Konferansi (19 Ocak 1919). 

Ocak 1919 Hurriyet ve idilaf Firkasi, yeniden faaliyete basladi (22 Ocak 1919 Osmanh). 

Subat 1919 ingiliz kuvvetleri Askabad'dan geri gekildiler (Subat 1919). 

Subat 1919 Baskurt yonetiminin 22 Kasim 1918'den itibaren Bolseviklerle yurutulen isbirligi 
galismalan sonug vermemis ve Baskurt ordusu Bolseviklere teslim olarak Baskurdistan'in ozerkligi 
hayalleri suya dusmustur (18 Subat 1919). 

23 Mart 1919 SSCB'ne dahil bir Baskurt Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Baskenti Ufa 
sehridir. Baskurtlar etnik yapi itibariyle Tatarlara yakindirlar (23 Mart 1919). 

Nisan 1919 Muhtar idil Ural Devleti ve Mill! idaresi son buldu (Nisan 1919). 

Mayis 1919 "Agiksoz" gazetesi Kastamonu'da gikmaya basladi (15 Mayis 1919). 

Mayis 1919 izmir'in isgali (15 Mayis 1919 Turkiye). 

Mayis 1919 "Dogrusoz" adh milli gazete Bahkesir'de yaymlanmaya basladi (22 Mayis 1919). 

Mayis 1919 III. ingiliz-Afgan Savasi, Afganhlar'in Sovyetlerle bir Dostluk Antlasmasi 
imzalanmalan sonucunu dogurdu (Mayis 1919). 

Mayis 1919 I. Orta Asya Musluman Komunistleri Kongresi, "Birlesik Turkistan Sovyet 
Cumhuriyeti" kurulmasini teklif etti (Mayis 1919). 

Mayis 1919 Mustafa Kemal [Ataturk], 9. Ordu Mufettisi olarak Samsun'da karaya gikti. Turk 
Kurtulus Savasi'ni baslatan mes'ale yanmaya basladi (19 Mayis 1919 Turkiye). 

Haziran 1919 Turk kurtulus Savasi'nm ana adim ve belgelerinden olan Amasya Genelgesi 
yayinlandi. 4. madde, Sivas'ta toplamlmasim kararlastinyor (22 Haziran 1919 Turkiye). 

Haziran 1919 I. Dunya Savasi sonunda, idilaf Devletleri ile Almanya arasinda Versay Bans 
Anlasmasi imzalandi (26 Haziran 1919). 

159 



Temmuz 1919 III. Turkistan Komunist Partisi Kongresi, Turkistan'da Muslumanlarin hukumet 
islerinden/gorevlerinden atilmalanna kararverdi (Temmuz 1919). 

Temmuz 1919 Mustafa Kemal'in, askerlik ve resmi gorevlerinden istifa etmesi (8/9 Temmuz 
1919 Turkiye). 

Temmuz-Agustos 1919 Erzurum Kongresi toplandi: 9 kisisilik "Heyet-i TemsTliye" (23 Temmuz-7 
Agustos 1919 Turkiye). 

Eylul 1919 Kizil Ordu kuvvetleri, Dutov'un Orta Asya birligini bertaraf etti (Eylul 1919). 

Eylul 1919 Sivas Kongresi toplandi: 16 Kisilik "Heyet-i Temsiliye" (4-12 Eylul 1919 Turkiye). 

Eylul 1919 Trakya'nin Turklugunu mudafaa eden "Ahali" adh gazete, Mehmet Behget (Perim) 
tarafindan Edirne'de yayinlanmaya basladi (8 Eylul 1919). 

Eylul 1919 Sivas Kongresi'nin 8.Umumi Toplantisinda "irade-i Milliye" adiyla bir gazetenin 
gikanlmasina kararverildi (11 EEylul 1919). 

Ekim 1919 Lenin tarafindan, Taskent Sovyeti'nden yonetimi/otoriteyi devralmasi igin bir 
Turkistan Komisyonu gonderildi (Ekim 1919). 

Ekim 1919 22 Ekim 1919 Amasya Gorusmeleri ve Protokolu (Sivas Kongresi Kararlannin 
Meclis-i Mebusan'ca tescili. AN Riza Pasa Hukumeti) (22 Ekim 1919 Turkiye). 

Kasim 1919 idilaf Devletleri ile Bulgaristan arasinda, Noyyi Bans Anlasmasi imzalandi (27 
Kasim 1919). 

Arahk 1 91 9 27 Arahk 1 91 9 Mustafa Kemal Ankara'da (27 Arahk 1 91 9 Turkiye). 

1920 

1920 Cemal Pasa'nin Turkistan'dan Kabil'e gegisi. 

1920 Irak'daki buyuk ayaklanmanin 100 bin ingiliz Askerince bastinlmasi. 

1920 Kizillar, Rus ig Savasi'ndan zaferle giktilar (1920 baslan). 

1920 Suriye ve Lubnan'da Fransiz Manda yonetiminin baslamasi. 

1920 Turk Milliyetgiliginin guglu kalemlerinden Omer Seyfettin (1894-1920) oldu. 0. Seyfettin, 
Bahkesir yakinlannda bir koyde dogmus olup kokeni Kafkas Turklerindendir. Askerligi doneminde 
Panturkgu gevreler iginde etkin olmus, sonralan ise edebiyata yonelmistir. Geng Kalemler, Halka 
Dogru, Turk Yurdu ve Zeka igin siirler ve makaleler ile Yeni Mecmua, Buyuk Mecmua ve digerleri igin 
oykuler yazmistir. Birinci Dunya Savasi'ndan hemen once Seyfettin Milli Tecrubelerden Qikartilmis 

160 



Ameli Siyaset'ini gikardi. Seyfettin Yannki Turan Devleti adindaki bir baska galismasinda Arap-Turk 
isbirligine dayanan ancak esas olarak Anadolu'dan Turkistan'a uzanan genis bir Turk birligi umudunu 
tasiyan gelecegin Turan ulkusu gorusunu ortaya koymaktaydi. 

Ocak 1920 Hakimiyet-i Milliye gazetesi Ankara'da kuruldu (10 Ocak 1920). 

Ocak 1920 istanbul Mebuslar Meclisi'nin agihsi (12 Ocak 1920 Osmanh). 

Ocak 1920 Pariste, Azeriler ve Gurculer'in istiklalleri igin buyuk devletlerden soz almalan (12 
Ocak 1920). 

Ocak 1920 Turkistan Komisyonu, Turkistan'in ayn etnik cumhuriyetlere bolunmesini teklif etti 
(15 Ocak 1920). 

Ocak 1920 V. Turkistan Komunist Partisi Kongresi, Turk Halklannin Sovyet Cumhuriyeti ve Turk 
Kizil Ordusu'nun kurulmasi teklifinde bulundu (20 Ocak 1920). 

Ocak 1920 Son Osmanli Meclis-i Mebusam'nda Misak-i MillT'nin Kabulu (28 Ocak 1920). 

Subat 1920 Sovyet birlikleri, Hive'yi ele gegirdi. Hive Hanligi ve Kongrat Hanedani sona erdi (2 
Subat 1920). 

Subat 1920 Taskent Sovyeti, Askabat'i yeniden ele gegirdi (Subat 1920). 

Mart 1920 Alas Orda Hukumeti, Bolsevikler'e karsi mucadeleyi birakti (Mart 1920). 

Mart 1920 Hintli Muslumanlar'in Hilafet Komitesi'nin ingiltere'deki temas ve girisimleri (2-17 Mart 
1920). 

Mart 1920 16 Mart 1920 Istanbul'un isgali, Meclisin basilmasi, surgunler (16 Mart 1920 
Osmanli). 

Mart 1920 Amerika Birlesik Devletleri Cumhurbaskani Wilson, Buyuk Ermenistan kurulmasi 
hakkinda nota verdi (26 Mart 1920). 

Nisan 1920 Geng Hiveliler onderliginde Harezm (Hive) Halk Cumhuriyeti kuruldu (4 Nisan 
1920). 

Nisan 1920 Son Osmanli Meclis-i Mebusan'inin suresiz kapatilmasi (11 Nisan 1920). 

Nisan 1920 Ankara'da Turkiye Buyuk Millet Meclisi'nin Agilmasi (23 Nisan 1920 Turkiye). 

Nisan 1920 Hiyanet-i Vataniye Kanunu gikanldi (29 Nisan 1920 Turkiye). 

Mayis 1920 Kalinin, Lenin ve inukitze'nin imzasiyla Tatar Muhtar Sovyet Sosyalist 

161 



Cumhuriyeti'nin kurulmasi karan (Mayis 1920). 

Mayis 1920 TBMM'nde Istanbul Hukumeti ile Resmi Muhaberenin Memnuiyeti Hakkinda' 12 
sayili karar gikanldi (6 Mayis 1920 Turkiye). 

Haziran 1920 idilaf Devletleri Macarlarla, Trianon Bans anlasmasim imzaladi (4 Haziran 1920). 

Haziran 1920 Matbuat ve istihbarat Umum Mudurlugu Teskiline Dair Kanun, Turkiye Buyuk 
Millet Meclisi'nde kabul edildi (7 Haziran 1920). 

Agustos 1920 Sevres Antlasmasi imzalandi (10 Agustos 1920 Osmanh). 

Agustos 1920 Rus-Ermeni Mutarekesi (10 Agustos 1920). 

Agustos 1920 (Sonralan Kirgiz olarak adlandinlacak olan) Kazak Otonom Sovyet Sosyalist 
Cumhuriyeti kuruldu (26 Agustos 1920). 

Eylul 1920 Sovyet birlikleri, Buhara'yi ele gegirdi. Buhara Hanhgi ilga edildi ve Mangit 
Hanedanhgi sona erdi (EEylul 1920). 

Eylul 1920 Basmaci isyan Hareketi'nin ilk safhasi sona erdi. (EEylul 1920). 

Eylul 1920 Baku'de Sark Milletleri Kongresi'nin Toplanmasi (Eylul 1920). 

Eylul 1920 istiklal Mahkemeleri'nin kurulmasi (18 Eylul 1920 Turkiye). 

Ekim 1920 Geng Buharahlar ve Buhara Komunist Partisi kontrolunde/yonetiminde, Buhara Halk 
Cumhuriyeti kuruldu. Cumhuriyetin yonetimini ustlenen Faizullah Hocaev (1896-1938), daha sonra da 
Basbakan oldu (6 Ekim 1920). 

Ekim 1920 Rusya'ya gizli bir heyet gonderilmesi (11 Ekim 1920 Turkiye). 

Ekim 1920 Turkiye Komunist Firkasi, Ankara'da resmen kuruldu (18 Ekim 1920). 

Ekim 1920 Musul Meselesi igin Gazi, Anayasanm 19. Maddesi geregince Meclisi Olaganustu 
toplantiya gagirdi (18 Ekim 1920 Turkiye). 

Kasim 1920 Yunanistan'da Venizelos kabinesi dustu (1 Kasim 1920). 

Arahk 1920 Ankara Meclis Hukumeti ile Ermenistan arasinda Gumru Anlasmasi imzalandi: 
Ermeniler Sevr'i red ile Kars ve yoresi Turkler'e veriliyor. Dogu Cephesi rahatladi (2-3 Arahk 1920). 

1920-1923 Basmaci Hareketi'nin ikinci safhasi. 

1920-1923 Bati Trakya Cumhuriyeti: Bati Trakya'da kurulmustur. Merkezi Gumulcine idi. 

Yunanistan tarafindan yikilmistir. 

162 



1921 

1921 Yunanlilar, Eskisehir'e dogru ilerlemeye basladi. 

1921 Sovyetler Birligi Komunist Partisi 10. Kongresi, Panturkgulugu ve Panislamizmi, 'burjuva 
demokratik milliyetgilige' yonelen sapmalar olarak degerlendirip mahkum etti. 

1921 iran Kazak Tugayi subaylanndan Riza Han 1921'de siyaset yazan Seyyid Ziyaeddin 
Tabatabai'nin de onernli rol oynadigi bir darbeyle ordunun basina gegti. Sonraki yillarda savas 
bakanhgi ve Tabatabai'nin yerine basbakanhk gorevlerini ustlenerek duzeni sagladiktan sonra, 
1925'te Kagar hukumdarim devirdi ve kendisini sehinsah ilan etti. 

1921 Kirim Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmus ve Rusya'ya baglanmistir. 

1921 Tannu-Tiva Halk Cumhuriyeti tamamen SSCB'ye dahil edilerek kendisine Rusya Sovyet 
Sosyalist Federal Cumhuriyeti iginde bir muhtar bolge statusu verildi. 

Ocak 1921 Rus Komunist Partisi Musluman Burosu feshedildi (Ocak 1921). 

Ocak 1921 I. honu Savasi (6-10 Ocak 1921 Turkiye). 

Ocak 1921 Buhara Hey'eti'yle gorusmeden sonra Mustafa Kemal'in TBMM'de nutku (17 Ocak 
1921 Turkiye). 

20 Ocak 1921 Dagistan Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu (20 Ocak 1921). 

20 Ocak 1921 Dagh Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu (20 Ocak 1921). Sovyetler bir 
yil gegmeden birer resmi kararname ile Dagh Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni alti pargaya 
ayirdi. Boylece: 20 Kasim 1922'de Qegenistan; 7 Haziran 1924'te de ingusistan Ozerk eyaletleri 
tesekkul ettirildi. 15 Ocak 1934'te her iki ozerk eyalet birlestirilerek Qegen-ingus Sovyet Sosyalist 
Cumhuriyeti'ne gevrildi. II. Dunya Savasi sirasinda Almanlarla isbirligi yapmakla suglanan Qegen- 
hguslar, bu yuzden Ruslann siddetli baskilarma maruz kaldiklan gibi, 1944'te de Ortaasya'ya 
surgune gonderildiler. Bu zorunlu gogun sonucunda Qegen-ingus Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 
feshedilerek topraklarinm bir kismi Kuzey Osetya'ya, bir kismi da Dagistan'a verildi. Bundan tarn 13 
yil sonra 9 Ocak 1957'de eski ozerk idare yeniden kuruldu ve bu durum 1990'lara kadar devam etti. 
1996 yilinda yapilan Qegen-Rus savasi sonrasinda inguslar, Qegenistan'dan aynldi. 

Ocak 1921 ilk Anayasa. 23+1 ek muvakkat madde (Teskilat-i EsasiyeKanunu) (20 Ocak 1921 
Turkiye). 

Subat 1921 Londra Konferansi (23 Subat 1921). 

Subat 1 921 Kizil Ordu Tiflis'e girdi (25 Subat 1 921 ). 



163 



Mart 1921 Turkiye-Afganistan ittifak Mu'ahedenamesi/Moskova'da dostluk anlasmasi imzalandi 
(1 Mart 1921). 

Mart 1921 istiklal Marsimn kabulu (12 Mart 1921 Turkiye). 

Mart 1921 Sovyetler, Harezm Halk Cumhuriyeti'nin Geng Hiveliler Hukumeti'ni azlettiler, 
gorevden aldilar (14 Mart 1921). 

Mart 1921 Talat Pasa, Berlin'de Ermenilertarafindan katledildi (15 Mart 1921). 

Mart 1921 TBMM Hukumeti ile Sovyet Rusya arasinda Mu'ahedat Ahidnamesi/Moskova 
Antlasmasi imzalandi (16 Mart 1921). 

Mart 1921 Ermeni Misak Torlakyan, Azerbaycan igisleri Bakani Cevansir Han'i, Tepebasi'ndaki 
Pera Palas Oteli onunde oldurdu (18 Mart 1921). 

Mart-Nisan 1921 II. inonu Savasi (31 Mart-1 Nisan 1921 Turkiye). 

Temmuz 1921 1921 italyanlar'in Anadolu'dan gekilmesi (5 Temmuz 1921 Turkiye). 

Temmuz 1921 Hilafet Komitesi'nin, Karagi'de Hilafet Kongresi'ni toplamasi (8 Temmuz 1921). 

Temmuz 1921 Kutahya-Eskisehir Savaslan (10-25 Temmuz 1921 Turkiye). 

Agustos 1921 Hilafet Komitesi'nin toplu direnis karan (1 Agustos 1921). 

Agustos 1921 Afganistan, Azerbaycan ve Sovyet Sefareti'nden sonra Ankara'ya Buhara 
Cumhuriyeti Sefaret Heyeti'nin gelmesi (2 Agustos 1921 Turkiye). 

Agustos 1921 Mustafa Kemal Pasa'nin Baskumandanhgina dair kanun, TBMM'de kabul edildi 
(5 Agustos 1921 Turkiye). 

Agustos 1921 Milli Mucadeleyi destekleyen "Turkoglu" gazetesi Bolu'da yayimlanmaya basladi 
(15 Agustos 1921). 

Agustos 1921 Sakarya Meydan Muharebesi'nin Baslamasi (23 Agustos 1921 Turkiye). Zafer: 13 
Eylul 1921 

Eylul 1921 Sakarya Zaferi ertesinde Azerbaycan, Kinm Turk heyetlerinin gelerek kutlamalan (12 
EEylul 1921 Turkiye). 

Eylul 1921 Sakarya Meydan Muharebesi'nin zaferle sonuglanmasi (13 EEylul 1921 Turkiye). 

Eylul 1921 19 Eylul 1921 Ataturk'e Gazi ve Maresal Rutbesi verilmesi (19 Eylul 1921 Turkiye). 

Ekim 1921 Enver Pasa (1881-1922), Sovyetler'e yardim igin Buhara'ya geldi, fakat Basmacilar 

164 



ile isbirligine basladi (Ekim 1921). 

Ekim 1921 TBMM Hukumeti ile Mavera-i Kafkas Cumhuriyetleri (Azerbaycan, Gurcistan ve 
Ermenistan) arasinda Kars Antlasmasi imzalandi (13 Ekim 1921). 

Ekim 1921 Azerbaycan Elgisi Abilov'un, TBMM ReTsi M. K. Pasaya guven mektubunu sunmasi 
(17 Ekim 1921 Turkiye). 

Ekim 1921 Turk-Fransiz Ankara idilafnamesi (20 Ekim 1921). 

Kasim 1921 Ankara'da Azerbaycan Elgiligi'nin agilmasi (18 Kasim 1921 Turkiye). 

Kasim 1921 Japonya basbakam Hara olduruldu (18 Kasim 1921). 

Aralik 1921 ikinci Hilafet Kongresinin Toplanmasi (Aralik 1921). 

Aralik 1921 Ermeniler, Sait Halim Pasa'yi Roma'da katletti (6 Aralik 1921). 

1922 

1922 San Remo Konferansi kararlan, TBMM'de reddedildi. 

1922 Kabartay-Balkar Ozerk oblasti olusturuldu. 1936'da da ozerk cumhuriyet statusune 
kavustu. 

1922 Anti-Bolsevik Musluman Orgutler Kongresi toplandi ve bu toplantida Bagimsiz Turkistan 
Turk Cumhuriyeti adiyla gegici bir hukumetin olusturulmasi kararlastinldi. 

1922 idil-Ural Millet Meclisi tarafindan segilen, Mill? idare (1918-1920'li yillarda surgunde) 
ortadan kalktiktan sonra da faaliyetlerine Paris vb. yerlerde devam eden Sulh Heyeti dagildi 

1922 Cemiyet-i Akvam, Filistin'de ingiltere yonetiminde bir manda idaresi kurdu. 

1922 ingiltere, Misir'in bagimsizligim kabul etti. 

Ocak 1922 Ankara Hukumeti ile Ukrayna Hukumeti arasinda dostluk antlasmasi imzalandi (2 
Ocak1922). 

Subat 1922 Buhara Komunist Partisi, Rus Komunist Partisi'nin kontrolu altina girdi (Subat 
1922). 

Haziran 1922 Ziya Gokalp, Diyarbakir'da, "Kuguk Mecmua" adli dergiyi yayimlamaya baslandi 
(18 Haziran 1922-5 Mart 1923 arasi toplam 33 sayi). 

Agustos 1922 Enver Pasa olduruldu. Bu kayip, Basmaci Hareketi'nin tedrTcen gug 

kaybetmesine sebep oldu (Agustos 1922). 

165 



Temmuz 1922 Mustafa Kemal Pasa'ya suresiz baskomutanhk verilmesi (20 Temmuz 1922 
Turkiye). 

Temmuz 1922 Cemal Pasa, Tiflis'te Ermenilertarafindan olduruldu (22 Temmuz 1922). 

Agustos 1922 Kocatepe'den Buyuk Taarruzun Baslamasi 26 Agustos/1 Eylul 1922 Buyuk 
Taaruz (26 Agustos 1922 Turkiye). 

Agustos 1922 Yunan Ordusu'nun tamamen sanlmasi ve imha edilmesi suretiyle "Dumlupinar 
(Baskomutan) Meydan Muharebesi" nin kazanilmasi (30 Agustos 1922 Turkiye). 

Eylul 1922 Baskomutan Mustafa Kemal Pasa'nin Ordu'ya Beyannamesi: "Ordular; ilk hedefiniz 
Akdeniz'dir, ileri!" (1 Eylul 1922 Turkiye). 

Eylul 1922 Turk SuvarTleri'nin izmir'e girisi ve Kadife Kale'ye Turk bayraginin gekilmesi (9 Eylul 
1922). 

Eylul 1922 Bati Anadolu'nun Yunan ordusundan tamamen temizlenmesi (18 EEylul 1922 
Turkiye). 

Eylul 1922 Yunan krah Konstantin tahtini birakti (27 Eylul 1922). 

Ekim 1922 Mudanya Konferansi'nin baslamasi (3 Ekim 1922). 

Ekim 1922 Fransa, ingiltere, italya ve Turkiye arasinda Mudanya Ateskes Antlasmasi imzalandi. 
Daha sonra da Yunanistan anlasmayi imzalayarak Trakya'yi, Merig sinir olmak uzere Turklere 
birakmistir(11 Ekim 1922). 

Ekim 1922 Yunan Hukumeti'nin Mudanya Ateskes Anlasmasi'm onaylamasi (13 Ekim 1922). 

Ekim 1922 Mudanya Mutarekesi (Ateskes Anlasmasi)'nin yururluge girmesi (15 Ekim 1922). 

Ekim 1922 M. K. Pasa'nin, Tevfik Pasa'ya iletilmek uzere Mill? Hukumet'in istanbul temsilcisi 
Hamit Bey'e cevabT telgrafi: "Turkiye Buyuk Millet Meclisi Ordulannin kazandigi kesin zaferin tabiT 
neticesi olmak uzere vukuu yakin olan bans konferansinda Turkiye Devleti yalniz ve ancak Turkiye 
Buyuk Millet Meclisi Hukumeti tarafindan temsil olunur" (18 Ekim 1922 Turkiye). 

Ekim 1922 Re'fet Pasa'nin maiyetinde istanbul'a gelen 100 Turk jandarmasimn Sirkeci 
iskelesi'nde karaya gikisi (20 Ekim 1922 Turkiye). 

Ekim 1922 idilaf Devletleri'nin TBMM Hukumeti ve istanbul Hukumeti temsilcilerini 13 Kasim 
1922'de Lozan'da toplanacak bans konferansina davet etmeleri (27 Ekim 1922). 

Ekim 1922 Devletin kontrolunu ele gegiren Benito Mussolini, iktidara geldi ve fasizm ilan etti (28 

Ekim 1922). 

166 



Ekim 1922 Bakanlar Kurulu'nun Lozan Konferansi delegesi adaylanni belirlemesi: ismet Pasa, 
Riza Nur, Hasan Husnu (31 Ekim 1922 Turkiye). 

Kasim 1922 Hilafet ve Saltanat'in birbirinden aynlarak Saltanat'in lagvi hakkinda TBMM'si 
karan. 1 Kasim 1922 gecesi ve ertesi gununun Bayram kabul edilmesine dair TBMM karan. Karar 
Yildiz Sarayi'nda VahTdeddin'e Refet Pasa tarafindan teblig edilmistir (1 Kasim 1922 Turkiye). 

Kasim 1922 Mustafa Kemal Pasa'nin "Petit Parisien" muhabirine-bans sartlan, dahili ve harici 
siyasi meseleler hakkinda-demeci: "... Biz ne Bolsevikiz, ne de Komunist; ne biri, ne digeri olamayiz. 
Cunku biz milliyetperver ve dinimize hurmetkanz" (2 Kasim 1922 Turkiye). 

Kasim 1922 Tevfik Pasa Kabinesi'nin istifasi. Refet Pasa'nin idilaf devletleri generallerinin 
katilimiyla yapilan "Generaller Toplantisi"nda "Bugun ogleden sonra istanbul'da Turkiye Buyuk Millet 
Meclisi Hukumeti idaresinin baslamis oldugunu" resmen beyan etmesi. (4 Kasim 1922 Osmanh). 

Kasim 1922 Osmanh Devleti'nin resmT gazetesi olan "TakvTm-i Vakayi"nin son sayisinin gikarak 
kapanmasi (4 Kasim 1922 Osmanh). 

Kasim 1922 istanbul'un idaresine el konulduguna dair Ankara Hukumeti karan "Turkiye Buyuk 
Millet Meclisi Hukumeti 4 Kasim 1922 ogle vaktinden itibaren istanbul'un idaresine el koymustur"mn 
Refet Pasa aracihgiyla istanbul Hukumeti'ne tebligi (4/5 Kasim 1922). 

Kasim 1922 istanbul'un yonetimine el konulduguna dair Ankara Hukumeti karannin istanbul 
Hukumeti'ne tebligi (5 Kasim 1922 Turkiye). 

Kasim 1922 Turk delegasyonunun istanbul'dan Lozan'a hareketi (9 Kasim 1922 Turkiye). 

Kasim 1922 VI. Mehmet Vahidettin, son Selamlik Toreni'ne katildi (10 Kasim 1922 Osmanh). 

Kasim 1922 ismet Pasa'nin sabah, Lozan'dan Paris'e gelisi. Fransa Basbakani Poincare ve 
Franklin Bouillon'la gorusmesi (15 Kasim 1922). 

Kasim 1922 Vahidettin'in "HalTfe-i MuslimTn" imzasi ile isgal ordulan Baskumandam 
Harrington'a siginma mektubu: "istanbul'da hayatimi tehlikede gordugumden ingiltere Devlet-i 
FehTmesi'ne iltica ve bir an evvel istanbul'dan baska yere naklimi taleb ederim efendim" (16 Kasim 
1922 Osmanh). 

Kasim 1922 Son Osmanh Sultani Vahideddin'in maiyeti ile birlikte, Malaya adh ingiliz harb 
gemisiyle istanbul'dan Malta'ya gitmesi/ulkeyi terk etmesi (17 Kasim 1922). 20 Kasim 1922'de 
Maltaya gelen Sultan, kisa bir muddet burada kaldiktan sonra, Hicaz Krah'nin daveti uzerine, Hicaz'a 
gitmis, daha sonra da Avrupa'ya gegerek San Remo sehrinde yerlesmis ve 15 Mayis 1926'da burada 
vefaat etmistir. 

Kasim 1922 Vahideddin'in Halifelikten uzaklastinldigina dair Seriye Vekili Vehbi Efendi'nin 

167 



Fetvasi (18 Kasim 1922 Turkiye). 

Kasim 1922 TBMM karanyla, Vahideddin'in halifelikten hal'i, yerine Abdulmecid Efendi'nin 
halifelige segilmesi (19 Kasim 1922 Turkiye). 

Kasim 1922 Lord Curzon ile Poincare'nin Lozan'a gelisleri. Lozan yakinlannda Curzon- 
Poincare-Mussolini gorusmesi (19 Kasim 1922 Turkiye). 

Kasim 1922 Mont Benon garzinosunda Lozan Konferansi'nin baslamasi, agihs toreni. Torende 
ismet Pasa da bir konusma yapmistir (20 Kasim 1922). 

Kasim 1922 Lozan Konferansi'nin ilk oturumu ve konulan gorusmek uzere 3 komisyon 
olusturulmasi. Bu konferansa katilan Turk Heyeti: Reis: ismet Pasa, azalar: Sinop Mebusu Riza Nur, 
Trabzon Mebusu Hasan (Saka) (21 Kasim 1922). 

Kasim 1922 ismet Pasa'nin ingiltere Disisleri Bakani Lord Curzon ile Musul konusunda 
gorusmesi (28 Kasim 1922). 

Kasim 1922 Dogu Trakya'nm Yunanhlarca bosaltilmasinin tamamlanmasi (30 Kasim 1922 
Turkiye). 

Kasim 1922 Mustafa Kemal (Ataturk) onderligindeki Turk Milliyetgileri, Osmanli Saltanati'ni ilga 
ettiler (17-22 Kasim 1922). 

Aralik 1922 Rus Sovyet Federal Sosyalist Cumhuriyeti'nin birer pargasi olarak kurulan Turkistan 
ve Kirgiz (Kazak) Otonom Sovyet Sosyalis Cumhuriyetleri'nin de dahil oldugu, Sovyet Sosyalist 
Cumhuriyetler Birligi kuruldu. Katilan cumhuriyetler: Rusya SSC, Ukrayna SSC, Beyaz Rusya SSC ve 
Mavera-i Kafkas SSC (Aralik 1922). 

Aralik 1922 Mustafa Kemal Pasa'nin, Ankara'da, Hakimiyet-i MillTye, Yeni Gun ve Ogut 
gazeteleri muhabirlerine "Halk Firkasi" adiyla siyasT bir parti kurma niyetinde oldugunu bildiren demeci 
ve istanbul Mebusu Dr. Adnan (Adivar) Bey'in Meclis ikinci Reisligi'nden istifasi (6 Aralik 1922). 

Aralik 1922 Turk Ocagi, Ankara'da yeniden agildi (29 Aralik 1922). Gazi Mustafa Kemal, Ocak 
1923'de 1000 TL. maddi yardimda bulundu. 14 Ocak 1923 gunu Ankara Turk Ocagi'ni ziyaret etti. 

Arahk 1922 Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birligi kuruldu (30 Aralik 1922). 

1922-1946 Mihail Kalinin (Sovyetler Birligi). 

1922-1953 Yosef Stalin donemi (Sovyetler Birligi). 

1923 

1923 Mustafa Kemal'in annesi Zubeyde Hanim izmir'de oldu. Karsiyaka'ya gomuldu. 

168 



1923 Lozan Bans Antlasmasi'mn 20. maddesi geregince, Turkiye, Kibns'in ingiltere'ye ilhakini 
kabul etti. 

1923 Ermeni asilli Munib Boya, Van Milletvekili olarakTBMM'ne girdi (1923). 

Ocak 1923 Lozan'da Turkiye ile Yunanistan arasmda askeri ve sivil esirler ile din esasina dayali 
azinliklann degisimi konusunda iki sozlesme imzalanmasi (30 Ocak 1923). 

Subat 1923 Turk karsi tekliflerinin verilmesi. Curzon'un son demeci: "Omit ederim ki ismet Pasa, 
umdugumdan daha gok fedakarlik yaptigimin farkindasiniz. Savas olabilir. Kabul etmenizi istirham 
ederim. Vataninizi kurtarmak igin ismet Pasa yanm saatinz var." Konferans'in kesintiye ugramasi (4 
Subat 1923). 

Subat 1923 Turk Delegasyonu'nun Lozan'dan aynlisi (7 Subat 1923). 

§ubat 1923 Turk Lozan Delegasyonu Bukres'e geldi ve ismet Pasa Hukumete rapor sundu (10 
Subat 1923). 

§ubat 1923 Lozan Delegasyonu'nun istanbul'a donusu, General Harington'la i. Pasa'nin 
gorusmesi (16 Subat 1923 Turkiye). 

Mart 1923 Turkistan Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ile Buhara ve Harezm Halk 
Cumhuriyetleri I. Konferansi, bu ug cumhuriyetin ekonomik ve idarT birligini hedefleyen bir Orta Asya 
Ekonomik Konseyi teskil etti (Mart 1923). 

Nisan-Temmuz 1923 Lozan Konferansi ikinci donem galismalannin baslamasi ve imzasi (23 
Nisan-24 Temmuz 1923 Turkiye). 

Haziran 1923 Stalin, "Sultan GaliyevizrrTi ve bagimsiz bir Turkistan kurulmasim amaglayan 
Musluman Komunist isteklerini kinadi, reddetti (Haziran 1923). 

Temmuz 1923 I. Sovyet Kongresi (30 Arahk 1922)'nin Moskova'da kabul ettigi 
Mukavelename'ye istinaden, Merkez icra Komitesi'nce tashihat ve ta'dTlati yapilarak hazirlanan 1922 
tarihli yeni Sovyet Anayasasi, 6 Temmuz 1923 tarihinde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birligi Merkez 
icra Komitesi tarafindan onaylanmis ve Sovyetler Birligi'nin kurulusunu resmilestiren bir beige olarak 
yururluge girmistir. Anayasa'nin ikinci kismindaki Mukavelename'de zikredilen ve Sovyet Sosyalist 
Cumhuriyetler ittihadi'ni teskil eden Cumhuriyetler ise sunlardir: Rusya Federal Sovyet Sosyalist 
Cumhuriyeti, Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Beyaz Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ve 
Mavera-yi Kafkas Federal Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (SS Azerbaycan, SS Gurcistan, SS 
Ermenistan Cumhuriyetleri). 

Temmuz 1923 Lozan Mu'ahedesi'nin imzasi (23 Agustos tarihinde de TBMM'de onaylanarak 
yuruluge girmistir) (24 Temmuz 1923 Turkiye). 

169 



Agustos 1923 Rauf Bey'in icra Vekilleri Hey'eti Reisligi'nden aynhsi (4 Agustos 1923 Turkiye). 

Agustos 1923 II. Devre igin segilen millet vekillerinin Halk Firkasi kurulmasi hakkinda gorusmek 
uzere TBBM'de gorusme yapmasi (7 Agustos 1923). Mustafa Kemal Pasa'nin toplantida, Halk Firkasi 
kurulmasi hakkinda yaptigi uzun konusma (8 Agustos 1923). 

Agustos 1923 Halk Firkasi Nizamname Taslagi'nin millet vekillerine dagitilmasi ve gorusmelerin 
baslamasi (9 Agustos 1923 Turkiye). 

Agustos 1923 ismet Pasa'nin Lozan'dan istanbul'a donusu (10 Agustos 1923 Turkiye). 

Agustos 1923 II. Devre T.B.M.M.'nin agilmasi ve gahsmalanna baslamasi (11 Agustos 1923 
Turkiye). 

Agustos 1923 TBMMeclisi'nde yeni icra Vekilleri Heyeti segimi (icra Vekilleri Heyeti Reisi: 
istanbul mebusu Fethi (Okyar) Bey, Adliye Vekili: izmir mebusu Seyit Bey, Dahiliye Vekili: istanbul 
mebusu Fethi (Okyar) Bey,... (14 Agustos 1923 Turkiye). 

Agustos 1923 Lozan Bans Antlasmasi'mn, TBMM'de onaylanmasi (23 Agustos 1923 Turkiye). 

Eylul 1923 "Halk Firkasi"nin kurulusu ve Mustafa Kemal Pasa'nin genel Baskanhgina segilmesi. 
Genel Sekreterligine de Receb (Peker) Bey'in tayin edildigi Firkanin kurulus dilekgesi, 23 Ekim 1923 
tarihinde Dahiliye Vekaleti'ne verilmistir (1 1 EEylul 1923 Turkiye). 

Ekim 1923 Harezm Halk Cumhuriyeti yerine, Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu 
(Ekim 1923). 

Ekim 1923 Ankara §ehri'nin, Turkiye Devleti'nin Hukumet Merkezi olduguna dair TBMMeclisi 
karan(13 Ekim 1923). 

Ekim 1923 "izale-i §ekavet Kanunu"nun TBMM'de kabulu (18 Ekim 1923 Turkiye). 

Ekim 1923 Halk Firkasi'nin kurulus dilekgesinin Genel Baskan Gazi Mustafa Kemal ve Genel 
Sekreter Receb (Peker) imzalanyla Dahiliye Vekaleti'ne verilmesi (23 Ekim 1923 Turkiye). 

Ekim 1923 Halk Firkasi Meclis Grubu'nun M. K. Pasa'nin baskanliginda toplanmasi ve M. K. 
Pasa'nin bir gun onceki istegi uzerine aldigi icra Vekilleri Heyeti'nin'nin istifasini bildirmesi. Kararin 
TBMM'de okunmasi (27 Ekim 1923 Turkiye). 

Ekim 1923 Aksam Cankaya'da yemek esnasinda Mustafa Kemal Pasa'nin hazir bulunanlara 
sOzi: "Yann Cumhuriyet Nan edecegiz!". Gece, M. K. Pasa'nin ismet Pasa ile T. Esasiye Kanunu'nun 
bazi maddeleri hakkinda degisiklik teklifi hazirlamalan ve Kanuna "Turkiye Devleti'nin §ekl-i Hukumeti 
Cumhuriyettir" kaydinin konulmasi (28 Ekim 1923 Turkiye). 



170 



29 Ekim 1923 TBMM'de Cumhuriyet'in Hani: Mustafa Kemal Pasa'nin Halk Firkasi toplantisinda 
Hukumet buhranini gidermek igin T. Esasiye Kanunu'nun bazi maddelerinin tavzihinin gerektigini 
bildirmesi ve Cumhuriyet'in Nam hususundaki teklifinin kabul edilmesi. Toplanan T.B.M.Meclisi'nde 
"TeskTIat-i Esasiye Kanunu'nun bazi maddelerinin degistirilmesine dair Kanun teklifi"nin derhal 
muzakeresinin teklifi ve "Turkiye Devleti'nin Hukumet seklinin Cumhuriyet oldugu" nun "Yasasin 
Cumhuriyet" sesleri arasinda kabulu... Mehmet Emin (Yurdakul) Bey'in TBMM'de konusmasi: "... Bu 
hukumetin temellerinin, arzin temelleri kadar saglam olmasim isterim. Cumhuriyet'in ruhu onunde 
tazTmen ayaga kalkarak ug kere "Yasasin Cumhuriyet" diye hukumetimizi kutlamalanni muhterem 
arkadaslardan temennT eylerim". M.Emin Bey'in bu sozleri uzerine milletvekilleri "Yasasin 
Cumhuriyet!" diye ug defa bagirmislardir. TBMM'de gizli yapilan segimle Mustafa Kemal Pasa 158 
reyin tamamini alarak Turkiye Cumhuriyeti Reisligine segilmesi ve T.C.'nin ilk Cumhurbaskani olarak 
yaptigi tesekkur konusmasinda: "...Turkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktir". 
Mustafa Kemal Pasa'nin, Fransiz muharriri Maurice Pernot'e demeci: "... Memleketimizi yenilestirmek 
istiyoruz. Butun mesaimiz Turkiye'de asrT, binaenaleyh batih bir hukumet olusturmaktir. Medeniyete 
girmek arzu edip de, batiya yonelmemis millet hangisidir? " Turkiye Cumhuriyeti Kuruldugunda 
bagimsiz tek Turk devletiydi (29 Ekim 1923 Turkiye). 

Ekim 1923 Turkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaskani, Mustafa Kemal Ataturk oldu (29 Ekim 
1923). Gorevini vefat ettigi 10 Kasim 1938'e kadar surdurdu. 

30 Ekim 1923 ilk Cumhuriyet Hukumeti kuruldu: Cumhurreisi Mustafa Kemal Pasa tarafindan 
Basvekalete Malatya mebusu ismet Pasa (inonu) nin atanmasi. Arkasindan ismet Pasa 
baskanhginda yeni kabine kurulmus (Basvekil: ismet Pasa, Adliye Vekili: izmir mebusu Seyit Bey, 
Dahiliye Vekili: Kutahya mebusu Ferit Bey, Genelkurmay Vekili: istanbul mebusu Fevzi Pasa, Hariciye 
Vekili: Malatya mebusu ismet Pasa, iktisad Vekili: Trabzon mebusu Hasan (Saka) Bey, Maarif Vekili: 
Adana Mebusu ismail Safa Bey, Maliye Vekili: Gumusane mebusu Hasan Fehmi Bey, Mubadele, imar 
ve iskan Vekili: izmir mebusu Mustafa Necati Bey, Mill? Mudafaa Vekili: Karesi mebusu Kazim (Ozalp) 
Pasa, Nafia Vekili: Trabzon mebusu Muhtar Bey, Sihhiye Vekili: istanbul mebusu Dr. Refik (Saydam) 
Bey, §eriye ve Evkaf Vekili: Manisa mebusu Mustafa Fevzi Efendi) ve TBMM'den guvenoyu almistir. 
Guvenoyu uzerine ismet Pasa bir konusma yapmistir (30 Ekim 1923 Turkiye). 

Kasim 1923 Fethi (Okyar) Bey'in TBMMeclisi Baskanhgi'na segilmesi (1 Kasim 1923 Turkiye). 

Kasim 1923 Mustafa Kemal Pasa'nin "Halk Firkasi Reisligine vekalet etmesi igin" ismet Pasa'ya 
yazisi: "Halk Firkasi Genel Baskanhgi ile fiilen ugrasmaga bugunku vazifem musait olmadigindan zat- 
i devletlerini vekil tayin ediyorum" (19 Kasim 1923 Turkiye). 

Kasim 1923 Halk Firkasi Genel Baskan Vekili ismet Pasa'nin illerdeki Anadolu ve Rumeli 
Mudafaa-i Hukuk Merkezlerine tamimi: "... Butun vatana kurtulus ve bagimsizhgi getiren Anadolu ve 
Rumeli Mudafaa-i Hukuk Cemiyeti, bugunden itibaren Halk Firkasi'na donusecek ve Cemiyetin butun 
idare kurullan olarak vazifeye devam edeceklerdir." (20 Kasim 1923 Turkiye). 

171 



1923-1933 Basmaci Hareketi'nin ikinci safhasi: Turkistan'da Sovyetler'e karsi, arahkh olarak 
Basmaci baskinlan devam etti. 

1924 

1924 Cin-Sovyet Antlasmasi, iki ulke arasmda diplomatik iliskileri yeniden baslatti. 

1924 Mogolistan Halk Cumhuriyeti kuruldu. 

1924 Ankara'da Turk Ocaklari'mn I. Kongresi (135 Ocak'tan temsilcilerin katihmiyla) yapildi: 
Tannover, Turk Ocaklan'nin esas amacini, Turk kulturunu koruma ve Kemalist reformlan savunma 
olarak belirledi. Dernek, gabalanni Turkiye'nin modernlesmesi igin buyuk ya da az nufuslu her yerde 
galismalar yuruten Cumhuriyet Halk Partisi'yle isbirligi uzerinde yogunlastirdi. Turk Ocaklan igin bu,- 
Bati muziginin tanitilmasi.-tiyatro gosterileri ve-sportif faaliyetler,-Turkgenin yam sira Fransizca ve 
hgilizce dergi ve kitaplarla kitaplik ve okuma odalannin kurulmasi.-gagdas egitim terimleriyle ifade 
edilen yogun bir Batihlasma kampanyasiyla ilgilenmek gibi konularda etkinlikler gostermeyi 
kapsiyordu. 1930'da Orgut Ankara'da kendi matbaasini agti. Uye sayisi 1925 yilmda 217 subede 
30.000 iken, 1930'da Turkiye gapinda 257 subede 32.000 uyeye gikti. 1927 yilmda Turk Ocaklannin 
etkinlik alanlannin ancak Turkiye sinirlan iginde olmasi gerektigi seklinde bir Tuzuk ve Program 
degisikligi yapildi. 1931 Marti'nda Turk Ocaklan'nin kapatilip yerine butunuyle yeni devletin ideolojisi 
ve propagandasina yonelecek olan Halk Evleri kuruldu. 

1924 Turkiye'de Turkgulugun, Turk Milliyetgiligi'nin idologu Ziya Gokalp (1876-1924) oldu. 

Ocak 1924 Lenin oldu ve ardindan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birligi'nde butun yetkiler/gug 
Stalin'in eline gegti (Ocak 1924). 

Ocak 1924 Sovyetler Birligi anayasasi uygulanmaya ba§landi (Ocak 1924). 

Ocak 1924 "Hafta Tatili hakkinda Kanun"un TBMMeclisi'nde kabulu (2 Ocak 1924 Turkiye). 

Ocak 1924 istanbul istiklal Mahkemesi'nde istanbul gazetecilerinin beraatine karar verilmesi (2 
Ocak 1924 Turkiye). 

§ubat 1924 Halife Abdulmecit igin istanbul'da son Cuma selamhgi toreni yapildi (29 §ubat 
1924). 

Mart 1924 Hilafet'in, §eriye ve Evkaf Vekaleti'nin ilgasi ile TevhTd-i TedrTsad Kanunu'nun kabulu 
hakkindaki kanun kabul edildi (3 Mart 1924 Turkiye). 

Mart 1924 Hilafet ilga edildi (3 Mart 1924 Turkiye). 

Mart 1924 Halife Abdulmecit Efendi ve Osmanli hanedan mensuplan yurtdisina gikanldi (4 Mart 
1924). 

172 



Nisan 1924 §er'iye Mahkemeleri kaldinldi. Kanuna gore; dini mahkemeler birlestirildi. Kanunun 
mayis basindan itibaren yururluge girecegi agiklandi (8 Nisan 1924 Turkiye). 

Nisan 1924 1924 Anayasasi kabul edildi (20 Nisan 1924 Turkiye). 

Nisan 1924 Anadolu-Bagdat Demiryolu'nun devletge satin alinmasini ongoren kanun kabul 
edildi (23 Nisan 1924 Turkiye). 

Mayis 1924 Yunus Nadi Abahoglu "Cumhuriyet" gazetesini gikarmaya basladi (7 Mayis 1924). 

Haziran 1924 Halig Konferansi'mn bitisi: Konferanstan sonra Musul meselesi Milletler 
Cemiyeti'ne goturulmustur. Cemiyet-i Akvam, Komisyon Raporunu Eylul 1925'de ele almis ve taraflan 
gagirmisti. Tevfik Rustu bir heyetle gitmis, gorusmelerin bir bir netice vermemesi uzerine de Cemiyet-i 
Akvam, Lahey Adalet Divani'ndan mesele hakkindaki gorusunu sormustu. Bunun uzerine Adalet 
Divani gorusunu almak igin Turkiye'yi davet etmisti. Turkiye ise, Cemiyet-i Akvam'a, Musul 
Meselesi'nin Lahey Adalet Divanina goturulmesi hususunda bir yetki vermedigi gerekgesiyle Adalet 
Divam'nin bu gagnsini reddetmistir. Turkiye'nin butun itirazlanna ragmen, Cemiyet-i Akvam, 
Milletlerarasi Adalet Divam'nin gorusunu benimseyerek kabul etmistir. Cemiyet-i Akvam, Turk 
delegasyonu olmaksizin konuyu gorusmeye devam etmis, Turkiye ise yeni gOzim yollan aramaya 
baslamistir (9 Haziran 1924). 

Temmuz 1923 Lozan Antlasmasi imzalandi (24 Temmuz 1923, Turkiye). 

Agustos 1924 Hakkari Valisi ile Jandarma Komutaninin bir jandarma mufrezesi ile denetime 
gikmasi. Silahh NasturTler'in Saldinsi. Jandarma Binbasisi ve 3 jandarma eri sehit edilmis, 5 jandarma 
yaralanmis ve Vali esir edilmistir (8 Agustos 1924 Turkiye). 

Eylul 1924 Buhara Halk Cumhuriyeti yerine, Buhara Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu (Eylul 
1924). 

Eylul 1924 ingilizler'in statukodan anladigi Turkler'in Musul ve Hakkari bolgesini bosaltmasi 
olarak algiladigi idi. Bunun igin 2 defa Turkiye'ye Nota vermistir (5 Eylul 1924). 

11 Eylul 1924 ingiliz ugaklannm Hakkari bolgesinde Turk kuvvetlerinin uzerinde ugmasi (9-11 
Eylul 1924). 

Eylul 1924 ingiliz ugaklannm bomba ve makinah tufeklerle saldirarak ug eri sehit etmesi ve 12 
eri de yaralamasi. Turkiye, ingiliz Hukumetine Nota vermistir (16 Eylul 1924). 

Eylul 1924 ingilizler kustahga statukoyu bozanin Turkler oldugunu yazmislardir. Devam eden 
gunlerde ingiliz saldinlan devam etmis ve Turk kuvvetleri kayiplara ugratilmistir. Turkiye'nin verdigi 
notayi da reddetmislerdir (17 EEylul 1924). 

Eylul 1924 Samsun-Qarsamba Demiryolu'nun temeli Cumhurbaskam Mustafa Kemal tarafindan 

173 



atildi. Gazi Mustafa Kemal, torende yaptigi konusmada 'Bu memlekete iki sey gerek: Yol ve okul.' 
dedi(21 Eylul 1924). 

Eylul 1924 Musul Meselesi igin Turkiye'ye ingiliz Notasi. ingilizler Turkiye'den, eskiyayi 
bastirmak igin girilen yerlerden gikilmasim istemistir (25-29 Eylul 1924). 

Eylul 1924 Musul Meselesi igin Cenevre'deki BM toplantilan devam ederken bu mesele 
gorusulmus ve her iki taraf statukoya baghlik sOzi vermistir (30 Eylul 1924). 

Ekim 1924 Sovyet Orta Asyasi'nin Mill! Hududunun tayini, Turkistan Otonom Sovyet Sosyalist 
Cumhuriyeti'yle Buhara ve Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri'nin ilgasi ile sonuglandi (Ekim 
1924). ilga edilen Buhara ve Harezm SSC'nin topraklannda ise Turkmen Sovyet Sosyalist 
Cumhuriyeti, Ozbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Aynca Ozbek SSC iginde bir de Tacik 
Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. 

Ekim 1924 Turkiye'ye ingiliz Notasi ve Turkiye'nin ingiliz Notasina cevabi (5-10 Ekim 1924). 

Ekim 1924 Musul Meselesi igin Nota'ya karsilik verilen cevapta ingiliz isteklerinin haksizhgi dile 
getirilmistir (10 Ekim 1924 Turkiye). 

Ekim 1924 Vatan'in: "Halk Partisi'nin kendine parti adini vererek en onemli meseleleri gizlice 
gorusmesi, muhaliflerin ve bagimsizlann gorusunu her ilde hige saymasi yanhs bir gidistir" elestirisi. 
(Vatan: 19.09.1924 tarihli Vatan'da ise Gazi'nin Halk Partisi ve baskanhgini muhafaza edecegi 
yolundaki konusmasi tenkid edilmekte idi.) (1 1 Ekim 1924 Turkiye). 

Ekim 1924 Mustafa Kemal'in Timese gazetesi muhabirine verdigi demeg ve Cumhuriyet Halk 
Partisinden yana tavir koymasi (11 Ekim 1924 Turkiye). 

Ekim 1924 Mustafa Kemal Pasa'nin Kayseri'den hareketle gece Yozgat'a gelisi (15 Ekim 1924 
Turkiye). 

Ekim 1924 Mustafa Kemal Pasa'nin Yozgat'ta Hukumet Konagi ve Belediye'yi ziyaretleri, 
incelemeleri ve sereflerine gece fener alayi duzenlenmesi (16 Ekim 1924 Turkiye). 

Ekim 1924 Mustafa Kemal Pasa'nin Yozgat'tan hareketle Kirsehir'e gelisi (17 Ekim 1924 
Turkiye). 

Ekim 1924 ismet Pasa'nin sikiyonetim isteginin parti grup toplantisinda reddi. ismet Pasa istifa 
etti, Fethi (Okyar) Hukumeti kuruldu (20 Ekim 1924 Turkiye). 

Ekim 1924 Gazi'nin hasta Ziya Gokalp'e sifa telgrafi. Ziya Gokalp olumu uzerine gektigi telgrafta 
"Butun Turk Alemi igin Buyuk Kayip" demistir (21 Ekim 1924 Turkiye). 

Ekim 1924 Kazim Karabekir Pasa'nin telgrafi ve I. Ordu Komutanhgi'ndan istifasi. [Gazi'nin, 

174 



Pasalan 2 meslekten birini tercihe zorlamasi uzerine] (26 Ekim 1924 Turkiye). 

Ekim 1924 Pasalann istifasi (26-30 Ekim 1924 Turkiye). 

Ekim 1924 Turkmen Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ve Ozbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 
kuruldu (27 Ekim 1924). 

Ekim 1924 Milletler Cemiyeti, "Buruksel Hatti"ni gegici sinir olarak tesbit etti. Musul 
Komisyonuna Rehber ve Tercuman: Kerkuklu Fettah ve Nazim Beyler (29 Ekim 1924 Turkiye). 

Ekim 1924 Ali Fuat Pasa'mn Konya'dan Ankara'ya gelerek II. Ordu Komutanhgi'ndan istifasi. 
Refet (Bele) Bey istifadan vaz gegti. Vatan, Tanin, Tevhid-i Efkar, Son Telgraf muhalefeti destekleyen 
gazeteler. Muhalefeti ve Pasalar meselesini Ataturk'un degerlendirmesi igin Nutuk'a bakin (30 Ekim 
1924 Turkiye). 

Ekim 1924 Mustafa Kemal, Pasalar komplosuyla karsi karsiya oldugu zehabiyla pasalann 
Meclise katilmalanni onlemek istedi ve Fevzi (Qakmak) Pasa'ya telefon ederek Mebusluktan istifa 
etmesini soyledi. O da hemen istifa etti. 3. Ordu Komutani Cevat Pasa ve 7. Kolordu Komutanlan da 
Cafer Tayyar Pasa da ayrilarak Mebuslugu tercih etti. Gazi bunlan komutanhktan azlettirdi. 
Komutanhklara yeni atamalar yapildi. Kazim Karabekir ve Ali Fuat Pasa resmi prosudur suresince 
yerlerinde tutularak Meclise katilmalan onlendi. Butun bunlar Vatan, Tevhid-i Efkar ve Tanin 
Gazetelerinde elestiriliyordu (30/31 Ekim 1924 Turkiye). 

Kasim 1924 518 sayili kanunla Ziya Gokalp'in ailesine maas baglandi (8 Kasim 1924 Turkiye). 

Kasim 1924 Mustafa Kemal'in Times gazetesine demeci (1 1 Kasim 1924 Turkiye). 

Kasim 1924 Terakkiperver Cumhuriyet Fikrasi kuruldu. Firka, Cumhuriyet tarihinin ilk muhalefet 
partisi unvanini kazandi (5 Haziran 1925'de kapatildi.) Baskan: Kazim (Karabekir), Genel Sekreter: 
Ali Fuat (Cebesoy), Yonetim Kurulu: Besim (Mersin), Muhtar (Trabzon), Rustu Pasa (Erzurum), Necati 
(Bursa), Faik (Ordu) ve Dr. Adnan Bey. Programinda: "Parti, dusunce ve din inanisina saygihdir" 
ifadesi yer aldi (17 Kasim 1924 Turkiye) Terakkiperver Cumhuriyet Firkasi'na bir tepki olarak Halk 
Partililer onune Cumhuriyet ilave ederek partinin adini Cumhuriyet Halk Fikrasi olarak degistirdiler. 

Arahk 1924 Turk Ocagi'na Menafi'-i Umumiye'ye Hadim Dernek statusunun verilmesi (2 Arahk 
1924 Turkiye). 

Arahk 1924 Bahriye Vekaleti Teskili Hakkinda Kanun, kabul edildi (29 Arahk 1924 Turkiye). 

1925 

1925 'Crown Colony' olarak ilan edilen Kibns'a ilk Turkiye Cumhuriyeti konsolosu atandi. 

1925 636, 637 sayih kanunlarla AskerT Liseler Maarif Vekilligi'nden ahnarak, Mudaffa-i Milliye 

175 



Vekaletine baglandi, AskerT Sura kuruldu. 628 Sayih kanunla da 29 Ekim Cumhuriyet Bayrami olarak 
kutlanmaya baslandi. 

1925 Saatler'in 24'e bolunerek kullanilmasi ve yillan 1 Ocak'ta baslatan milletlerarasi TakvTm'in 
Kabulu hakkinda 697 ve 698 sayih kanunlar. 

Ocak 1925 Yol Mukellefiyeti Kanunu TBMM'de kabul edildi (18 Ocak 1925 Turkiye). 

Subat 1925 Kapatilan Gazeteler: Toksoz; gerici yayinlar. Orient News; istanbul'un bakimsizhgi. 
Sada-yi Hak; mebuslan kugumsedigi gerekgeleriyle kapatildilar. Terkos Metropoliti Arapoglu 
Konstantin'in kendisini patrik segtirmesi ve Turkiye aleyhinde Rum gazetelerinin futursuz yayinlan. 
Patrigin mubadelesi uzerine olayin milletlerarasi boyut kazanmasi. Soru onergeleri ve olayin meclise 
gelmesi (4-10 Subat 1925 Turkiye). 

Subat 1925 Ardahan mebusu Halid Pasa'nin TBMM'de tabanca ile vurularak yaralanmasi. 
Pasalar Meselesi, Halid Pasa'nin sinirlerini daha da germisti. Butun engellemelere ragmen Nureddin 
Pasa'nin Bursa bagimsiz mebuslugunu kazanmasi ve Terakki Perver Cumhuriyet Firkasi lehinde tavir 
takinmasi Cumhuriyet Halk Firkasi'ni tedirgin etmisti. Gazilerin maddi durumlarimn iyilestirilmesi isini 
ustlenen Halid Pasa, imza toplama esnasinda AN Qetinkaya, Kihg AN ve mebuslarla bir kargasa ve 
kavga esnasinda tabanca ile yaralandi, hastaneye kaldinldi ancak orada oldu (9 Subat 1925 Turkiye). 

Subat 1925 Dogu'da Geng iline bagh Piran'da §eyh Sait isyani'nin Baslamasi. [Kesin olarak 
Bitis: 31 Mayis 1925]. Naksi seyhinin onderliginde baslayan isyan yayilmaya baslayinca 1547 ve 1551 
sayih Kararnamelerle Dogu'da siki yonetim ilan edildi (13 §ubat 1925 Turkiye). 

§ubat 1925 Turkiye Tayyare Cemiyeti'nin kurulmasi (16 §ubat 1925). 

§ubat 1925 Asar'in Kaldinlmasi (17 §ubat 1925 Turkiye). 

§ubat 1925 §eyh Sait isyani hakkinda verilen raporda: isyanin seriat yanlisi, padisah ve 
saltanat yanlisi oldugu ifade edilmistir. Oldurulen birinin uzerinden gikan yazida olayin iki yildir 
planlandigi ve Kurtgu karaktertasidigi da bildirilmistir (17 Subat 1925 Turkiye). 

Subat 1925 Heybeli ada'da istirahat eden CHP Genel Baskan yardimcisi ismet, Ankara'ya 
gelerek CHF'nin isyanci kanadinin basina gegti (20 Subat 1925 Turkiye). 

Subat 1925 Hiyanet-i Vataniye Kanunu'na "Dinin siyasete alet edilemeyecegi ve bu sugun da 
vatan hiyaneti sayilacagY'na dair 556 Sayih Kanun'la Ek madde ilavesi'nin TBMM'de kabulu (25 Subat 
1925 Turkiye). 

Mart 1925 Koktenci kanat, hukumetin daha sert politika gutmesi gerektigi hususunu Grub'a 
getirdi. Fethi Bey Hukumeti'nin guven oyu almasimn uzerinden henuz 5 gun gegmisti. Grupta 60'a 
karsi 94 oyla guven kaybeden Fethi Bey ertesi gun Meclis'te istifasini agikladi. Paris elgiligi ile 

176 



mebusluktan da aynldi (2 Mart 1925 Turkiye). 

Mart 1925 ismet Pasa'mn Basvekillige tayini ve yeni kabinenin kurulusu. Muhalefet sasirip 
kalmisti. Yeni hukumet, 2 gekimser, 23 redd ve 154 kabul oyu alarak kuruldu. Kabinede gorev alanlar: 
ismet Pasa, Mahmut Esat Bozkurt, ihsan Bey, Cemil Uybadin, Tevfik Rustu, Hamdullah Suphi, Hasan 
Saka, Recep Peker, Suleyman Sirri, Refik Saydam, AN Cenani, Mehmed Sabri Bey (3 Mart 1925 
Turkiye). 

Mart 1925 Takrir-i Sukun Kanunu TBMM'nde kabul edildi. Genis Yetkili istiklal Mahkemeleri'nin 
kuruldu: Yeni hukumetin kuruldugu gun "Gericilige ve ayaklanmaya, memleketin sosyal duzenini ve 
asayisin bozulmasina sebep olacak butun kuruluslan, kiskirtmalan ve yayinlan hukumet, 
Cumhurbaskanimn onayi ile kendi basina ve idari olarak yasaklayabilir" seklinde bir kanun tasansi 
Meclis'e getirildi. Boylece TakrTr-i Sukun Kanunu tasansinin tumu uzerindeki muzakerelere gegildi. 
Lehinde ve aleyhinde nutuklar irad edildi. Netice olarak 578 sayili Kanun, 22 red ve 122 kabul oyla 
kanunlasti. Bu kanuna istinaden 4. 3. 1925'de genis yetkili istiklal Mahkemeleri kuruldu. Ataturk bir 
bildiri ile halki bu kanunlara uymaya gagirdi (4 Mart 1925 Turkiye). 

Mart 1925 Seyh Said'in Diyarbakir'a saldinsi. Catismalar neticesi asiler Geng'e dogru kagtilar. 
Ayni gun (Nisan 1925) ingiliz elgisi GazT'ye itimatnamesini sunarak Buyuk Britanya'nin yeniden 
diplomatik iliski kurma istegini bildirdi (7 Mart 1925 Turkiye). 

Mart 1925 (Ozbekistan SSC'ne bagh olarak) bir Tacik Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 
kuruldu (15 Mart 1925). 

Nisan 1925 Kirgiz Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin ismi, Kazak Otonom Sovyet 
Sosyalist Cumhuriyeti olarak degistirildi (Nisan 1925). 

Nisan 1925 Kapatilan gazeteler. TakrTr-i Sukun Kanunu'na istinaden istanbul'da yaymlanan 
TevhTd-i Efkar, Son Telgraf, SebTlurresad, Aydinhk, Orak-Qekig, Presse de Soir, izmir'de Sada-yi Hak, 
Adana'da Sayha, Trabzon'da istikbal ve Kahkaha gazete ve dergileri kapatildi (Nisan 1925 Turkiye). 

Nisan 1925 Seyh Sait Varto'da Osman Nuri Pasa'ya teslim oldu (14/15 Nisan 1925 Turkiye). 

Nisan 1925 Hukumet, ayaklanmanin bastinlarak, asayisin saglandigini turn yurda duyurdu (15 
Nisan 1925 Turkiye). 

Nisan 1925 Gazinin Turk Ocagi'ndaki Muhim Nutku. Gazi Turk Ocaklan'nin tarihi oneminden 
bahisle: "Turkiye Cumhuriyeti'nin inkilaplan, Ocaklara dayanmaktadir" demistir (27 Nisan 1925). 

Mayis 1925 Dogu illerindeki sikiyonetim bolgesinde her turlu posta igin sansur getiren 
talimatname gikanldi (3 Mayis 1925 Turkiye). 

Haziran 1925 TerakkTperver Cumhuriyet Firkasinin Merkez subelerinin kapatilmasi hakkindaki 

177 



Bakanlar Kurulu karan. Ankara istiklal Mahkemesi, TCF'nin irticaT olaylarla ilgisine dair savciliga sug 
duyurusunda bulundu. Savcihk bu karan hukumete ulastirdi. Dogu istiklal mahkemesi de bolgedeki 
parti subelerini kapatmisti. Nihayet 3. 6. 1925 tarihinde Heyet-i VekTIe: "Vatandaslan aldatilmaktan ve 
kiskirtilmaktan korunmasi" ve Partinin 'irticayi koruklemesi' gerekgesiyle ve Takrir-i Sukun Kanunu 
geregince, TCF'nin butun merkez ve subelerinin kapatilmasina karar verdi. Boylece demokratik hayat 
baslamadan sona erdi (3 Haziran 1925 Turkiye). 

Haziran 1925 Terakkiperver Cumhuriyet Firkasinin Kapatilmasi (5 Haziran 1925 Turkiye). 

Haziran 1925 Tutuklanan gazeteciler (20 Haziran 1925 Turkiye). 

Haziran 1925 Seyh Said ve diger isyancilar yargilanarak idama mahkum edildiler ve ertesi gun 
sabah, Diyarbakir'in Silvan kazasi disinda idam edildiler (28 Haziran 1925 Turkiye). 

Temmuz 1925 Musul Komisyonu'nun Raporu (29 Temmuz 1925 Turkiye). 

Agustos 1925 Gazi, LatTfe Hanim'dan aynldi (5 Agustos 1925 Turkiye). 

Agustos 1925 Kayseri'de tayyare ve motor fabrikasi kurulmasi igin Junkers Firmasi'yla antlasma 
imzalandi (15 Agustos 1925). 

Agustos 1925 Mustafa Kemal Pasa'nin inebolu ve Kastamonu Turk Ocagi'ni ziyareti (27-28 
Agustos 1925 Turkiye). 

Eylul 1925 Tekke ve Zaviyeler'in kaldinhsi (2 Eylul 1925 Turkiye). 

Kasim 1925 iran'da Sah Riza Pehlevi, Kagar Hanedani'na son verdi (1 Kasim 1925). 

Kasim 1925 Ankara Hukuk Mektebi'nin agilmasi (5 Kasim 1925 Turkiye). 

Kasim 1925 Tekke, Zaviye ve Turbelerin Kapatilmasi, bunlarla ilgili isim ve lakablann 
kullanilmasinin yasaklanmasi ile ilgili 677 sayili Kanun kabul edildi (25 Kasim 1925 Turkiye). 

Kasim 1925 Sapka inkilabi: 2431 sayili Kararname ile Memurlann Sapka giymesi mecbun 
kihndi. 2. 9. 1925 tarih ve 2413 sayili Heyet-i Vekile Karanna istinaden, 25. 11. 1925 Sayili Kanun 
kabul edilerek, butun memur ve mebususlara sapka giyme mecburiyeti getirilmistir. Gazi'nin Turan 
Kiyafeti hakkinda da konustugu 27. 8. 1925 tarihli inebolu Turk Ocagi ziyareti ve 30. 8. 1925 
Kastamonu ziyareti ve konusmasi, Kasim-Aralik 1925 tarihlerinde Sapka inkilabi'na tepkiler. 

Kasim 1925 Tekke ve zaviyeler ile turbelerin kapatilmasina ve turbedarlar ile bazi unvanlann 
men ve ilgasina dair kanun yururluge girdi (30 Kasim 1925 Turkiye). 

Arahk 1925 Turk-Sovyet tarafsizhk ve saldirmazlik antlasmasi ve bagh ug protokol Paris'te 
imzalandi (17 Arahk 1925). (SSCB bu antlasmayi 7 Kasim 1945'te bozdu.) 

178 



Arahk 1925 Resmi ahmlarda yerli mall kumaslann kullanilmasina dair 688 Sayili Kanun'un 
kabulu (9 Arahk 1925 Turkiye). 

Arahk 1925 669 sayili Kanunla Damstay kuruldu, yine ayni kanunla, 6. 3. 1919 Osmanh 
Kararnamesiyle kaldinlan Donanma Cemiyeti, sahip oldugu butun haklanyla Turk Hava Kurumu'na 
aktanldi (12 Arahk 1925 Turkiye). 

Arahk 1925 Milletler Cemiyeti Buruksel Hattini Turk-Irak Siniri kabul ederek Musul Turkiye'den 
kopanldi (16 Arahk 1925). 

Arahk 1925 Turkiye-Rusya Muhadenet Mu'ahedenamesi (17 Arahk 1925). 

Arahk 1925 Milletlerarasi Takvim [MiladT] ve Saatin Kabulu (HicrT ve RumT TakvTm'in Kaldinhsi) 
(26 Arahk 1925 Turkiye). 

Arahk 1925 YuksekAskerT Sura ilk toplantisini yapti (28 Arahk 1925 Turkiye). 

1925-1926 Sovyet Sosyalist Tatar-Baskurt Cumhuriyeti'nde 1925-26 yillannda itibaren latin 
harfleri kullanilmaya baslanmistir. Ancak bu uzun surmemis Turkiye'nin de latin alfabesine gegmesini 
bir tehlike olarak degerlendiren Sovyet yonetimi digerTurk yurtlannda oldugu gibi 1940'lardan sonra 
yeniden Kiril Alfabesini zorla kabul ettirmistir. 

1925-1979 iran'da Pehlevi Hanedani donemi. 

1925-1979 iran'in Turkleri asimile politikasi: Pehleviler doneminde iran'daki Turklere (Azeri 
Turkleri, Karapapaklar, Kaskaylar, Turkmenler, Hamseler, Kara papahlar, Geymikler, Sahsevenler, 
Karadaghlar, Satrunlular, Delikanhlar, Beybaghlar, Bocagcilatlar, Halaglar, Karaylar, Timurta§lar ve 
Av§arlar) zorla Farsga ogretilmek istenmi§ ve Azerbaycan Turkgesi yasaklanmi§tir. 

1926 

1926 Baku Turkologlar Kongresi topandi: Kongrede Volga bolgesinden Turk akademisyenler bir 
Turk Dili Federasyonu'nun olu§turulmasim talep ettiler. Yine Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birligi 
dahilindeki butun Turk dillerinin Latin alfabesini benimsemesi teklif edildi. Agikgasi bu, 'Biz Turkler 
kendimizi birbirimizden ayirt/izole edemeyiz' anlamina geliyordu. Kongrenin onemli yam bu talebin 
Turkiye'den katilan akademisyenlerin huzurunda ifade edilmesiydi. Bir sure bu turden bir agiklama 
agik olarak baska yerlerde gorulmedi. Belki de bu 1927 yihndan itibaren yetkililerin daha siki onlemler 
almasimn sonucuydu. 

1926 John Logie Baird ilk televizyon goruntusunu basanyla iletti. 

Ocak 1926 Tedavulde bulunan Osmanh banknotlanmn yerine yeni banknot gikanlmasina iliskin 
kanun kabul edildi (12 Ocak 1926 Turkiye). 

179 



§ubat 1926 Kirgiz Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu (1 §ubat 1926). 

§ubat 1926 Siirt mebusu Mahmut (Soydan) Bey tarafindan istanbul'da Milliyet gazetesinin 
gikanlmaya baslanmasi (11 §ubat 1926 Turkiye). 

§ubat 1926 743 sayih MedenT Kanun kabul edildi (17 §ubat 1926 Turkiye). 

§ubat 1926 765 sayih Ceza Kanunu kabul edildi (17 §ubat 1926 Turkiye). 

§ubat 1926 Turkiye ile Amerika arasinda gegici ticaret antlasmasi imzalandi (18 §ubat 1926). 

Mart 1926 Yeni Turk Ceza Kanunu' yururluge girdi (1 Mart 1926). 

Mart 1926 Turkiye ile Sovyetler Birligi arasinda ticaret antlasmasi imzalandi (1 1 Mart 1926). 

Mart 1926 788 sayih MemurTn Kanunu'nun Kabulu (15-18 Mart 1926 Turkiye). 

Mart 1926 Maarif Kanunlan: 832 sayih Masarif Vekaleti Teskilati Kanunu, 819 ve 843 sayih 
kanunlarla da il butgelerinin, ogretmen okullannin agilmasma yardim yapmasina iliskin kanunlar kabul 
edildi. Yine 822 sayih kanunkla da gunduzlu ogrencilerden ucret alinmasindan vazgegildi. 823 sayih 
kanun Okul Kitaplan ile ilgili. 842 ise ilkokul ogretmenleri ile ilgili kanundur. MemurTn Kanunu'nun 
Kabulu (20-22 Mart 1926 Turkiye). 

Mart 1926 Turkiye ile Almanya arasinda gegici ticaret antlasmasi imzalandi (25 Mart 1926). 

Nisan 1926 Turkiye karasulannda deniz nakliyati, yolcu tasimacihgi ve her turlu liman 
hizmetlerinin Turk bandirah gemiler tarafindan yapilmasina iliskin kanun kabul edildi. Yabancilara 
verilen imtiyazlar iptal edildi. Kabotaj Kanunu'nun 1 Temmuz 1926'da yururluge girecegi agiklandi (19 
Nisan 1926). 

Nisan 1926 Turkiye-iran Emniyet ve Muhadenet Mu'ahedenamesi (22 Nisan 1926). 

Mayis 1926 Ankara'da otomatik telefon sebekesi kurulmasina iliskin kanun kabul edildi (29 
Mayis 1926 Turkiye). 

Mayis 1926 Turkiye-Fransa Dostluk ve iyi Komsuluk Mu'ahedesi (30 Mayis 1926). 

Haziran 1926 Turkiye-ingiltere ve Irak Hudut ve iyi Komsuluk Mu'ahedenamesi (Ankara 
Antlasmasi) imzalandi. Turkiye, Musul vilayetinin tamamimn Irak'a baglanmasim kabul etti (5 Haziran 
1926). 

Haziran 1926 izmir Suikasti: izmir Valisi Kazim (Dirik) Pasa'dan ismet Pasa'ya suikast haberi 
veren telgraf geldi. ikinci bir telgraf suikastgi Ziya Hursit'in silah ve bombalarla yakalandigi haberi idi 
(17/18 Haziran 1926 Turkiye). 

180 



Haziran 1926 Yeni Ticaret Kanunu kabul edildi (28 Haziran 1926 Turkiye). 

Temmuz 1926 Kabotaj Kanunu yururluge girdi. Bu tarih, daha sonra bayram olarak kutlanmaya 
basladi (1 Temmuz 1926 Turkiye). 

Temmuz 1926 Turk Ceza Kanunu yururluge girdi (1 Temmuz 1926). 

Ekim 1926 italya'da Mussolini liderligindeki fasist parti devlet partisi oldugunu agikladi, her turlu 
muhalefet yasaklandi (7 Ekim 1926). 

Ekim 1926 Bazi illerin isimleri degistirilmistir. Bunlar: Ertugrul: Bilecik, igel: Silifke, Bozok: 
Yozgat, Canik: Samsun, Hamitabat: Isparta, Saruhan: Manisa, Karahisar-i SarkT: Sebinkarahisar, 
Karasi: Bahkesir, Kocaeli: izmit, Mentese: Mugla olarak degistirilmistir (24 Ekim 1926 Turkiye). 

Kasim 1926-Nisan 1938 Promethean League/Promethe Ligi tarafindan Paris'te "Promethee: 
Organe de Defense Nationale des Peuples du Caucase et de I'Ukraine" adh dergi yayimlandi. Daha 
sonra baslik kunyesine Turkistan'in da eklenmesinden sonra dergi, "Promethee: Organe de Defense 
Nationale des Peuples Opprimes de I'U.R.S.S." adini aldi. Resul-Zade, Mirza-Bala vb. gibi birgok 
Turkgu de bu mecmuada yazi yazdi (Kasim 1926-Nisan 1938). 

Arahk 1926 Japon imparotorluguna Hirohito gegti (25 Aralik 1926v). 

1927 

1927 Amerika Birlesik Devletleri ile yeniden siyasal iliskilerin kurulmasi igin notalar alinip verildi. 

1927 Stalin, "Trotsky-Zinoviev" muhalefetini temizledi. 

1927 Turk Dil ve Turk Tarih Encumenleri'nin teskili (Turkiye). 

1927 Genel Af ve Nazim Hikmet. Genel aftan yararlanan Nazim Hikmet, ikinci defa Rusya'dan 
dondu ve Zekeriya Sertel'in Resimli Ay mecmuasma girerek, sol gevreleri etrafina taopladi. Akabinde 
"Putlan Kinyoruz" kampanyasiyla butun sohretlere saldirmaya basladi (Turkiye). 

1927 1927 ortalannda, 1097 sayih Kanun'la Dogu'dan Bati illerine mecburi gog ve iskan yapildi. 
Daha sonra 1 197 sayih diger bir kanunla da bu kaldinldi (Turkiye). 

Mart 1927 Takrir-i Sukun Kanunu'nun 2. maddesini degistiren ve kanunu iki yil daha uzatan 
kanun TBMM'de kabul edildi (2 Mart 1927 Turkiye). 

Nisan 1927 Turk Ocaklan Merkez Hey'eti Binasi'nin temel atma merasimi (Nisan 1927 Turkiye). 

Ekim 1927 II. T.B.M.Meclisi'nin Sona ermesi (1 Ekim 1927 Turkiye). 

Ekim 1927 CHF'nin ilk Buyuk Kongresi'nin yapilmasi ve Genel Baskanliga tekrar Mustafa 

181 



Kemal Pasamn segilmesi (15 Ekim 1927 Turkiye). 

Ekim 1927TBMM'de Buyuk Ataturk tarafindan NUTUK'un Okunmasi (15-20 Ekiml 927 Turkiye). 

Kasim 1927 TBMM'nin Uguncu Donemi agildi. Gazi Mustafa Kemal ikinci kez Cumhurbaskani 
segildi (1 Kasim 1927). 

1927-28 Komunistler tarafindan, Kazak Alas Orda Partisinin tasfiyesi ve cumhuriyet 
hukumetinde Kazaklann yerine Ruslann yerlestirilmesi. 

1928 

1928 Amsterdam Olimpiyatlan basladi. (ilk dordunculugumuzun alinmasi. Tayyar Yalaz) 

1928 Sovyet anti islam kampanyasi baslatildi ve bu islam mahkemeleri He vakiflann 
kapatilmasi neticesini dogurdu. 

1928 Yavuz-Havuz Meselesi: Yavuz Kravuzoru. Bahriye Vekili Topgu ihsan (Eryavuz) Bey. AN 
CenanT ve yiyecek ve un ihtiyaci olayi (Turkiye). 

§ubat 1928 ig gamasin kullanilmasi da, Yerli Mali Kullanma Mecburiyeti hakkindaki Kanun 
kapsamina alindi (9 §ubat 1928 Turkiye). 

Nisan 1928 ismet ve 120 arkadasinca Teskilat-i Esasiye Kanunu'nun 2, 16, 26 ve 38. 
maddelerinde degisiklik ongoren ve Laik duzenlemeleri igeren kanun teklifi, Meclis baskanhgina 
verildi, baskanlik da bunu Anayasa Komisyonu'na gonderdi (4 Nisan 1928 Turkiye). 

Nisan 1928 Meclis Genel Kurulu'na gelen Anayasa Tadili ile ilgili kanun 1222 sayili Kanun 
olarak kabul edildi. Kullanilan oy: 264, Kabul: 266. Anayasa'da laik esasli degisiklikler. 1924 tarihli 
T.C. TeskTIat-i Esasiye Kanunu [Anayasasi]'nun 2. Maddesinin "Turkiye Devleti'nin dini 'DTn-i 
islam'dir" fikrasi ile 26. maddedeki "Ahkam-i §er'iye'nin Buyuk Millet Meclisi tarafindan yurutulecegini" 
belirten cumle kaldinlmistir. Aynca mebuslann ve Reis-i Cumhurun yaptiklan yeminler de 
degistirilerek 'Namus Uzerine Ant' igilmesi sekli kabul edilmistir (10 Nisan 1928 Turkiye). 

Nisan 1928 Yargitay Kurulus Kanunu kabul edildi (14 Nisan 1928 Turkiye). 

Nisan-Mayis 1928 Turk Ocaklan 5. Kurultayi yapildi (23 Nisan-5 Mayis 1928 Turkiye). 

Mayis 1928 "Turkiye'de genglik teskTIatlan kurmak hakkimn Turk vatandaslanna ait oldugu 
hakkinda Kanun"un TBMM'de kabulu (12 Mayis 1928). 

Mayis 1928 Afgan Krah ve esinin istanbul'a gelisi ve gece Ankara'ya hareketi. 20'sinde 
Ankaraya varmislar, 27'sinde istanbul'a tekrar donmusler ve 1. 6. 1928 tarihinde de izmir Vapuru ile 
Batum'a gitmislerdir (19 Mayis 1928 Turkiye). 

182 



Mayis 1928 Turkiye-Afganistan Dostluk ve isbirligi Mu'ahedenamesi (22 Mayis 1928). 
(TBMM'de onaylanmasi: 29 Kasim 1928). 

Mayis 1928 Tekke ve Zaviyeler'in kapatilmasi (23 Mayis 1928 Turkiye). 

Mayis 1928 "Turk Vatandasligi Kanunu"nun kabulu (23 Mayis 1928 Turkiye). 

Mayis 1928 Uluslararasi Rakamlann Kabulu ve Kullanilmasina dair Erzincan mebusu Saffet, 
izmit mebusu Resit Saffet, Corum mebusu Mustafa ve Balikesir mebusu Sadik Beyler'in ortaklasa 
verdikleri teklif, Maliye ve Egitim komisyonlannca kabul edilerek 20 Mayis 1928'de Meclis'de 
gorusulmeye baslanmistir. Neticede Beynelmilel erkami yani Latin rakamlanni Turk sayi sekilleri 
haline getiren 1288 sayili Beynelmilel Erkamin Kabulu Kanunu 24 Msyis 1928 tarihinde kabul 
edilmistir. (1 Haziran 1929'da yururluge girmistir. Turkiye). 

Mayis 1928 "Millet Mektepleri agilmasi hakkinda" Heyet-i Vekile karan (28 Mayis 1928 Turkiye). 

29 Mayis 1928 Sovyet Sosyalist Tatar Cumhuriyeti'ni Muhtar Sovyet Sosyalist Tatar 
Cumhuriyeti seklinde bir alt idari yapiya burundurduler (29 Mayis 1928). 

Haziran 1928 Turk-iran Dostluk ve Guvenlik Protokolu (15 Haziran 1928). 

Agustos 1928 Osmanlica'daki yabanci kelimeler igin yeni harf isaret arayanlar ile, bunlara gerek 
olmadigi gorusunde olanlar tartisma iginde idi. M. K. Pasa Turkgecilerden yana tavir takindi. Mezkur 
tarihte "Dolma Bagga"dan ismet'e yazdigi mektupta ilk kez yeni harflaeri kullanarak "Yeni alfabemizin 
kesin seklini belirtmekte, burada bulunan Komisyon uyesi ile anlastik. Benim degistirdigim noktalan iyi 
karsiladilar" dedi (4/5 Agustos 1928). 

Agustos 1928 M.K. Pasa'nin Sarayburnu Park Gazinosu'ndaki Konusmasi ve yeni harflerle 
yazilmis kagidi Falih Rifki Atay'a okutmasi. Oradan Buyukada Yat Kulubu (sonra Anadolu Kulubu)'ne 
giden Mustafa Kemal, Sarayburnu'ndaki konusmayi burada yapamayacagini dile getirmistir (8/9 
Agustos 1928 Turkiye). 

Agustos 1928 Kellog MTsaki ve Pakti imzalandi (27 Agustos 1928). 

Eylul 1928 Mustafa Kemal'in istanbuldan hareketle Sinop, Samsun, Amasya, Tokat, Sivas, 
Kayseri gezisi ve Ankara'ya donusu. Donusunde Basvekalete yeni harflerin tatbikatini kolaylastirmak 
igin tesbit ettigi bazi esaslan bildiren 21. 9. 1928 tarihli yazisi (14/21 Eylul 1928 Turkiye). 

Eylul 1928 ABD Milliyetgi Cin hukumetinin varhgini tanidi (27 Eylul 1928). 

Ekim 1928 Sovyetler Birligi'nde ilk 5 yillik kalkinma plani uygulamaya koyuldu (1 Ekim 1928). 

Kasim 1928 Latin Alfabesi'ne dayah Yeni Turk Alfabesi'nin Kabulu (Harf inkilabi): 
Cumhurbaskam Mustafa Kemal Pasa'nin TBMM'nin III. Devre II. igtimai'ni agis konusmasi. 1353 

183 



sayili "Yeni Turk Harfleri'nin kabul ve tatbiki hakkinda KanurTun TBMM'de kabulu (1 Kasim 1928). 
(yururluge girisi 3 Kasim 1928). 

Kasim 1928 Mustafa Kemal Pasa'nin Millet Mektepleri'nin genel baskanhgini ve 
Basogretmenligi kabul etmeleri (8 Kasim 1928 Turkiye). 

Kasim 1928 7284 sayili Kararname He "Millet Mektepleri Talimatnamesi"nin Vekiller Heyeti'nce 
tasvip ve kabul olunmasi (11 Kasim 1928 Turkiye) (Yonetmeligin yayim tarihi: 24 Kasim 1928, MM 
Yonetmeliginin bir senelik tecrubeye gore degistirilen yeni seklinin Vekiller Heyeti'nce kabulu: 22 Eylul 
1929). 

Kasim? 1928 ingilizce Heceyi Sadelestirme Cemiyeti Glasgow Subesi'nden gelen tebrik 
telgrafina Mustafa Kemal'in verdigi cevab (Kasim? 1928 Turkiye). 

1928-30 Sovyet Orta Asyasi'nda Arap alfabesi yerine Latin alfabesi kullamlmaya baslandi. 

1928-33 Sovyet Orta Asya halkimn zorla kollektivizasyonu. 

1929 

1929 Hubble, gokadalann birbirlerinden uzaklastigini gosterdi. Bu da "Big Bang/Buyuk Patlama 
Kuramina" temel olusturdu. 

1929 Resimli Ay'm "Putlari Kinyoruz" kampanyasi (Turkiye). 

1929 Sofya'da Balkan Turkleri MilIT Kongresi yapildi. 

Ocak 1929 Yeni Harfler ve bu harflerle yaziyi ogretmek uzere "Millet Mektepleri"nin agilmasi: "1 
Kasim 1928 tarihli Turk Harfleri'nin kabul ve tatbiki hakkindaki Kanun" geregi nee Arap harfleriyle kitap 
basimini yasaklayan maddenin yururluge girmesi. Maarif Vekili Mustafa Necati Bey'in Ankara'da 
olumu (1 Ocak 1929 Turkiye). 

Mart 1929 Takrir-i Sukun Kanunu kaldinldi (4 Mart 1929 Turkiye). 

Agustos 1929 iran'da Turk Katliami (Agustos 1929). 

Eylul 1929 Maarif Vekilligi'nin emriyle Okullardan Arapga ve Farsga Derslerinin kaldinlmasi (1 
Eylul 1929 Turkiye). 

Ekim 1929 Tacik Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu (15 Ekim 1929). 

Ekim 1929 New York borsasi iflas etti (24 Ekim 1929). 

Kasim 1929 M. K. Pasa'nin TBMM'nin III. Donem III. Toplanma yilmi agis konusmasi (1 Kasim 
1929 Turkiye). 

184 



Kasim 1929 Gazi'nin Ankara'da yapilmakta olan Turk Ocagi Merkez Binasi'nda incelemelerde 
bulunmak uzere tesrifi (24 Kasim 1929 Turkiye). 

Aralik 1929 Turk-Sovyet Protokolu (17 Arahk 1929). 

Arahk 1929 Irak Elgisi Rauf Bey'in Cankaya'da itimatnamesini takdim merasimi ve elginin 
soylevine M.K. Pasa'mn cevabT konusmasi (28 Aralik 1929 Turkiye). 

1930 

1930 Milli iktisat ve Tasarruf Cemiyeti (Ulusal Ekonomi ve Arastirma Kurumu) kuruldu. 

1930 Turkistan-Sibirya Demiryolu hatti tamamlandi. 

1930 1680 Turk ogretmen Yugoslavya'da isten uzaklastinldi. 

1930 18. yy'danberi Rus isgali altinda yasayan Hakaslar, Hakasya'da Ozerk bolge statusune 
kavustular. Guney Dogu Sibirya'da bulunan bu bolge, Rusya'nin Krasnoyarks vilayetine baghdir. 
Hakaslar Turk boyu olup Guney Dogu Sibirya'da yasamaktadirlar. Hakaslann iki bin yili asan tarihleri 
onlann bir Kirgiz grubu oldugunu gostermektedir. Tann Dagi Kirgizlannin dunyaca unlu buyuk 
destanlan Manas da bu tarihi olaydan bahsetmektedir. Manas Destani'nda anlatildigina gore Tann 
Dagi Kirgizlan Yenisey bolgesinden bugunki vatanlanna iki Kirgiz Han'i onderliginde gog etmislerdir. 
19. yuzyil Qin kaynaklan Kirgizlardan "Heges" veya "KieKiaSe" adiyla bahsetmektedir. Sonraki 
yillarda Tann Dagi Kirgiz boylannin Muslumanlasmasi ve yasanilan bolgeler arasindaki mesafenin 
uzak olmasi nedeniyle Yenisey Kirgizlan'nm ayn bir kimlik benimsemesi ve Hakas adini 
kabullenmeleri sonucunu dogurmustur. 

Subat 1930 Turk Parasinin Kiymetini Koruma Kanunu kabul edildi (20 Subat 1930). 

Mart 1930 Hindistan'in efsanevi lideri Gandhi, tuz yuruyusune basladi. binlerce Hintliyle 24 
gunde350 klometrelik yurudu (12 Mart 1930). 

Nisan 1930 Kadinlara Belediye Segimlerine Girme Hakki verildi (3 Nisan 1930 Turkiye). 

Nisan 1930 Turk Ocaklan Merkez Binasi'nin agilisi (23 Nisan 1930 Turkiye). 

Nisan 1930 Ankara'da Turk Ocaklan VI. Kurultayi'nin Toplanmasi. Mustafa Kemal'in 
gorusmeleri izlemesi. (24-28 Nisan 1930 Turkiye). Kurultay 28 Nisan 1930 gunu sona ermistir. 

Haziran 1930 T.C Merkez Bankasi Kurulus Kanunu kabul edildi. Yasa ile banknot gikarma hakki 
Maliye Bakanhgmdan alinarak Merkez Bankasi'na verildi (11 Haziran 1930 Turkiye). 

Haziran 1930 Turk Tarihi Tetkik Hey'eti'nin Ankarada ilk igtimaini yapmasi ve Heyet 
Baskanhgina Tevfik (Biyikhoglu) Bey'in segilmesi (4 Haziran 1930 Turkiye). 

185 



Haziran 1930 AhalT Mubadelesine Mutedair Turkiye-Yunanistan Mukavelenamesi (10 Haziran 
1930). 

Haziran 1930 Buyuk Britanya-lrak Muahedesi imzalandi (30 Hairan 1930). 

Agustos 1930 Serbest Cumhuriyet Firkasi kuruldu. Baskanliga Fethi Okyar gegti (12 Agustos 
1930 Turkiye). 

Eylul 1930 imam Hatip Okullannin tamamen kapatilmasi ve Orta Ogretimden Din Derslerinin 
kaldinlmasi (1 Eylul 1930 Turkiye). 

Eylul 1930 M.K. Pasa'mn, Sadri Maksudi (Arsal) Bey'in "Turk Dili igin" adli kitabina yazdiklan: 
"... Ulkesini, yuksek istiklalini korumasini bilen Turk Milleti, dilini de yabanci diller boyundurugundan 
kurtarmalidir" (2 Eylul 1930 Turkiye). 

Eylul 1930 Ahali Cumhuriyet Firkasi, Adana'da kuruldu (26 Eylul 1930 Turkiye). 

Ekim 1930 Turkiye-Yunanistan Dostluk, BTtarafhk, Uzlasma ve Hakem Mu'ahedesi (30 Ekim 
1930). 

Kasim 1930 Serbest Cumhuriyet Firkasinin Kapatilmasi, Firka kuruculan tarafindan feshedildi 
(17/18 Kasim/Arahk 1930 Turkiye). 

Aralik 1930 Turk Ocaklan'na karsi iftira kampanyasi (Aralik 1930 Turkiye). 

Arahk 1931 Basbakan ismet inonu Me Disisleri Bakani Tevfik Rustu Aras'in Yunanistan'i 
ziyaretleri sirasinda, 1 930 Turk-Yunan Dostluk Antlasmasi yururluge konuldu (5 Aralik 1 931 ). 

Aralik 1930 Adana'da kurulan "Ahali Cumhuriyet Firkasi" hukumet tarafindan feshedildi (21 
Aralik 1930 Turkiye). 

Aralik 1930 Menemen Olayi (23 Aralik 1930 Turkiye). 

Aralik 1930 Amele ve isgi Partisi, Edirne'de kuruldu (29 Aralik 1930 Turkiye). 

1931 

1931 Golbasi-Malatya Demiryolu isletmeye agildi. 

1931 Rumlann Enosis isyani basladi. Rumlar ingiliz valisinin konagim yakti. Kibris Turkcemaati 
Enosis'e karsi oldugunu agikladi. 

1931 Sovyetler, Basmaci onderi ibrahim Bey'i yakaladilar. 

1931 Muslumanlar, Dogu Turkistan Kumul (Hami)'da isyan ettiler. 

186 



Mart 1931 TBMM'nin yeniden milletvekilli segimi karan (5 Mart 1931 Turkiye). 

Mart 1931 "Turk Cocuklanmn ilk tahsillerini Turk mekteplerinde yapmalan hakkindaki kanurTun 
TBMM'de kabulu (Yayin tarihi: 29. 3. 1931) (23 Mart 1931 Turkiye). 

Mart 1931 Mustafa Kemal Pasa'nin Turk Ocaklan'ni Cumhuriyet Halk Firkasi ile birlestirme 
karan hakkindaki demeci: "... Kurulus tarihindenberi ilmT sahada halkgilik ve milliyetgilik nesir ve 
tamTme sadakat ve imanla galisan ve bu yolda memnuniyeti mucib hizmetleri gegmis olan Turk 
Ocaklan'nin, ayni esaslan siyasT ve tatbTkT sahada tahakkuk ettiren Firkamla butun manasiyla 
yekvucut olarak galismalanni munasip gordum. Bu kararim ise, mill? muessese hakkinda duydugum 
itimat ve emniyet'in ifadesidir." (24 Mart 1931 Turkiye). 

Mart 1931 Turkiye'de uluslararasi Uzunluk ve Agirlik olgulerin kullanilmasmi ongoren kanun 
kabul edildi (26 Mart 1931 Turkiye). 

Nisan 1931 Ankara'da son defa olarak "Turk Ocaklan Fevkalade Kurultayi"nin toplanmasi ve 
Turk Ocaklan'nin lagvinm kabul ve tasdik edilmesi. Bu kararla Turk Ocaklan'nin sahip oldugu butun 
haklarC.H.F.'na devredilmistir (10 Nisan 1931 Turkiye). 

Nisan 1931 Mustafa Kemal Pasa'nin direktifiyle "Turk Tarihi TetkTk Cemiyeti"nin kurulusu (12 
Nisan 1931 Turkiye). (M. Gologlu 15'inde kuruldugunu soyluyor.) Daha sonra ise Turk Tarih Kurumu 
adini alacaktir. 

Mayis 1931 TBMM IV. Olaganustu Toplantilannin baslamasi. Ayni gun Mustafa Kemal Pasa 3. 
defa Cumhurbaskanligina segilmistir. Olaganustu toplantilar 25. 7. 1931'e kadar surmus, 1 Kasim 
1931'de de I. Toplanma Yih agilmistir (4 Mayis 1931 Turkiye). 

Mayis 1931 Cumhuriyet Halk Firkasi 3. Buyuk Kurultayi toplandi (10-18 Mayis 1931 Turkiye). 

15 Mayis 1931-25 Eylul 1932 Huseyin Nihal Atsiz, istanbul'da "Atsiz Mecmua"'yi yayimladi (15 
Mayis 1931-25 Eylul 1932). 

Mayis 1931 Hamdullah Suphi Bey'in Bukres Elgiligi'ne tayini (20 Mayis 1931 Turkiye). 

Temmuz 1931 Mustafa Kemal Pasa'nin Turk Tarihi Tetkik Cemiyeti toplantisina baskanlik 
etmesi (19 Temmuz 1931 Turkiye). 

Temmuz 1931 Turkiye Buyuk Millet Meclisi'nde 1881 Sayili Yeni Basin Kanunu'nun kabulu (25 
Temmuz 1931 Turkiye). 

Ekim 1931 ikinci Balkan Konferansi'nin istanbul'da agihsi (20 Ekim 1931 Turkiye). 

Ekim 1931 Balkan Konferansi'na katilan delegelerin son birlesim igin Ankara'ya gelisi (25 Ekim 
1931 Turkiye) (Ertesi gunku son birlesim'de Mustafa Kemal delegelere hitaben Fransizca bir konusma 

187 



yapmistir). 

Ekim 1931 Turk-Sovyet Protokolu (30 Ekim 1931). 

Kasim 1931 Japonlar, Mangurya'yi i§gal etti (18 Kasim 1931). 

Arahk 1931 Turk Ocagi'nda Turk Matbaacihginin 200. Yih kutlamalan (31 Arahk 1931 Turkiye). 

1931-1944 Hamdullah Suphi Tannover'in T.C. Bukres Buyukelgisi oldugu donemde (1931-1944) 
Gagavuzlar Turkiye'nin gundemine gelmistir. Bu donemde Gagavuz Yeri'nde Turkge kurslan agilmis 
ve Turkge kitaplar gonderilmistir. Ote yandan bazi Gagavuzlar segilerek Turkiye'de yuksek ogrenim 
gormeleri saglanmistir. 

1932 

1932 Yugoslavya'da tedrisat tamamen Sirpga yapilmaya baslandi. 

1932 Irak, ingiltere'den bagimsizhgini elde etti (ortulu bagimhhk donemi basladi). 

Ocak 1932 Turkiye-iran Uzlasma, AdITTes. ve Huk. Mu'ahedesi (23 Ocak 1932). 

§ubat 1932 "Halk Evleri"nin Agihsi. Ankara Halkevi de dahil ilk gun 14 vilayet merkezinde, ikinci 
olarak da 24 Haziran 1932'de ise 20 merkezde daha agilmis, tedncen bunlari diger birgok vilayet ve 
kasabalarda agilanlar izlemi§tir (19 §ubat 1932 Turkiye). 

Temmuz 1932 Ankara Halkevi Konferans Salonu'nda "Birinci Turk Tarih Kongresi"nin M.K. 
Pa§a'nm huzurlannda toplanmasi (2-11 Temmuz 19 Turkiye). 

Temmuz 1932 Turkiye ile Fransa arasinda Antakya'da askeri antla§ma imzalandi. Antla§ma 
uyannca Turk askeri birlikleri 5 Temmuz'da Hatay'a girdi (3 Temmuz 1932). 

Temmuz 1932 M.K. Pasa'nin direktifiyle "Turk Dili TetkTk Cemiyeti"nin Kurulusu (12 Temmuz 
1932 Turkiye). (III. Turk Dil Kurultayi'nin 31 Agustos 1936 gunku birlesiminde kabul edilen tuzuk 
degisikligi ile kurumun adi "Turk Dil Kurumu" olarak degistirilmistir). 

Temmuz 1932 Ezanin Turkge Okunmasi (18 Temmuz 1932 Turkiye). 

Temmuz 1932 Milletler Cemiyeti'ne Giris (18 Temmuz 1932 Turkiye). 

Temmuz 1932 Halkevlerine uye olma sartlanna dair 19. 7. 1932 tarih ve 13178 sayili 
Kararname (19 Temmuz 1932 Turkiye). 

EEylul 1932 Birinci Turk Dil Kurultayi basladi ve bu gun Dil Bayrami olarak kabul edildi (26 Eylul 
1932 Turkiye). 



188 



Ekim 1932 ingilizlerden bagimsizhgini kazanan Irak, Milletler Cemiyeti'ne katildi (3 Ekim 1932). 

Kasim 1932 Turkiye-iran Dostluk Mu'ahedenamesi (5 Kasim 1932). 

Arahk 1932 "Kadro Dergisi", §evket Sureyya ve arkadaslan tarafindan yayinlanmaya baslandi 
(1 Arahk 1932). 

1933 

1933 Bulgaristan'da Belgrad Turk Mezarligi yakildi. 

1933 iki Alman bilim adami Max Kroll ve Ernst Ruska elektron mikroskobunu yapti. 

1933-16 Temmuz 1934 Huseyin Nihal Atsiz, "Orhun, Aylik Turkgu Mecmua"'u yayimladi (1933- 
16Temmuz 1934). 

§ubat 1933 istanbul'da -Evkaf MudTriyeti'nin tebligi ile- butun camilerde Ezan ve Kamet'in 
Turkge okunmaya baslamasi (7 §ubat 1933 Turkiye). 

Mart 1933 Tevfik ileri'nin istanbul Halkevi'ndeki konusmasi (3 Mart 1933 Turkiye). 

Mart 1 933 Mill? Turk Talebe Birligi kuruldu (1 Mart 1 933 Turkiye). 

Nisan 1933 Razgrad Olayi ve 20. 4. 1933 Turk genglerinin numayisi (16 Nisan 1933). 

Nisan 1933 Osmanh Duyun-u Umumiye (genel dis borglar) idaresi arasinda imzalanan 
antlasma ile Osmanh donemi borglarimn tasfiyesine baslandi (22 Nisan 1933). 

Nisan 1933 Cuma Turan Maarif ve Yardim Cemiyeti Reisi Muharrem Feyzi Bey tarafindan 
"Harigteki Turk Gazeteciligi'nin Tarihi" hakkinda bir konferans verilmistir. Bu konferansta Kirim, 
Kazan, Azerbaycan, Turkistan ve diger butun Turk-islam ulkelerinde gazetecilik nesriyatinin 
tarihinden bahsedilmistir (28 Nisan 1933 Cuma Turkiye). 

Mayis 1933 istanbul Darulfunununun Kapatilmasi ve Yerine istanbul Universitesi'nin 
Kurulmasim getiren Kanunun Kabulu (ilahiyat Fakultesi'nin yerine de islam Tedk?kleri Enstitusu 
kurulmustur) (31 Mayis 1933 Turkiye). 

Haziran 1933 Sumerbank'in kurulmasina iliskin kanun TBMM'de kabul edildi (3 Haziran 1933 
Turkiye). 

Haziran 1933 Tedavuldeki madeni Osmanh paralannin toplatilmasi ve bunlann yerine yeni 
madeni paralar basilmasim ongoren kanun kabul edildi (7 Haziran 1933 Turkiye). 

Haziran 1933 Halk Bankasi ve Halk Sandiklan Kanunu kabul edildi (8 Haziran 1933 Turkiye). 



189 



Temmuz 1933 Tecavuzun Tarifi Mukavelenamesi (Londra) (3-4 Temmuz 1933 Turkiye). 

Agustos 1933 istanbul Universitesi'nin Kurulmasi (1 Agustos 1933 Turkiye). 

Eylul 1933 Turkiye-Yunanistan SamTmT Anlasma MTsaki (14 Eylul 1933). 

Ekim 1933 Hitler, Berlin'deki Nazi toplantisinda Silahsizlanma Konferansi'na katilmayacagini ve 
Milletler Cemiyeti'nden ayrilacagini agikladi (14 Ekim 1933). 

Ekim 1933 Turkiye-Romanya Kralligi Dostluk, Adem-i Tecavuz, Hakem ve Uzlasma Mu'ahedesi 
(17 Ekim 1933). 

Kasim 1933 Kasgar'da, Dogu Turkistan Turk-islam Cumhuriyeti kuruldu (Kasim 1933). 

Kasim 1933 Turkiye-Yugoslavya Kralligi Dostluk, Adem-i Tecavuz, AdIT Tesviye, Hukuk ve 
Uzlasma Mu'ahedesi (27 Kasim 1933). 

Aralik 1933 Vali Sheng Shih-ts'ai idaresinde, Dogu Turkistan'da Sovyet kontrolunun baslamasi 
(Arahk 1933). 

1933-1937 Kasgar'da Dogu Turkistan islam Cumhuriyeti kuruldu. Bu Cumhuriyetin omru 
1937'de sona erdi. 

1934 

1934 Mihail Cakir, Gagavuz Turkgesiyle Besarabyali Gagavuzlann istoryasi adli kitabini 
bastirdi. Bu kitap bir Gagavuz tarafindan yazilan ilk Gagavuz tarihidir. 

1934 Kadro dergisi kapatildi (Turkiye). 

1934 Bulgar ihtilali gergeklesti. 

1934 Hamdullah Suphi, Romanya'da Mecidiye Seminanni ziyaret etti, Fes'in kaldinlmasini 
istedi, Gagauz bolgesinde Turkge okullar agtirdi. 

Ocak 1934 Turkiye ile Sovyetler Birligi arasinda kredi antlasmasi imzalandi (21 Ocak 1934). 

§ubat 1934 Turkiye, Romanya, Yunanistan ve Yugoslavya arasinda Balkan Pakti imzalandi (9 
§ubat1934). 

Mayis 1934 Bulgaristan'da Ogretmenler Birligi ve Turan Cemiyeti kapatildi (19 Mayis 1934). 

Haziran 1934 Soyadi Kanunu kabul edildi (21 Haziran 1934 Turkiye). 

Temmuz 1934 Dogu Turkistan Turk-islam Cumhuriyeti, Qinli Muslumanlar olan Dungan 

kuvvetlerince yikildi (Temmuz 1934). 

190 



Agustos 1934 Hitler, Almanya'nin mutlak lideri oldu (2 Agustos 1934). 

Eylul 1934 Sovyetler Birligi, Milletler Cemiyeti'ne girdi (18 Eylul 1934). 

Ekim 1934 Yugoslavya Krali Alexander ile Fransiz Disisleri Bakani Louis Barthou, Marsilya'da 
bir Hirvat milliyetgi tarafindan olduruldu (9 Ekim 1934). 

Ekim 1934 General Can Kay-§ek tarafindan yenilgiye ugratilan Cin komunistleri, Mao'nun 
etrafinda toplanmaya basladi (21 Ekim 1934). 

Kasim 1934 Mustafa Kemal'e ATATURK soyadimn verilmesi (24 Kasim 1934 Turkiye). 

Kasim 1934 Ayasofya Camii'nin muze olmasi, Bakanlar Kurulu Karan ile kabul edildi (24 Kasim 
1934 Turkiye). 

Kasim 1934 Efendi, Bey ve Pasa gibi unvan ve lakaplann kaldinldigina dair kanun kabul edildi 
(26 Kasim 1934 Turkiye). 

Kasim 1934 Milli Mucadelenin yayin organi olan "Hakimiyet-i Milliye" gazetesi, "Ulus" adiyla 
gikmaya basladi (28 Kasim 1934). 

Aralik 1934 Kiyafet Kanunu kabul edildi (3 Arahk 1934 Turkiye). 

Aralik 1934 Hangi dine mensup olursa olsun, din adamlarimn mabet ve ayinler disindaki dini 
kisve tasimalarimn yasaklanmasina dair kanun kabul edildi (3 Aralik 1934 Turkiye). 

Aralik 1934 Turk kadinlanna milletvekili segme ve segilme hakkinin verildigine dair kanun kabul 
edildi (5 Aralik 1934 Turkiye). 

1934-1939 Kurtulus mecmuasi 1934 Kasimi'ndan 1939 Temmuzu'na kadar ayhk Turkge olarak 
Berlin'de basildi. Azerbaycan Musavat Partisi'nin yayin orgamydi. Hilal Munsi ve Mehmet Emin 
Resulzade tarafindan yayinlandi. 

1935 

1935 istanbul Ruhtim §irketi Devletge satin ahndi. 

1935 Yusuf Akgura/Akguraoglu Yusuf (1876-1935) oldu. 

1935 Necib Asim (1861-1935) oldu. Leon Cahun'un Asya Tarihine Giris'ini (Introduction a 
I'histoire de L'Asie) tercume etmis, aynca bir de Turk Tarihi yazmis olan Necib Asim Turkiye'de 
Turkgu dusuncenin gelismesinde onemli biryer sahibidir. 

1935 Celal Sahir (1883-1935) oldu. 



191 



1935 Alman AEG sirketi, sesi kaydi igin plastik manyetik teyp bandini gelistirdi. 

1935 ilk Ogretimden Din Derslerinin (koy okullan disinda) kaldinlmasi (Turkiye). 

Mayis 1935 I. Turk Basin Kongresi toplandi (25 Mayis 1935). 

Mayis 1935 Hafta tatili Cuma'dan Pazar'a ahndi. Hafta tatili ve ulusal bayramlar hakkindaki 
kanun yururluge girdi (27 Mayis 1935 Turkiye). 

Ekim 1 935 Almanya Milletler Cemiyeti'nden aynldi ve II. Dunya Savasma gidecek sureci baslatti 
(21 Ekim 1935). 

Kasim 1935 Turk-Sovyet Ankara Protokolu imzalandi (7 Kasim 1935). 

1935-1976 Cinli lider Mao Zedung'un Cin Komunist Partisi'ne liderlik ettigi donem. 

1936 

1936 Turk istiklal Marsi'nin ve Safahat'in yazan mill? sair, mutefekkir Mehmed Akif Ersoy (1873- 
1936)istanbul'daoldu. 

1936 Karakalpak Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin, Ozbek Sovyet Sosyalist 
Cumhuriyeti'ne baglanmasi. 

Ocak 1936 Soyadi Kanunu yururluge girdi (2 Ocak 1936 Turkiye). 

Ocak 1936 Ankara'da Dil Tarih ve Cografya Fakultesi kuruldu (9 Ocak 1936 Turkiye). 

Haziran 1936 Sovyetler Birligi'nde aile ve evlilik hukukunu sinirlayici kanunlar yayinlandi 
(Haziran 1936). 

Haziran 1936 Recep Peker CHP Sekreterligi'nden uzaklastinldi (14-15 Haziran 1936 Turkiye). 

Temmuz 1936 Turkiye'nin istanbul ve Canakkale bogazlan uzerindeki turn haklanni taniyan ve 
kabul eden Montreux Bogazlar Sozlesmesi'nin imzasi (20 Temmuz 1936). 

Agustos 1936 Sovyetler Birligi'nde Zinov'ev, Kamenev ve diger birgok ust duzey devlet adami 
siyasi sug isnadiyla yargilandilar (Agustos 1936). 

EEylul 1936 Nikolai Ezhov, Genrikh lagoda'nin yerine Sovyetler Birligi Gizli Polis Teskilati 
(NKVD/KGB) sefi oldu. Sovyetler Birligi Komunist Partisi'nde tasviye hareketi, derinlesti/yogunlasti 
(Eylul 1936). 

Ekim 1936 Sovyetler Birligi, ispanya ig Savasi'nda, komunistleri/antifasistleri desteklemeye 
basladi (Ekim 1936). 

192 



Ekim 1936 Son Osmanh sadrazami Tevfik Pasa istanbul'da oldu (7 Ekim 1936 Turkiye). 

Kasim 1936 Montreux Bogazlar Sozlesmesi resmen yururluge girdi (9 Kasim 1936). 

Arahk 1936 Sovyetler Birligi'nin yeni anayasasi yururluge girdi (Aralik 1936): Kazakistan ve 
Kirgizistan Sovyet Cumhuriyeti oldu. Transkafkas Federal Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Ermenistan 
SSC, Azerbaycan SSC ve Gurcistan SSC adlanyla ayn devletlere bolundu. 

Aralik 1936 Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ve Kirgiz Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu 
(5 Aralik 1936). 

Aralik 1936 Karakalpakistan, Ozbekistan SSC'ne katildi (Aralik 1936). 

1936-1939 Yahudi gogunun ateslemesiyle Arap isyani gergeklesti (1920-39 arasinda toplam 
300,000 Yahudi Filistin'e geldi). Peel komisyon raporu, Filistin'in Yahudi ve Arap devletleri seklinde 
ikiye bolunmesi teklifinde bulundu (1937). Arap ve Yahudi Filistinliler, II. Dunya Savasi'nda birlikte, 
Muttefiklerin yaninda savastilar. 

1936-1941 Ruslar 1936-1941 yillan arasinda Turklerin Latin alfabesinden Kiril alfabesine 
gegmesini zorunlu kilarak, bunu onlan Ruslastirma politikalannin biraleti olarak kullandilar. 

1937 

1937 Sark Demiryollan (Sirkeci-Edirne) satin ahndi. 

1937 Japonlar, Qin'e saldirdi, isgal etti. 

1937 Muslumanlar Dogu Turkistan Kasgar'da isyan edince, Sovyetler asken mudahalede 
bulundular. 

Ocak 1937 'Devletgilik' ilkesi, yapilan degisiklik sonucu Teskilat-i Esasiye Kanunu'nun 
(Anayasa) 2. maddesinde yer aldi (5 Ocak 1937 Turkiye). 

Subat 937 Laiklik ilkesi Anayasa'ya kondu. (CHP'nin 6 umdesi Anayasda'nin 2. maddesinde) (5 
Subat 937 Turkiye). 

Mayis 1937 Sancak (Hatay) Hususunda Turkiye-Fransa Arasinda birseri Mu'ahede, Protokol ve 
Mektuplar (29 Mayis 1937). 

Temmuz 1937 Turkiye, Irak, iran ve Afganistan arasinda Saadabad Pakti imzalandi (8 Temmuz 
1937). 

Ekim 1937 ismet'in yerine Celal Bayar Basbakan (25 Ekim 1937 Turkiye). 

1937-1938 Stalin, Musluman Komunist liderleri gorevden uzaklastirdi, temizledi/yoketti. 

193 



1938 

1938 "Sadabat Pakti" TBMM'de onaylandi. 

1938 Amerikali Chester Carlson ilk fotokopi makinesini icat etti. 

1938 Anayasa degisikligi ve Laiklik ilkesinin Anayasaya ilavesi (Turkiye). 
Ocak 1938 Sadabat Pakti, TBMM'de onaylandi (14 Ocak 1938). 

Mart 1938 Ozbek Komunist liderler Faizullah Hocayev ve Akmal ikramov'un idami (Mart 1938). 

Mart 1938 Avusturya, Hitler Almanyasi'na katildi (13 Mart 1938). 

Nisan 1938 Turkiye-Yunanistan Munzam Mu'ahedenamesi imzalandi (27 Nisan 1938). 

Mayis 1938 Turkiye ile Almanya arasinda kredi antlasmasi imzalandi (8 Mayis 1938). 

Mayis 1938 Turkiye ile ingiltere arasinda kredi antlasmasi imzalandi (27 Mayis 1938). 

Haziran 1938 Turkiye'nin sartlan goz onune alinarak Medeni Kanun'daki evlenme yasi 
kadinlarda 15'e, erkeklerde 17'ye indirildi (15 Haziran 1938). 

Temmuz 1938 Turkiye ve Fransa, Hatay'da esit sayida asker bulundurmalan konusunda Turk- 
Fransiz Dostluk Mu'ahedesi, Musterek Beyanname ve Optonlara Mutedair Protokol imzalandi Turk 
birlikleri 4 Temmuz'da Hatay'a girdi (4 Temmuz 1938). 

Eylul 1938 Tayfur Sokmen liderliginde Bagimsiz Hatay Cumhuriyeti kuruldu (2 Eylul 1938). 

Ekim 1938 Alman askerleri, Qekoslavakya'daki Suded bolgesini isgal etti (1 Ekim 1938). 

Kasim 1938 Turkiye Cumhuriyeti'nin ve egemenliginin banisi Ataturk oldu (10 Kasim 1938). 

Kasim 1938 ismet inonu, Turkiye'nin 2. Cumhurbaskam oldu (11 Kasim 1938). 22 Mayis 
1950'de gorevi sona erdi. 

1939 

1939 Hakaslar Qarhk doneminde zorla kabul ettirilen Kiril alfabesini Sovyet Bolsevik 
Devriminden sonra birakip Latin alfabesine gegmisler, ama 1939'dan sonra yeniden Kiril alfabesini 
kullanmak zorunda kalmislardir. 

1939 Mihail Qakir, Gagavuzca-Romence sozlugu nesretmistir ve incil'i anadiline gevirmistir. 

1 939 Azerbaycan Turklerinden Ahmet Agaoglu (1869-1939) oldu. 1921 Haziran'inda Ahmet 
Agaoglu, Ankara'da Basin Mudurlugu gorevini ustlendi. 1923 ve 1927 yillannda Turkiye Buyuk Millet 

194 



Meclisi'nde mebusluk yapti. 

1939 igor Sikorsky adh bir Rus muhendis tarafindan ilk helikopter yapildi. 

1939 ingiltere, ikinci Dunya Savasfnin baslamasi uzerine, Ortadogu'nun kontrolu kapsaminda 
stratejik onemi olan Kibris'i elinden kagirmamak igin, ozerklik vaadinde bulunacagini yaydi. Rumlar 
ise Enosis'te kararliydi. 

Haziran 1939 Hatay'in Anavatan'a ilhakina ait antlasma Ankara' da imzalandi (23 Haziran 
1939). 

Haziran 1939 Hatay Cumhuriyeti Millet Meclisi, Turkiye Cumhuriyeti'ne katilma karan verdi. 
Hatay Anavatan Turkiye'ye katildi (30 Haziran 1939). 

Temmuz 1939 Turk Basin Birligi Birinci Kongresi toplandi (10 Temmuz 1939). 

Eylul 1939 II. Dunya Savasi basladi (1 Eylul 1939). 

EEylul 1939 Turk-Sovyet gorusmeleri, Moskova'da, Saragoglu-Molotof arasinda basladi (27 EEylul 
1939). 

1939-1945 II. Dunya Savasi yillan. 

1939-1940 Kril alfabesi, Sovyet Orta Asyasi'nda Latin alfabesinin yerini aldi. 

1940 

1940 Bulgaristan Turk nufusun yogun oldugu Dobruca'yi yeniden elde etmis ve o gunden sonra 
da sinirlarda degisiklik olmamistir. Dobruca bolgerisindeki Turkler'den baska Turk dili konusan iki 
Turk azinhk daha bulunmaktadir. Bunlar, sayilan 7.000 kadar olan Tatarlar ve Gagavuzlardir. 
Bulgarlar ulkedeki azinhklan surekli asimile etmeye galismis 

Ocak 1940 Turkiye, ingiltere ve Fransa ile iki yil sureyle krom satis antlasmasi imzaladi (8 Ocak 
1940). 

Nisan 1940 Koy Enstituleri Kanunu TBMM'de kabul edildi (17 Nisan 1940 Turkiye). 

Ekim 1940 Multecilerle birlikte Kanada'ya gitmekte olan ingiliz transatlantic^ Empress of Bratian 
batti(2Ekim 1940). 

Arahk 1940 Macaristan ve Yugoslavya arasinda Ebedi Dostluk Pakti imzalandi (12 Arahk 1940). 

1941 

1 941 Kafkash Tatar Turku Huseyinzade AN Turan (1 864-1 941 ) oldu. 

195 



1941 Turkistan Milli Mucadele hareketlerinin onemli temsilcilerinden ve devlet adamlarmdan 
Mustafa Qokayoglu (Qokayev) (1890-1941) oldu: 

1941 Huseyinzade AN Turan (1864-1941) oldu. 

Haziran 1941 Turk-Alman Dostluk ve Saldirmazhk Anlasmasi imzalandi (18 Haziran 1941). 

Haziran 1941 Hitler, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birligi topraklanni isgal etti (Haziran 1941). 

Haziran 1941 Alman imparatoru Wilhelm oldu (4 Haziran 1941). 

Aralik 1941 2. Dunya Savasinda Japonlar Pearl Harbour baskinini gergeklestirdi (7 Aralik 
1941). 

Aralik 1941 Amerika Japonya'ya harp ilan etti (8 Aralik 1941). 

Aralik 1941 Japonlar Hong Kong'a girdi (19 Aralik 1941). 

Aralik 1942 Turkiye ile Almanya arasinda savas malzemesi ahmi igin kredi antlasmasi imzalandi 
(31 Aralik 1942). 

1942 

1942 Wernher von Braun, Almanya'mn ilk uzun menzilli fuzesi olan V-2'yi firlatti. 

1942 Enrico Fermi, ABD'nin Chicago kentinde, nukleer enerjinin denetim altina alinabildigi bir 
nukleer reaktor yapti. 

1942 Sheng Shih-ts'ai, Sovyetlerle iliskilerini kopararak, Xinjiang (Dogu Turkistan)'i Milliyetgi 
Cin'e bagladi. 

1942 Sovyet Hukumeti, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birligi'nde resmen islam Dini'nin kanunT 
statusunu kabul etti ve 4 dint mudurluk/teskilat kuruldu. 

1942 Xinjiang (Dogu Turkistan), yeniden Qin Cumhuriyet Hukumeti'nin kontrolu altina girdi. 

Kasim 1942 Saragoglu Hukumeti tarafindan hazirlanan Varlik Vergisi Kanunu, TBMM'de kabul 
edildi. 1 5 Mart 1 944'te gikanlan 4.530 sayih kanun ile yururlukten kaldinldi (1 1 Kasim 1 942 Turkiye). 

1943 

1943 Mustafa Abdulcemil Kinmoglu (1943-) dogdu. Surgunde yasayan bir anne-babanin 
gocugu olarak 13 Kasim 1943'te Kinm'in Fraydorf Rayonu Boz koyunde dogdu. Babasi Abdulcemil, 
annesi ise Magfure Hanim'dir. Cemiloglu'nun nufusa kayitli oldugu asil memleketi ise Sudak Rayonu 
Ayserez koyudur. Ayserezliler, buyuk surgunden 14 yil once 1930 yihnda Sibirya'ya surgun 

196 



edilmislerdi. Cemiloglu'nun anne-babasi gizlice Kinm'a donduler. Ama hem taninmamak igin, hem de 
mal-mulklerine el konuldugundan, kendi koylerine degil, Kinm'in ayn bir bolgesine, Fraydorf 
Rayonu'na bagh Bozkoy'e sigindilar. Cemiloglu bu koyde dogdu.Henuz 6 aylikken 1944 buyuk 
surgunu geldi. Anne-baba bu defa Ozbekistan'a suruldu. Bu ulkenin Andican bolgesinin Aim koyunde 
iskan edildiler. ilkokul ogrenimine 1949 yihnda burada basladi. 1959 yihnda Taskent'teki Ortaasya 
Devlet Universitesi'nin Arap Dili ve Edebiyati Fakultesi'ne basvurdu. Mustafa Abdulcemil'in evrakini 
inceleyen Ozbek Tesellum Komisyonu Baskani, kendisini gagirarak bu fakulteye Kinm Tatarlannin 
kabul edilmeyecegine dair "gizli emir" bulundugunu bildirdi ve basvuru evrakini iade etti. O yil igin 
okuma imkam kalmayan Mustafa, sinif arkadaslan universiteye giderken, yasadiklan Mirzagol 
kasabasmda bir fabrikaya isgi olarak girdi. Tornaci ve gilingir olarak gahsti. iki yil sonra buradan da 
ayrilmak zorunda kaldi ve Taskent'e gitti.1962 yihnda "Taskent Sulama ve Ziraat Mekanizasyonu 
Enstitusu"ne kaydolmus ise de, ug yil sonra KGB'nin talebi ile ve benzer gerekgelerle buradan da 
gikanldi. Artik ogrenim hayati bitmisti. Ug yil okudugu enstituden atildiktan sonra artik Mustafa 
Abdulcemil'in Kinm-Tatar Turklugunun haklannin iadesi igin fiili mucadelesi baslamis oldu. Mustafa 
Abdulcemil Kinmoglu, bugun Kinm-Tatar Turklugunun efsanevi ismidir. 

1943 Lubnan, bagimsiz oldu. 

1943 ingiltere gudumlu 'Kibns Adasi Turk Azinligi Kurumu' (KATAK) kuruldu, ancak yapisi 
sebebiyle gelisemedi. 

1943 Balkar Turkleri II. Dunya Savasi'nda Almanlarla isbirligi yaptiklan gerekgesiyle 1943'de 
Orta Asya'ya surulduler ve topraklan da Gurcistan'a katildi. 

Nisan 1943 Romanya Krali II. Carol, oldu. 1930-1940 yillan arasinda Romanya Krali olan II. 
Carol, 15 Ekim 1893'te Sinaia'da dogdu. Tartismah bir bigimde iktidara gegtikten sonra kisisel bir 
diktatorluk kurdu. Krai I. Ferdinand'in en buyuk oglu olan II. Caroll, buyuk amcasi I. Carol'un Ekim 
1914'te olumij uzerine veliaht oldu (4 Nisan 1943). 

Eylul 1943 Cang Kay-sek Qin Baskani oldu (13 Eylul 1943). 

1944 

1944 "Turkge siirler, 1899" adli eserin yazan, mill? sair Mehmet Emin Yurdakul (1869-1944) 
oldu. 

1944 Dr. Fazil Kuguk, 'Kibns Milli Turk Halk Partisi'ni kurdu. 

1944 Kinm Tatarlan, Mesket Turkleri ve diger Kafkas Muslumanlan, Sovyet Orta Asyasi'na [ve 
Sibirya'ya] surgun edildi. 

1944 Muslumanlar, Dogu Turkistan ili'de isyan ettiler. 



197 



Mart 1944 Varlik Vergisi Kanunu yururlukten kaldinldi (15 Mart 1944 Turkiye). 

Mart 1944 ingiliz ugaklan, Neurenberg'i bombaladi (30 Mart 1944). 

18 Mayis 1944 Kinm Turkleri Kirimdan gikanlarak, Sovyetler Birligi'nin muhtelif yerlerine topluca 
surgun edilmislerdir. Sovyet Hukumeti, 25.6.1945 yihnda yayinladigi Kararname ile Kinm Muhtar 
Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni ortadan kaldirmis; Kinm, oblast statusune getirilerek yine Rusya'ya 
bagh kalmistir. Krusgev, Rus-Ukrayna kardesliginin 1000. yih munasebetiyle Kinm Oblasti'ni 
Rusya'dan alarak Ukrayna'ya baglamistir. Kinm Bolgesi bugun Ukrayna'ya bagh Muhtar bir 
Cumhuriyettir. Cumhuriyet igerisinde ise Tatar Ozerk Yonetimi bulunmaktadir. 

31 Temmuz 1944 Komunist Sovyet yonetimi'nin Ahiska Turkleri'ni topraklanndan surmesi (31 
Temmuz 1944): 6279 sayih Devlet Savunma komitesinin "gizli" karanyla top yekun surgune tabi 
tutulan Ahiskahlann gogu, bu zor yolculuk sartlanna dayanamayarak hayatlanni kaybettiler. Ahiska 
Turkleri'nin neden surgune tabi tutulduklan tam 47 yil gizli tutuldu. Ahiska Turkleri tarafindan "vatana 
donus" mucadelesi veren birgok cemiyet olusturulmus ise de gesitli ulkelerdeki surgun hayati hala 
devam etmektedir. 

Eylul 1944 Sovyetler Sosyalist Cumhuriyetler Birligi, Yugoslavya'ya girdi (29 Eylul 1944). 

Ekim 1944 ingiltere, Qin, ABD ve Sovyetler Birligi savas sonrasi bans plani igin 'Birlesmis 
Milletler' adi altinda bir orgut kurulacagini duyurdular (9 Ekim 1944). 

Kasim 1944 ili'de Dogu Turkistan Cumhuriyeti kuruldu (Kasim 1944). 

1944-1949 Gulca sehri Cinlilerden temizlenerek, "Ug Vilayet inkilabi" olarak bilinen bu 
ayaklanmalar neticesinde Dogu Turkistan Turkleri, AN Han Tore baskanhginda Dogu Turkistan 
Cumhuriyeti'ni kurdular. Butun Cin'e hakim olan Komunist Cin Kuvvetleri, 1949'da Stalin'in de onayi 
ile Dogu Turkistan'a girerek bu tarihi Turk ulkesini resmen isgal etmistir. 

1945 

1945 Arap Ligi kuruldu. 

1945 Birlesmis Milletler Beyannamesi, 51 devlet tarafindan imzalandi. 

Subat 1945 Turkiye-ABD ikili yatinm antlasmasi imzalandi (23 §ubat 1945). 

Mayis 1945 Almanya teslim oldu (7 Mayis 1945). 

Haziran 1945 Turkiye, Birlesmis Milletler Antlasmasi'm San Fransisco'da imzaladi (26 Haziran 
1945). 

Temmuz 1945 Cok partili demokratik hayatm ilk adimi atildi: Milli Kalkinma Partisi kuruldu. 

198 



Partinin kuruculan arasmda Nuri Demirag, Huseyin Avni Was ve Cevat Rifat Atilhan gibi isimler yer 
aldi (18 Temmuz 1945 Turkiye). 

Agustos 1945 ilk Atom Bombasi Amerika tarafindan, Hirosima'ya atildi (6 Agustos 1945). 

Agustos 1945 ikinci Atom Bombasi Amerika tarafindan, Nagazaki'ye atildi. 37 bin kisi oldu, 40 
bin kisi de yaralandi (9 Agustos 1945). 

Agustos 1945 Japonya teslim oldu. 2 Eylul'de teslim anlasmasi imzalandi (14 Agustos 1945). 

Ekim 1945 New York-Kalkuta hattimn agilmasiyla Pan-Amerikan sirketinin ilk ugagi istanbul'a 
geldi(13Ekim 1945). 

Ekim 1945 Fransa'da kadinlar, ilk kez oy kullanma hakki elde ettiler (21 Ekim 1945). 

1945 II Dunya Savasi sona erdi. Birlesmis Milletler Beyannamesi, 51 devlet tarafindan 
imzalandi. 

1945-1949 Cin'de, Komunistler ve Milliyetgiler arasmda ig Savas yapildi. 

1946 

1946 John Mauchy ve John Eckert'in gelistirdigi, Amerika'nin ilk elektronik bilgisayan ENIAC 
halka gosterildi. 

1946 Filistin'e gogun kisitlanmasina duyulan ofke, Yahudi gerilla guruplannin ingiliz karsiti 
siddete yonelmesine yol agti. 

1946 Fransizlar, Suriye ve Lubnan'dan aynldilar. Urdun, bagimsizhgini kazandi. 

Ocak 1946 Demokrat Parti (DP) kuruldu (7 Ocak 1946): CHP igindeki muhalefetten dogan 
Demokrat Parti, 'Dortlu Takrir'in sahipleri Bayar, Menderes, Koprulu ve Koraltan tarafindan Ankara'da 
7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi (DP) kurdular. Partinin genel baskanligma Celal Bayar segildi. Yeni 
bir partinin kurulusu tek partinin baskici yonetiminden bikmis olan toplumda buyuk seving ve ilgi 
uyandirdi. Demokrasinin ve liberal bir ekonomi anlayisinin sozculugunu yapan DP, kisa surede hizla 
buyudu. 1946 segimlerinde Meclis'e girmeyi, 14 Mayis 1950 segimlerinde ise tek basina iktidara 
gelmeyi basardi. Boylece Turkiye'de tek parti donemi sona ermis, ilk kez halkin oyu ile iktidar 
degisikligi gergeklesmis oldu. (7 Ocak 1946 Turkiye). 

Ocak 1946 Arnavutluk Halk Cumhuriyeti ilan edildi (1 1 Ocak 1946). 

§ubat 1946 Amerika ile askeri yardim antlasmasi imzalandi (27 §ubat 1946). 

Mayis 1946 Turkiye, UNESCO Antlasmasi'ni onayladi (20 Mayis 1946). 

199 



Mayis 1946 Turkiye Sosyalist Partisi kuruldu. Kurucu Genel Baskam, Esat Adil ustecaplioglu 
oldu (14Mayis 1946). 

Mayis 1946 Turkiye Sosyalist isgi Partisi kuruldu (24 Mayis 1946). 

Haziran 1946 Dogu Turkistan Cumhuriyeti, Milliyetgi Cin'le yapilan bir anlasmanin sonucu 
olarak yikildi, dagildi (Haziran 1946). 

Haziran 1946 italya'da krallik idaresine son verilip Cumhuriyet ilan edildi (10 Haziran 1946). 

Haziran 1946 Turkiye Gazeteciler Cemiyeti kuruldu (10 Haziran 1946). 

Haziran 1946 Turkiye isgi ve Ciftgi Partisi istanbul'da kuruldu. Ethem Ruhi Balkan ve Necmettin 
Deliorman'in partinin kuruculan arasinda bulundugu agiklandi (17 Haziran 1946). 

Haziran 1946 Turkiye Sosyalist Emekgi ve Koylu Partisi, Sefik Husnu liderliginde kuruldu (20 
Haziran 1946). 

Agustos 1946 Muhammed AN Cinnah, Muslumanlarin aynlarak bagimsiz bir devlet kurabilmeleri 
igin 'Dogrudan eylem' adi altinda bir gagnda bulundu. Bu gagn sonucunda gikan siddet olaylannda 5 
000 kisi hayatini kaybetti (16 Agustos 1946). 

Ekim 1946 Fransa'da IV. Cumhuriyet Anayasasi referandumla kabul edildi (13 Ekim 1946v). 

Ekim 1946 Birlesmis Milletler, ilk genel toplantisini New York'ta yapti (23 Ekim 1946). 

1946-1953 N. Sivernik (Sovyetler Birligi cumhurbaskam). 

1947 

1947 ingiliz Hindistani'nin bolunmesi ve Hindistan ile Pakistan'in bagimsizhgi. 

1947 Birlesmis Milletler, ingiltere'nin Filistin'i bolme planini onayladi. 

Nisan 1947 Hindistan Kongre Partisi, ulkenin Hindistan ve Pakistan olarak iki ayn devlete 
bolunmesini kabul etti (19 Nisan 1947). 

Temmuz 1947 Turk-ABD Yardim Antlasmasi imzalandi (12 Temmuz 1947). 

Agustos 1947 Pakistan devleti kuruldu (15 Agustos 1947). 

1948 

1948 Turk Kurtulus Savasi komutanlanndan asker, devlet adami Kazim Karabekir (1882-1948) 
oldu. 

200 



1948 Amerikali ug bilim adami John Bardeen, Walter Brattain ve William Shockley transistor 
denilen bir cihaz icat ederek elektronik devrelerin gok daha kugulmesini sagladi. Daha sonra, bu 
icatlanyla Nobel Odulu aldilar. 

Ocak 1948 Hindistan Devlet Baskani Gandhi, Nathuram Godse adh birfanatik Hintli tarafindan 
olduruldu (30 Ocak 1948). 

Mayis 1948 Hurriyet Gazetesi Sedat Simavi yonetiminde yaym hayatina girdi (1 Mayis 1948). 

Mayis 1948 14 Mayis'ta Filistin'de bir Yahudi israil Devleti kuruldu (14 Mayis 1948). 

Haziran 1948 Sovyetler Birligi'in Bati Berlin'i ablukaya almasi (24 Haziran 1948). 

Haziran 1948 Yugoslavya, Komunist Milletlerarasi Teskilat olan Kominform'dan atildi (28 
Haziran 1948). 

Temmuz 1948 Turk-Amerikan ekonomik anlasmasi imzalandi (4 Temmuz 1948). 

Temmuz 1948 Millet Partisi kuruldu (20 Temmuz 1948Turkiye). 

Eylul 1948 Kuzey Kore, bagimsizhgini ilan etti (9 Eylul 1948). 

Eylul 1948 Pakistan'in kurucusu M.AIi Cinnah oldu (18 Eylul 1948). 

Arahk 1948 Turk Komunist Partisi, Bulgaristan Komunist Partisinin 5. Genel Kongresine bir 
telgraf gonderdi (19 Arahk 1948). Telgrafta "... Turk irtica hukumetinin ve murteci Turk basinmin 
butun baski ve tezviratlanna ragman Turk komunistleri faaliyetlerine devam etmektedir" denilmekt. 
(Cumhuriyet. 20.12.1948) 

Arahk 1948 Marshall Plani Avrupa idarecisi Avverell Harriman Ankarada bir basin toplantisi 
duzenledi ve sunlan soyledi: "Turkiye'nin tabii kaynaklannin gelismesi yalniz kendisi igin degil, butun 
Avrupa ve Amerika igin de buyuk bir onemi haizdir" (28 Arahk 1948). 

1948-1949 ilk Arap-israil Savasi. 

1949 

1949 Kazanh Turk-islam bilgini, fikir ve aksiyon adami, muellif, arastirmaci, Musa Carullah 
Bigiyev (1875-1949) oldu. 

Subat 1949 Turkiye, Avrupa Kalkinmasi icra Konseyine katildi (17 Subat 1949). 

Mart 1949 Amerika, Turkiye'ye yapilan yardimi arttirmaya soz verdi ve Akdeniz Pakti konusunu 
Disisleri Bakani Sadak ile gorusmege istekli oldugunu bildirdi (17 Mart 1949). 



201 



Nisan 1949 Kuzey Atlantik Pakti (NATO) kuruldu. Bu konudaki antlasma Washington'da 12 
ulkenin temsilcileri tarafindan imzalandi (4 Nisan 1949). 

Mayis 1949 Bati Berlin'e hava yolu tasimasinin baslamasi (12 Mayis 1949). 

Haziran 1949 Transurdun, Urdun Emrligi/Kralhgi adini aldi (2 Haziran 1949). 

Haziran 1949 Komunistlerin siddetli muhalefetine karsin Vietnam Devleti kuruldu (14 Haziran 
1949). 

Eylul 1949 Sovyetler Birligi, Atom Bombasi'ni basanyla patlatti (Eylul 1949). 

Eylul 1949 Konrad Adenauer, Federal Almanya'mn ilk sansolyesi oldu (15 Eylul 1949). 

Eylul 1949 Mao Zedong, Cin Halk Cumhuriyeti'nin baskanligina segildi (30 Eylul 1949). 

Ekim 1949 Cin Halk Cumhuriyeti'nin kurulusu (1 Ekim 1949). 

Ekim 1949 Mao, Qin'de ig savasi kazandiktan sonra kurdugu "Qin Halk Cumhuriyeti" nin ilk 
baskani segildi (1 Ekim 1949). 

Ekim 1949 Dogu Almanya Cumhuriyeti kuruldu (7 Ekim 1949). 

Arahk 1949 Uluslararasi Para Bankasindan bir heyet, Turk Hukumetinin 50 milyon dolar borg 
para talebini incelemek igin Turkiye'ye geldi (28 Arahk 1949). 

1950 

1950-1951 Bulgaristan'dan Turkiye'ye gogler: 1944'e kadar 140.000 kisi, 1950-1951'de 155.000 
Turk gogmen gelmistir. 

1950 ikinci Dunya Savasi'nin ardindan butun dunyada kolonilerin tasfiyesi egilimi 
yayginlasinca, Kibris Rum Ortodoks Liderligi (18 Ekim'de basina Makarios segilmisti), yogun 
kampanyaya giristi. Yunanistan hukumeti de Birlesmis Milletler'e, uluslann kendi gelecegini tayin 
haklannin Kibris igin de uygulanmasi yolunda basvuruda bulundu. 

1950 Turkiye Kore Savasi'na katildi: Savas sonrasi Dunya uzerindeki gelismeleri izleyen Turk 
Silahli Kuvvetleri, insanlik idealleri ugruna 1950 yilindaki Kore Savaslanna katilarak turn dikkatleri 
uzerinde topladi. Kore'ye gonderilen takviyeli piyade tugayi girdigi savaslarda, azmiyle, 
kahramanhgiyla, ruhuyla, birgok ulke ordulanna ornek gosterildi. Turk Silahli Kuvvetleri KORE'de 731 
sehit verdi. 

Subat 1950 Tek dereceli gizli oy ve agik tasnif esaslanni tasiyan gogunluk sistemine dayah 
Segim Kanunu kabul edildi (16 Subat 1950 Turkiye). 

202 



Mayis 1950 Demokrat Parti 14 Mayis 1950 segimlerinde tek basina iktidara gelmeyi basardi, 
'Menderesli Yillar' basladi: Boylece Turkiye'de tek parti donemi sona ermis, ilk kez halkin oyu ile 
iktidar degisikligi gergeklesmis oldu. DP, 1954 segimlerinde oylarim daha da artirarak iktidanni 
perginledi, 1957 segimlerinde oy kaybma ugramasina ragmen 27 Mayis 1960'a kadar iktidanni 
surdurdu. DP, on yilhk iktidan suresince, ekonomiye ve halkin yasamina elle tutulur bir canhhk getirdi. 
Ekonomi genisledi, halkin kazanci artti, gok sayida koy yol, su ve elektrige kavustu. Yeni alanlar 
tanma agildi, makineli ziraat basladi, ticaret hizlandi, sanayilesme dogrultusunda onemli adimlar 
atildi. Yabanci sermaye ve ticaret sermayesini sanayiye yoneltme surecine girildi. 

Mayis 1950-Mayis 1960 Demokrat Partili yillar (14 Mayis 1950-27 Mayis 1960). 

Mayis 1950 Celal Bayar, Turkiye'nin 3. Cumhurbaskani oldu (22 Mayis 1950). 27 Mayis 1960 
ihtilaline kadar gorevini surdurdu. 

Haziran 1950 Sovyetler'in destegini alan Kuzey Kore Guney Kore'ye saldirdi (25 Haziran 1950). 

Haziran 1950 Kore Savasi basladi (25 Haziran 1950). 

Temmuz 1950 Turkiye ile israil arasinda ticaret antlasmasi imzalandi (4 Temmuz 1950). 

Eylul 1950 Kore savasi igin NATO'nun 5. maddesi (uye ulkelerden birine saldinldiginda diger 
ulkelerin yardim etmesi) kapsaminda Turkiye'nin Kore'ye asker gondermesi (21 EEylul 1950). 

Eylul 1950 ABD birlikleri Kore'nin baskenti Seul'u isgal ettiler (26 Eylul 1950). 

Eylul 1950 "Yakut Saha Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Devlet Egemenlik Deklarasyonu" ilan 
edildi (27 Eylul 1950). 

Eylul 1950 Birlesmis Milletler'in emrine verilen Kore Birligi 28 EEylul 1950'de yolculuguna basladi. 
Birlik, once ozel trenlerle iskenderun'a nakledildi, buradan da gemilerle Kore'ye dogru hareket etti (28 
Eylul 1950). 

Kasim 1950 Cezayir bagimsizhgim kazandi (1 Kasim 1950). 

Kasim 1950 Kore'de Kunuri Savasi basladi (27 Kasim 1950). 

Kasim 1950 1 1 Ekim'den beri Kore'de bulunan Turk Birligi de savasa katildi (28 Kasim 1950). 

Aralik 1950 BM gugleri Kore'den gekilmeye basladi (3 Aralik 1950). 

1951 

1951 Libya, bagimsiz oldu. 

Ocak 1951 Turkiye Komunist Partisi'nin bazi uyeleri tutuklandi (13 Ocak 1951). 

203 



Nisan 1951 Turkiye, Gumruk Tarifeleri ve Ticaret Genel Antlasmasi'm (GATT) imzaladi (21 
Nisan 1951). 

1952 

1952 Turkiye ve Yunanistan NATO'ya katildi. 

1952 Misir'da Cumhuriyet ilan edildi. 

1952 Dwight D. Eisenhower Amerika Baskani oldu. 

§ubat 1952 Turkiye Cumhuriyeti NATO'ya katildi: Silahli Kuvvetlerinde modernizasyon 
galismalarim baslatti. Caydincilik gucu surekli artan Turk ordusu 1974 Kibns Bans Harekatinda gug 
ve yetenegini bir kez daha kanitladi. Turk Silahli Kuvvetleri, 1980'li yillann sonunda yeniden 
yapilanma surecine girdi (18 Subat 1952). 

Nisan 1952 Japonya'daki Amerikan askeri varligi resmi olarak sona erdi (28 Nisan 1952). 

Haziran 1952 Berlin ikiye bolundu (1 Haziran 1952). 

Agustos 1952 Komunist Cin yonetimi, Dogu Turkistan'da 10 ayn muhtar bolge tesis eti (8 
Agustos 1952). Sincan (Uygur) Ozerk Bolgesi bunlardan biri ise de, yonetim haklan, Pekin 
yonetimince gignenmektedir. Turn idarede butun yetkiler Qinlilerdedir. Ozerk yonetim organlannda 
gorevlendirilen etnik unsurlann siyasT, ekonomik ve askerT karar verme, denetleme yetkileri Cin 
Komunist Partisi kontrolu altindadir. Qin Komunist Partisi tarafindan bolgeye vali 
gorevlendirilmektedir. Valinin mutlaka Cin Komunist Partisi uyesi olmasi sart kosulmaktadir. Dogu 
Turkistan'da Sincan Uygur Ozerk Bolgesi'nden baska ayni haklara sahip 7 organ daha vardir. 1- 
Sincan Askeri Bolge Komutanhgi 2-Sincan Askeri Uretim ve insaat Bolge Komutanhgi 3-Sincan 
Komunist Partisi 4-Sincan Halk Kurultayi Daimi Komitesi 5-Disiplin Kontrol Komitesi 6-SiyasT Danisma 
Konseyi 7-Sincan Devlet Savunma Gugleri Genel Komutanhgi 

Kasim 1952 ABD, ilk hidrojen bombasini Eniwetok Adasi'nda patlatti (30 Kasim 1952). 

1953 

Mart 1953 Stalin'in olumu ve halefi Khrushchev'in iktidan devralmasi (Mart 1953). 

Subat 1953 Ankara'da Turkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasinda Balkan Pakti imzalandi (28 
§ubat 1953). 

Mayis 1953 Paris'te Belgika, Fransa, italya, Luksemburg, Hollanda ve Federal Almanya 
Arasinda Avrupa Savunma Birligi Anlasmasi imzalandi. NATO uyesi ulkeler de, bu birligin uyelerine 
garanti veren bir protokol imzaladilar (27 Mayis 1953). 



204 



Haziran 1953 ingiltere'de Kralige II. Elizabeth tag giydi (2 Haziran 1953). 

Haziran 1953 Amerika ile Turkiye arasinda Kinkkale'de NATO igin cephane yapilmasina iliskin 
antlasma imzalandi (4 Haziran 1953). 

Temmuz 1953 Kore Savasi sona erdi (28 Temmuz 1953). 

1953-1960 Maresal K. Vorosilov (Sovyetler Birligi). 

1953-1964 Nikita Kurugev (Sovyetler Birligi lideri). 

1954 

1954 Yunanistan, Birlesmis Milletler'e Kibns'ta self-determinasyon igin basvurdu. Turkiye karsi 
gikti. Birlesmis Milletler, Yunan talebini reddetti. 

Ocak 1954 Kuruculan arasinda Hikmet Bayur, Kenan Oner, Ahmet Tahtakihg ve Osman 
Bolukbasi'mn bulundugu Millet Partisi kapatildi (26 Ocak 1954 Turkiye). 

Mart 1954 Turkiye Petrolleri Anonim Ortakhgi Kurulus Kanunu ve Petrol Kanunu kabul edildi (7 
Mart 1954). 

Kasim 1954 Cezayir'in Bagimsizlik Savasi basladi (1 Kasim 1954). 

1955 

1955 Yunan teror orgutu EOKA, 1 Nisan'da Kibns'ta faaliyete gegti. Rumlar arasinda Enosisgi- 
Anti Enosisgi gatismasi basladi. Turkiye ilk kez sorunda taraf olmayi kabul etti ve 29 Agustos'ta 
Londra'da ingiltere ve Yunanistan'in katildigi toplantida, Turkiye de temsil edildi. Konferans devam 
ederken, EOKA terorunun Turkleri de hedef almaya baslamasi karsisinda, istanbul'da duzenlenen 
mitingler kontrolden gikti. Daha sonralan '6-7 Eylul Olaylan' diye anilacak olan yagma ve tahribat, 
Turkiye'deki Rumlar kadar, diger azinliklan da hedef aldi. Ayni zamanda 'Ya Taksim Ya Olum' slogani 
yogun bigimde kullanilmaya baslandi. 

1955 Federal Almanya Cumhuriyeti NATO'ya katildi. 

1955 Cenevre Zirve Konferansi yapildi. Camp David. 

1955 Cin'de, Sincan UygurOtonom Bolgesi'nin kurulusu. 

Subat 1955 Turkiye-lrak Karsihkh isbirligi Antlasmasi Bagdat'da imzalandi (24 Subat 1955). 

Subat 1955 Bagdat pakti imzalandi (24 Subat 1955). 

Mayis 1955 Turkiye La Haye'de kurulan Milletlerarasi Beratlar Enstitusu'ne katildi (13 Mayis 

205 



1955). 

Mayis 1955 Arnavutluk, Bulgaristan, Cekoslovakya, Dogu Almanya, Macaristan, Polonya, 
Romanya ve Sovyetler Birligi arasinda Varsova Pakti kuruldu (14 Mayis 1955). 

Mayis 1955 Turk Havayollan Anonim Ortakhgi kurulus kanunu kabul edildi (21 Mayis 1955). 

Ekim 1955 Dunyamn en gtiglu savas gemilerinden olan Saratoga ugak gemisi ABD'de denize 
indirildi (8 Ekim 1955). 

1956 

1956 ingiliz hukumeti, Kibris'taki kansikliklann bas kiskirticisi sifatiyla Baspiskopos Makarios'u 
Seysel Adalan'na surdu. Birlesmis Milletler'de Turkiye ilk kez, 'taksim' tezini agikladi. ingiltere, askeri 
ussunun kalmasi sartiyla, 'self-determinasyon'u kabul etmeye yanasti. 

1956 Misir, Suveys Kanah'ni millilestirdi; israil, Fransa ve ingiltere Suveys Kanali'ni isgal etti. 

1956 Tunus ve Fas bagimsizhklanni elde ettiler. 

Agustos 1956 Basbakanliga bagli olarak Atom Enerjisi Komisyonu kurulmasina iliskin kanun 
kabul edildi (27 Agustos 1956 Turkiye). 

Ekim 1956 Macaristan'daki Anti-Stalinist/Komunist isyan, Rus ordusu tarafindan bastinldi (23 
Ekim 1956). 

Kasim 1956 SSCB gugleri Macaristan'a girdi (4 Kasim 1956). 

1957 

1957 NATO arabuluculuk gorevini ustlenince, EOKA gegici olarak ateskes ilan etti, Makarios 
serbest birakildi. 15 Kasim'da Kibris'ta Turk Mukavemet Teskilati (TMT) kuruldu. 

1957 Sovyetler Birligi tarafindan, Dunya'mn gevresinde donen, insan yapimi ilk cisim Sputnik I 
firlatildi. 

1957 1918'den 1932 yilma kadar Kiril alfabesini, 1932'den 1957'ye kadar Latin Alfabesini 
kullanan Gagavuzlar igin 1957 yihnda, Moldova S.S.C.B. Yuksek Sovyeti'nin karanyla Rus Alfabesine 
birkag harf ilave edilerek, Kiril esasli ilk Gagavuz Alfabesi hazirlandi. 1957'den 1996'ya kadar tekrar 
Kiril Alfabesini, 1996'dan sonra ise Latin Alfabesini kullanmaya baslamislardir. 

1957 Kabartay-Balkarlar 1956'da ulkelerine donme izni verilerek Kabartay-Balkar OSS 
Cumhuriyeti yeniden olusturuldu. Halen Rusya Federasyonunu bagli federe bir cumhuriyettir. 

Mart 1957 AET ve EURATOM Antlasmalan Belgika, Fransa, italya, Luksemburg ye Hollanda 

206 



tarafindan Roma'da imzalandi (27 Mart 1957). 

Eylul 1957 ABD ilk yer alti nukleer denemesini Nevada golunde yapti (19 Eylul 1957). 

Ekim 1957 Sovyet uzay gemisi Sputnik-I firlatildi (4 Ekim 1957). 

1958 

1958 Kibns'in ingiliz Milletler Toplulugu iginde kalmasina, ama Turkiye ve Yunanistan'la da 
baglara sahip olmasina dayali 'MacMillan Plani' gundeme geldi. 

1958 Irak'ta bir askeri darbe ile Kralhk rejimi yikildi ve Cumhuriyet ilan olundu. 
Haziran 1958 Gazeteci Hakki Tank Us vefat etti (24 Haziran 1958). 

Ekim 1958 Turkiye-iran petrol boru hatti antlasmasi imzalandi (18 Ekim 1958). 
1958-1959 Cin Halk Cumhuriyeti'nde Buyuk Yuruyus. 
1958-1961 Birlesik Arap Cumhuriyeti kuruldu. 
1959 

1959 Mehmet-Zade Mirza-Bala (1899-1959) oldu. 

1959 ingiltere Basbakani ve ug devletin disisleri bakanlannin katihmiyla Zurih Antlasmalan 
onaylandi. Cemaat temsilcileri olarak Makarios ve Dr. Kuguk de toplantiya katildilar. 19 §ubat'ta 
Turkiye, Yunanistan ve ingiltere, Kibris Anayasasi'ni garanti altina aldi. ingiliz uslerinin devami kabul 
edildi. Mayis ayinda Yunanistan Basbakani ve disisleri bakani Turkiye'yi resmen ziyaret etti ve bans 
ruzgarlan esmeye basladi. 

Ocak 1959 Kuba Devrimi gergeklesti (1 Ocak 1959). 

§ubat 1959 Turkiye, ingiltere ve Yunanistan, Kibns'in bagimsizhgini ongoren Londra 
Anlasmasi'ni Basbakanlar duzeyinde imzaladi (19 §ubat 1959). 

Mayis 1959 Turkiye-Amerika Atom Enerjisi isbirligi Antlasmasi imzalandi (26 Mayis 1959). 

Haziran 1959 Yunanistan AET'ye ortakhk talebinde bulundu (8 Haziran 1959). 

Temmuz 1959 Turkiye, AET'ye ortakhk igin basvurdu (31 Temmuz 1959). 

Agustos 1959Turkiye-ABD kredi antlasmasi imzalandi (20 Agustos 1959). 

Eylul 1959 AET Bakanlar Konseyi, Ankara ve Atina'nin Ortakhk basvurulanni kabul etti (1 1 Eylul 
1959). 

207 



1960 

1960 Kibns Anayasasi imzalandi. Ada'ya sembolik Turk ve Yunan birlikleri yerlestirildi. 
Makarios Cumhurbaskam, Fazil Kuguk de yardimcisi oldu. Bu arada 27 Mayis 1960'da Turkiye'de 
ordu yonetime el koydu. 1961 segimleriyle ulkede tekrar demokrasiye donuldu. 

1960 Irak Turkmen Kardeslik Ocagi kuruldu. Ocak bir yandan kulup huviyetinde faaliyet 
gosterirken, diger yandan Irak Turkmen toplumunun kulturel ve sosyal ihtiyaglarim da karsiladi. 
1977'de baslayan Baas saldirganhgmdan nasibini alan yoneticiler, once gorevden uzaklastinldi. 1979 
yihnda ise tutuklandilar ve 1980'de idam edildiler. idamlara tepki olarak 1980'de Navzang bol-gesine 
askeri karargah kuruldu. Orgut Irak Turklerinin deklare edilmis ilk siyasi organizasyonu ozelligini 
tasimaktadir. 1983'te bir araya gelen Irak'in siyasi kuruluslan, orgutun israrh tutumu karsisinda ilk 
defa Turkmen haklarim.kabul ederek sonug bildirisine yazmislardir. Siyasi konjonkturun degismesi 
nedeniyle 1985 tarihinde orgut faaliyetleri donduruldu. 

1960 Theodore Maiman ilk lazeri yapti. 

Mayis 1960 Eregli DemirCelik Fabrikalan kuruldu (11 Mayis 1960 Turkiye). 

Mayis 1960 Turkiye'de bir Askeri Darbe ile TSK yonetime el koydu (27 Mayis 1960): Turkiye'de 
ordu yonetime el koydu. 1961 segimleriyle ulkede tekrar demokrasiye donuldu. 

Mayis 1960 Cemal Gursel, Turkiye'nin 4. Cumhurbaskam oldu (27 Mayis 1960). 28 Mart 
1966'da gorevi sona erdi. 

Eylul 1960 Nijerya bagimsizligini ilan etti (1 Eylul 1960). 

Eylul 1960 Kuba lideri Fidel Castro, New York'ta Birlesmis Milletleri ziyaret etti (19 Eylul 1960). 

Eylul 1960 Demokrat Parti kapatildi (29 Eylul 1960 Turkiye). 

Ekim 1960 27 Mayis 1960 Darbesi'yle, ordunun yonetime el koymasindan sonra onceki 
hukumet uyelerinin ve aralannda Adnan Menderes, Fatin Rustu Zorlu gibi iktidardaki Demokrat Parti 
yoneticilerinin yargilandigi Yassiada mahkemeleri basladi. Durusmalar istanbul agiklanndaki 
Yassiada'da yapildigindan bu durusmalara Yassiada Mahkemeleri adi verildi (14 Ekim 1960). 

Kasim 1960 Demokrat Parti adayi J.F.Kennedy, ABD Baskani segildi (9 Kasim 1960). 

1960-1964 Leonid Brejnev (Sovyetler Birligi). 

1960-1975 Guney-Kuzey Vietnam ig Savasi ve Amerika'nin Guney Vietnam'dan yana savasa 
dahil olmasi. 30 Nisan 1975 tarihinde Guney Vietnam, kuzeydeki Komunist kuvvetlere teslim oldu, 
savas sona erdi. 2 Temmuz 1976 tarihinde ise Kuzey-Guney Vietnam'in birlesmesi resmen 
gergeklesti. 

208 



1961 

1961 Tannu-Tiva Muhtar Bolgesi'nin statusu degistirilerek Rusya Sovyet Sosyalist Federal 
Cumhuriyeti'ne bagh Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti statusu verildi. Halen Rusya 
Federasyonu'na bagh Tiva Ozerk Cumhuriyeti seklinde bir cumhuriyettir. 

1961 Turkiye'den Avrupa ulkelerine isgucu (isgi) ihraci basladi: ikinci Dunya Savasi sonunda 
Bati Avrupa ulkeleri kalkinma hamlelerini gergeklestirmek igin isgucune ihtiyag duydular. Bu ihtiyaci 
karsilamak uzere Bati Avrupa ulkelerine yonelen Turk isgucu, Turkiye'nin 1961-1965 yillan arasinda 
Avrupa'ya isgi ithal eden ulkelerle istihdam ve gog anlasmalan imzalamasiyla hiz kazandi. 1970'li 
yillann baslanndan itibaren bu kisiler, aile birlesimi yoluyla Turkiye'deki es ve gocuklanni Avrupa'ya 
getirmeye basladilar. Bu sureg 1980 yih basina kadar yogun olarak devam etti. ilk zamanlar 
Avrupa'da galismak ve tasarruf yapip ulkelerine geri donmek amacinda olan Turk isgileri misafirlikten 
gogmenlige gegtiler. Bu durumu fark eden Avrupa ulkeleri sayilan gittikge artan Turkleri geri 
gondermek igin tesvik primleri uygulamaya basladilar. Bunun sonucunda kismi olarak mesafe alinsa 
da Turklerin Bati Avrupa ulkelerinde kalmalan devam etti. Hatta, orada doganlar basta olmak uzere 
gok sayida vatandasimiz bulunduklan ulkelerin vatandashgina gegerek gift pasaport ve gifte 
vatandaslik sahibi oldular. Avrupa ulkelerindeki ikinci ve ozellikle uguncu Turk kusagi sadece isgi 
olarak kalmayip gesitli yatinmlara giristiler ve bir gogu isgilikten isverenlige yukseldiler. 

1961 Berlin Duvan insaa edildi. 

1961 Serezli bir Yahudi olup, Tekin Alp takma adiyla birgok esere imza atmis olan Moiz Kohen 
(Moize Cohen, 1883-1961) oldu. Kohen atesli Panturkgu gorusleri ile dikkat gekti. Yahudi olmasina 
ragmen Panturkgu ideolojinin bu kadar savunucusu olmasi hakkinda birgok kuskuyu da beraberinde 
getirmektedir. Yasami boyunca Osmanlicihktan, Panturkguluge ve Kemalizme kadar birkag ideolojiyi 
degerlendirip benimsedi ve Birinci Dunya Savasi oncesi ve suresince kendini adamis bir Panturkgu 
goruntusu verdi. Ortaya koydugu ideolojik zikzaklar, her devrin adami izlenimini kuvvetlendirmektedir. 

Ocak 1961 Amerika ile Turkiye arasinda, Eregli Demir Celik Tesisleri igin 130 milyon dolarhk 
kredi anlasmasi imzalandi (9 Ocak 1961). 

Subat 1961 Adalet Partisi kuruldu (11 §ubat 1961 Turkiye). 

Subat 1961 Turkiye isgi Partisi (TlP) kuruldu (13 §ubat 1961). 

Nisan 1961 Turkiye ile Sovyetler Birligi arasinda demiryolu nakliyatma iliskin anlasma imzalandi 
(27Nisan 1961). 

Eylul 1961 1960 ihtilalinden sonra Donemin bakanlanndan Fatin Rustu Zorlu ve Hasan 
Polatkan'in idammin gergeklestirilmesi (16 EEylul 1961 Turkiye). 

Eylul 1961 1960 ihtilalinden sonra ihtilal oncesi donemin Turkiye Basbakani Adnan Menderes 

209 



idam edildi (17 Eylul 1961). 

Eylul 1961 Suriye, Birlesik Arap Cumhuriyeti'nden aynlarak bagimsizhgini ilan etti (30 Eylul 
1961). 

Ekim 1961 Turkiye ile Almanya arasinda "Turk i§gucu Anlasmasi" imzalandi (31 Ekim 1961). 

Ekim 1961 Sblizhenie ve sliianie kavramlannin ortaya atildigi, Sovyetler Birligi Komunist Partisi 
XXII. Kongresi yapildi (Ekim 1961). 

1962 

1962 Dogu Turkistan'dan, Sovyet Orta Asyasi'na toplu olarak Kazaklar'in surulmesi. 

1962 Kesmir'de, Cin ve Hindistan arasinda simr gatismalan vuku buldu. 

1962 ig Savasin ardindan Cezayir bagimsizhgini kazandi. 

Ekim 1962 Amerika, Sovyetlerin Kuba'yi bir nukleer us haline getirdigini iddia ederek adayi 
abluka etti (23 Ekim 1962). 

Kasim 1962 Sovyetler, Mars'a ilk roketi firlatti (1 Kasim 1962). 

Kasim 1962 Guney Afrika'da Mandela, ulkeyi yasadisi yollardan terk temek sugundan 5 yil 
hapse mahkum oldu (7 Kasim 1962). 

Arahk 1962 Adalet Partisi'nin I. Buyuk Kongresi toplandi (2 Arahk 1962 Turkiye). 

1963 

1963 Cin-Sovyet iliskilerinde anlasmazhklar bas gosterdi. 

Ekim 1963 Kurtulus Savasi komutanlanndan Refet Bele oldu (2 Ekim 1963 Turkiye). 

Kasim 1963 ABD Baskani Kennedy, olduruldu. Katil zanhsi Lee Harvey Oswald, Jack Ruby 
isminde biri tarafindan olduruldu (24 Kasim 1963) 

Arahk 1963 Kibns'ta Turkler'e yonelik Noel Katliami (21 Arahk 1963).: asbakan Karamanlis'in 
istifasi ve ulkeyi terk etmesinin ardindan, Yunanistan surekli kabine bunahmlan gegirmeye basladi. Bu 
yuzden Kibns uzerinde etkisi azaldi. Makarios, kendi girisimiyle yil boyunca anayasasi degistirme ve 
Turk Cumhurbaskani yardimcisimn yetkilerini kisma faaliyetlerini arttirdi. Kasim sonunda ABD 
Baskani Kennedy, Makarios'a bundan vazgegmesini onerdi. Arahk basinda da Turkiye tek tarafh 
degisiklikleri kabul etmeyecegini bildirdi. 21 Arahk 1963 'ta Noel katliami ile EOKA, Turk cemaatine 
karsi 'etnik temizleme ve Ada'dan kagirma' politikasini zirveye gikardi. Eylemleri 1964 Agustos'unun 
ortalanna kadar surdu. 30 Arahk'ta ise Makarios 13 maddelik anayasa degisikligi onerisini agikladi 

210 



ama Turkiye buna karsi oldugunu tekrarladi. 

1964 

1964 "Yeni Turan" adh eserin yazan Halide Edip Adivar (1884-1964) oldu. 

1964 Gumuspala'mn 1964'te olumuyle bosalan Adalet Partisi (AP) Genel Baskanhgi'na Devlet 
Su isleri eski Genel Muduru Suleyman Demirel segildi. AP, 1965 segimlerinde oylarin yuzde 53'unu 
alarak tek basina iktidara geldi. Bu segimlerin bir ozelligi de Turkiye'de ilk kez sosyalist bir partinin, 
Turkiye isgi Partisi'nin (TiP) segimlere katilmasi ve 15 milletvekilligi kazanmasiydi. 

1964 Filistin Kurtulus Orgutu kuruldu ve israil Devleti'ne karsi gerilla savasim baslatti. 

1964 Martin Luther King, Nobel Bans Odulu'nu kazandi. 

Subat 1964 Kibris sorununu gozimlemek uzere Londra'da bir araya gelen Turkiye, Yunanistan 
ve ingiltere gozim anlasmasina varamayinca konferans sonugsuz dagildi. ingiltere, sorunun gozimu 
igin Birlesmis Milletler'e basvurdu. Bu arada Kibns'da kanh olaylar artarak surdu (15 Subat 1964). 

Mart 1964 Birlesmis Milletler Guvenlik Konseyi, Kibris'ta ug ay sure ile gorev yapacak 
Uluslararasi Bans Gucu gonderilmesine kararverdi (4 Mart 1964). 

Agustos 1964 Turkiye ile Fransa arasinda insan Gucunde isbirligi Anlasmasi, Ankara'da 
imzalandi. Anlasmaya gore; ilk etapta 10 bin Turk isgisinin kuzeydeki komur ocaklannda galismak 
uzere Fransa'ya gonderilecegi agiklandi (20 Agustos 1964). 

Haziran 1964 Turk hukumetinin Kibns'a mudahale karan almasi uzerine ABD Baskani Johnson, 
ABD yardimmdan saglanan silahlann mudahalede kullanilamayacagini belirten bir mektup gonderdi 
(5 Haziran 1964). 

Ekim 1964 Rusya, Kibris'ta iki toplumun varhgini kabul etti (30 Ekim 1964). 

Kasim 1964 Adalet Partisi Buyuk Kongresi'nde Suleyman Demirel ezici bir farkla genel 
baskanhga segildi (29 Kasim 1964 Turkiye). 

Arahk 1964 Turkiye ile AET arasinda 12 Eylul 1963 yilmda imzalanan ve Turkiye'yi Gumruk 
Birligine goturecek olan Ortakhk Antlasmasi (Ankara Antlasmasi) yururluge girdi. Birinci Ortakhk 
Konseyi toplantisi yapildi (1 Arahk 1964). 

1965 

1964-1965 A. Mikoyan (Sovyetler Birligi). 

Mayis 1965 Bati Almanya ile 283 milyon marklik (o gunun parasiyla yaklasik 849 milyon lira) 

yeni bir kredi anlasmasi imzaladi. Kredinin 35 milyon markimn Ortak Pazar payi olmasi, ilk planda 14 

211 



milyon mark odenmesi ve Keban Projesi igin de 80 milyon mark verilmesi kararlastinldi (24 Mayis 
1965 Turkiye). 

Haziran 1965 Arap-israil Savasi basladi (5 Haziran 1965). 

Temmuz 1965 Milli istihbarat Teskilati (MiT) Kanunu (6.7.1 965-No: 644) kabul edildi (6 Temmuz 
1965 Turkiye). 

Ekim 1965 Suleyman Demirel ve Adalet Partisi 1965 ve 1969 10 Ekim'inde yapilan iki segimde 
deiktidaroldu (10 Ekim 1965 Turkiye). 

Aralik 1965 Fransa Cumhurbaskanligi'na De Gualle yeniden segildi (19 Aralik 1965). 

Aralik 1965 Brezilya'nin Sao Paulo kentinde, Ermeniler tarafindan Turkiye aleyhine gosteri 
duzenlendi (25 Aralik 1965). 

1965-1971 'Demirel'li Yillar'in baslamasi: Suleyman Demirel liderligindeki Adalet Partisi, 1965 
segimlerinde oylann yuzde 53'unu alarak tek basina iktidara geldi. AP'nin 1965-1971 yillanndaki 
iktidar donemi ekonomik, sosyal ve siyasal agidan Turkiye'nin en parlak devirlerinden biri oldu. Bu 
donemde ekonominin en belirgin ozelligi yuksek kalkinma hizi ve dusiik enflasyondu. Sanayilesme 
sureci hizlandi. Kirsal kesime donuk yatinmlara ve enerji projelerine oncelik verildi. Daha bagimsiz bir 
dis politika izlendi. 1965-1971 yillan ayrica Turkiye'nin en ozgurlukgu donemi ozelligini de 
tasimaktaydi. Dusunceyi sinirlayan ve antidemokratik olarak nitelenen yasa maddelerinin en az 
uygulandigi ve en az sayida kisinin bu nedenle hukum giydigi donemdi. Bu donemde kitleler siyasal 
orgutlenme yolunda onemli adimlar attilar. Yine bu donemde basin, tarihinin en ozgur yillanni yasadi, 
farkh gorusler agik bigimde yazildi ve tartisildi. 

1965-1977 N. Podgorni (Sovyetler Birligi). 

1965-1985 Bulgaristan'daki Turklerin nufus artisi Bulgar yonetimini korkutacak boyuta 
ulasmistir: 1965 nufus sayim verilerine gore Turkler 850.000'e yakin sayilan ile genel nufusun 
%10'unu olusturmaktaydilar. 1985 sayiminda ise Turk nufus 1.600.000 civanna ulasmisti. Genel 
nufusun %15'ini teskil ediyorlardi. Bu nufus yogunluklanyla Bulgaristan'da Turkler en kalabalik azinlik 
durumundaydilar. Baskilar sonucu 1989'dan sonra gergeklesen gogler, bu sayiyi asagi gekmistir. 
Nufusun buyuk gogunlugu giftgilik ve hayvancihkla gegimini saglamaktadir. 

1966 

1966 Fransa, NATO'nun askeri kanadindan aynldi. 

1966 Uzun sure Turk Ocagi baskanhgi yapmis, Turk Milliyetgisi buyuk hatip Hamdullah Suphi 
Tannover (1886-1966) oldu. 

Subat 1966 Turk Sovyet Ticaret Antlasmasi imzalandi (19Subat 1966). 

212 



Mart 1966 Cevdet Sunay, Turkiye'nin 5. Cumhurbaskam oldu (28 Mart 1966). Gorevi 28 Mart 
1973'te sona erdi. 

1966-1976 Cin Halk Cumhuriyeti'nde, Buyuk isgi Sinifi Kultur Devrimi. 

1967 

1967 Arap Devletleri ve israil arasinda Alti Gun Savasi yapildi. Araplaryenildiler. 

1967 Yunanistan'da ordu yonetime el koydu ve 1974'e kadar iktidarda kaldi: Subaylar halkin 
destegini elde etmek igin Kibris'ta EOKAya destegi arttirdilar. Kibns'ta Turkler iyiden iyiye gettolara 
sikistinlmaya baslandi. Yunan ordusunun 15 bin askeri, gayri resmi olarak Ada'ya yerlestirildi. 
Turklere karsi surdurulen soykinmin kesilmesi igin Turk ve Yunan basbakanlan arasinda duzenlenen 
toplanti bir sonug vermeyince, Turkiye askeri mudahalede bulunacagini agikladi. Yunanlilar, ug Turk 
koyunden geri gekilirken, arkalannda 24 olu biraktilar. TBMM, Turkiye Cumhuriyeti Hukumeti'ne 
Kibris'a mudahale yetkisi verdi. Turk ugaklan Kibris uzerinde ugmaya basladi. Donanma ve gikarma 
birlikleri harekete gegti. ABD'nin arabuluculuguyla Yunan birliklerinin geri gekilmesi saglaninca, Turk 
harekati durduruldu. 1964'ten beri Turkiye'de bulunan Rauf Denktas gizlice Ada'ya gitti. Denktas, 
Yunanlilarca tutuklandi ama Turkiye ve ABD'nin baskisiyla iade edildi. 

1967 AN Canip (1887-1967) oldu. 

Mart 1967 Turk-Sovyet iktisadi Anlasmasi imzalandi (25 Mart 1967). 

Nisan 1967 Yunanistan'da Albaylar darbe yapti (21 Nisan 1967). 

Mayis 1967 CHP'den aynlan Turhan Feyzioglu ve arkadaslan Guven Partisi'ni kurdu (12 Mayis 
1967 Turkiye). 

Haziran 1967 Kalkinma Plani geregince izmir'de yapilmasi ongorulen 4. rafineri yapim 
antlasmasi Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanhgi'nda, Sovyetler Birligi yetkilileriyle imzalandi. Yapilacak 
rafinerinin yilda 3 milyon ton ham petrol isleyecegi agiklandi (12 Haziran 1967). 

Kasim 1967 Kibns'ta Rum'larTurk koylerine saldirmaya basladi (15 Kasim 1967). 

1968 

Ekim 1968 Turkiye isgi Ciftgi Partisi, Anayasa Mahkemesi'nce kapatildi (15 Ekim 1968). 

Mart 1968 Turkiye ile Bulgaristan arasindaki gog antlasmasi imzalandi. Antlasmaya gore, 1952 
yihna kadar Turkiye'ye gogenlerle yakin akrabahk baglan olanlar anavatana gelebilecek. Gog hakki 
kazananlar her yil Nisan ve Kasim aylan arasinda 300'er kisilik gruplar halinde Turkiye'ye gelebilecek 
(22 Mart 1968). 



213 



Ekim 1968 Prag'da binlerce Cek, Sovyet isgalini protesto etti (28 Ekim 1968). 

Arahk 1968 Turk-Yunan Kultur Protokolu imzalandi (20 Arahk 1968). 

1969 

1969 Muammer Kaddafi, Libya'da darbe yaparak iktidan ele gegirdi. 

1969 Abdullah Battal Taymas (1882/3-1969) oldu. 

Mart 1969 ABD eski baskam Dwight Eisenhower oldu (28 Mart 1969). 

Nisan 1969 Londra'da, Turk Elgiligi onunde Ermeniler tarafindan gosteri yuruyusu tertip edildi 
(24Nisan 1969). 

Mayis 1969 Kadikoy'de, Baharettin Dedesan adh bir ulkucu, Hayko Gulis adh bir Ermeni 
tarafindan olduruldu (2 Mayis 1969). 

Haziran 1969 Filistin Kurtulus Orgutu kuruldu (2 Haziran 1969). 

Eylul 1969 Albay Kaddafi, Libya'da askeri bir darbe yaparak Krai idris'i devirdi (1 Eylul 1969). 

Ekim 1969 Dogu Turkistan Turkleri'nin 1000 seneden beri kullandiklan Arap Alfabesi Cin 
hukumeti tarafindan tamamen yasaklanmistir (23 Ekim 1969). Onun yerine Cin fonetigine uygun 
olarak hazirlanan Latin Alfabesi kabul ettirilmistir 1980'li yillarda Uygur aydinlannm hazirlamis 
olduklan, Uygur fonetigine uygun Kiril Alfabesi projesi Pekin tarafindan reddedilmistir. Bunun yaninda 
halkin buyuk gogunlugunun Turk olmasi sebebiyle Dogu Turkistan'da her seye ragmen Turkge 
konusulmaktadir. Eski bir Turk yurdu olan Dogu Turkistan, Turklerin ilk yerlesik hayata basladigi 
yurtlardan biridir. Uygur mimarisi ise dunyaca meshurdur ve Turk-islam mimarisi ozelliklerini ihtiva 
eder. Yeni Uygur edebiyati donemi (XIX. yy. Uygur edebiyati) Dogu Turkistan'daki Qin istila ordularmi, 
Qin hakimiyetini ve onlara karsi yapilan mucadeleleri isleyen eserlerin gok oldugu bir donemdir. 
Ortaya gikan edebT eserler, Uygur Turklerinde meydana gelen yeni mill? edebiyatin temelini 
olusturmaktadir. 

1970 

1970 Urdun'de Kara Eylul. Misnr'da Nasir'dan sonra EnverSedat, iktidan eline aldi. 

Ocak 1970 Konya Bagimsiz Milletvekili Prof. Necmettin Erbakan ve 16 arkadasi Milli Nizam 
Partisi'ni kurdu (26 Ocak 1970 Turkiye). 

Nisan 1970 Turkiye Gazetesi kuruldu (22 Nisan 1970). 

Eylul 1970 Misir Devlet Baskani Nasir 5 Ekim 1970 tarihinde oldu. Yerine Enver Sedat getirildi 

(28 Eylul 1970). 

214 



Kasim 1970 Fransa Cumhurbaskam Charles De Gaulle oldu (9 Kasim 1970). 

Kasim 1970 Savunma Bakani General Hafiz Esad, Suriye'de darbe yapti (13 Kasim 1970). 

Arahk 1970 Demokratik Parti kuruldu. Partinin kuruculan arasinda Ferruh Bozbeyli, Saadettin 
Bilgig, Talat Asal ve Yuksel Menderes yer aldi (17 Arahk 1970 Turkiye). 

1971 

Mart 1971 Hukumet'e askeri bir muhtira verildi ve Hukumet istifa etti. (12 Mart 1971) 

Mayis 1971 Anayasa Mahkemesi, Milli Nizam Partisi'nin kapatilmasina karar verdi. Gerekgede, 
'Laik devlet niteliginin ve Ataturk devrimciliginin korunmasi prensiplerine aykin olmasf ifadesi 
kullanildi (21 Mayis 1971 Turkiye). 

Temmuz 1971 Anayasa Mahkemesi, Turkiye isgi Partisi'nin temelli kapatilmasina karar verdi. 
Kapatma karanna gerekge olarak TiP'in faaliyetlerinin Anayasa'nm 57. maddesiyle, Siyasi Partiler 
Kanunu'nun 89. maddesine aykin olusu gosterildi. TiP'in mallanna el konulurken, 41 yoneticinin bes 
yil sureyle parti kuramayacaklan karara baglandi (20 Temmuz 1971). 

Ekim 1971 Dr. Hikmet Kivilcimh, Bulgaristan'da oldu (11 Ekim 1971). 

Arahk 1971 Pakistan-Hindistan Savasi basladi, yenilen Pakistan ateskes imzaladi (3-17 Arahk 
1971). 

1972 

1972 Dundar Taser (1925-1972) oldu. Buyuk Turk milliyetgisi, dava adami ve gonul eri. Dundar 
Taser, 1925 yihnda Gaziantep'te dogdu. 

Mayis 1972 CHP olaganustu kurultayinda delegelerin gogunlugunun ismet inonu'nun istegine 
karsi gikip gogunlugu Ecevitgi olan Parti Meclisi adaylanna oy vermesi uzerine CHP Genel Baskani 
ismet inonu, 33,5 yildir surdurdugu liderliginden istifa etti (8 Mayis 1972 Turkiye). 

Temmuz 1972 30 Haziran 1972 gunu baslayan CHP'nin 21. Kurultayi'nda genel baskanhga 
Mustafa Bulent Ecevit segildi. Eski Baskan ismet inonu, Ecevit'i ayaga kalkarak selamladi (1 Temmuz 
1972). 

Eylul 1972 Cumhuriyetgi Guven Partisi kuruldu (4 Eylul 1972 Turkiye). 

Eylul 1 972 Japonya ve Qin tekrar diplomatik iliskiler kurmaya karar verdi (28 Eylul 1 972). 

Ekim 1972 Milli Selamet Partisi Kuruldu (11 Ekim 1972 Turkiye). 

Kasim 1972 CHP Milletvekili ismet inonu, 'CHP'nin parti politikasinin memleket igin sakincah 

215 



istikamet aldigi' gerekgesiyle gece geg saatlerde hem CHP'den, hem milletvekilliginden istifa etti. 
honu, eski Cumhurbaskam oldugundan senator olarak Cumhuriyet Senatosu'ndaki gorevine devam 
etti (5 Kasim 1972 Turkiye). 

Arahk 1972 Dogu Berlin'de iki Almanya arasinda "Temel Anlasma" imzalandi (21 Aralik 1972). 

1973 

1973 Afganistan'da yapilan asken darbe, Monarsi'yi yikti ve Davud Han'in basbakanhginda 
Afganistan Cumhuriyeti kuruldu. 

1973 Yom KippurSavasi. Arap-israil savasi. 

Ocak 1973 Milli Selamet Partisi Genel Baskanhgi'na Suleyman Arif Emre segildi (21 Ocak 1973 
Turkiye). 

Ocak 1973 Turkiye'nin Los Angeles Baskonsolosu Mehmet Baydar ve Konsolos Bahadir Demir, 
78 yasindaki Amerikan uyruklu Ermeni Gurgen (Karakin) Yanikiyan tarafindan sehit edildi (27 Ocak 
1973). 

§ubat 1973 Rauf Denktas, Kibns Turk yonetimi baskani oldu (18 §ubat 1973). 

Mart 1973 Milliyetgi Guven Partisi ile Cumhuriyetgi Parti birlesti. Bunlara bazi bagimsizlarm 
katilmasiyla 'Cumhuriyetgi Guven Partisi' kurulmus oldu (3 Mart 1973 Turkiye). 

Nisan 1973 Fahri Koruturk, Turkiye'nin 6. Cumhurbaskam oldu (6 Nisan 1973). 6 Nisan 1980' 
de gorevi sona erdi. 

Haziran 1973 Yunanistan'da monarsi yikildi (1 Haziran 1973). 

Haziran 1973 Dogu ve Bati Almanya'nin BM'ye girmek igin yaptiklan basvurular kabul edildi (22 
Haziran 1973). 

Agustos 1973 Turkiye-lrak Petrol Boru Hatti Anlasmasi imzalandi. Turkiye topraklanna 
dosenecek 625 kilometrelik boru ile Irak petrolu Kerkuk'ten Akdeniz'e ulastinlacagi agiklandi (27 
Agustos 1973). 

1973-1974 Arap Petrol Ambargosu. 

1974 

1974 Filistin Kurtulus Orgutu, BM Genel Kurulu oturumlannda delege bulunduran ilk hukumet 
disi orgut oldu. 

1974 Lubnan'da ig savas basladi. 

216 



Temmuz 1974 Yunanli subaylann yonettigi Ulusal Muhafiz Orgutu, Kibns'ta Cumhurbaskam 
Makarios'u devirdi ve EOKA-B onderi Nikos Sampson'u 'cumhurbaskam' ilan etti (5 Temmuz 1974). 

Temmuz 1974 T.C. Ordusu'nun I. Kibns Bans Harekati basladi (19 Temmuz 1974): Ada'daki 
hgiliz ussune siginan Makarios, Kibris'i terk etmek zorunda kaldi. Bu suretle Enosis'in 
gergeklestirilmek istendigini anlayan Basbakan Bulent Ecevit, garanti anlasmasi uyannca, ingiltere'yi 
ortak eyleme davet etti. ingiltere'nin katilmamasi uzerine, T.C. Ordusu'nun Kibns Bans Harekati 
basladi. Turk gikarma gemileri 19 Temmuz'da denize agildi ve 20 Temmuz'da denizden gikarma ve 
havadan indirmelerle Girne bolgesi kontrole almdi. Ancak Yunan birliklerinin, garantor olarak bulunan 
Turk birligine saldirmasi, garpismalan butun Ada yuzeyine yaydi. 22 Temmuz'da Birlesmis Milletler'in 
gagnsina uyularak ates kesildi. Bu girisim sonucu, Kibns'ta Nikos Sampson, Yunanistan'da ise askeri 
cunta devrildi ve Yunanistan demokrasiye dondu. Ancak Kibns'ta daginik durumdaki Turklerin 
guvenligi saglanamadigi gibi, Girne'deki Koprubasi da Turk ordusu igin yeterli guvenceye sahip 
degildi. 

Agustos 1974 Cenevre'de surdurulen bans gorusmelerine ragmen Yunanistan, Kibns 
konusunda higbir uzlasmaya yanasmak niyetinde olmadigini gosterdi (16 Agustos 1974). 

Agustos 1974 II. Kibns Bans Harekati basladi: Rumlann, koylerdeki Turkleri oldurmeye devam 
etmesi uzerine, Turk ordusu, Kibns'm yuzde 37'sini kontrol altina alacak kadar ilerledikten sonra ikinci 
harekati sona erdirdi (14-16 Agustos 1974). 

1975 

1975 Avrupa Guvenlik ve isbirligi Konferansi (CSCE, AGiK), Helsinki Nihai Senedi imzalandi. 

Ocak 1975 Asala (Gizli Ermeni Kurtulus Ordusu) teror orgutu kuruldu (20 Ocak 1975). 

Subat 1975 Kibns Turk Federe Devleti kuruldu. Ayni yil igerisinde bir de nufus mubadelesi 
gergeklesti. Bu mubadele ile Kibns'm Guney kesimindeki Turkler, kuzey kesimine, kuzey kesimindeki 
Rumlar da guney kesimine gegti. Mubadele BM gozetiminde gergeklesti. Cesitli kaynaklara gore, bu 
tarihten gunumuze kadar, Turkiye'den Ada'ya 30-40 bin civannda Turk yerlesimci gonderilmis 
durumda (13 Subat 1975). 

Subat 1975 Kibns Turk Federe devleti ilan edildi (23 Subat 1975). 

Mart 1975 Turkiye ile Sovyetler Birligi arasindaki 180 milyon dolarhk ticaret protokolu imzalandi 
(11 Mart 1975). 

Nisan 1975 Kuzey ve Guney Vietnam birlesti (30 Nisan 1975). 

Mayis 1975 Turkiye isgi Partisi eski genel baskanlanndan Mehmet AN Aybar, 49 arkadasiyla 
birlikte Sosyalist Parti adiyla yeni bir parti kurduklanni agikladi (31 Mayis 1975). 

217 



Haziran 1975 Kibns'ta Turk Federe Devleti Anayasasi igin halk oylamasi yapildi. Oylamaya 
katilanlardan 37 bin 502 kisi 'evet', 230 kisi ise 'hayir' oyu kullandi (8 Haziran 1975). 

Ekim 1975 Turkiye'nin Viyana Buyukelgisi Danis Tunaligil, buyukelgiligi basan 3 terorist 
tarafindan sehit edildi (22 Ekim 1975). 

Ekim 1975 Turkiye'nin Paris Buyukelgisi ismail EREZ ve makam soforu Talip YENER, 
buyukelgilik yakinlannda katledildi (24 Ekim 1975). Saldinyi 'Ermeni Soykinmi Adalet Komandolan' 
adli orgut ustlendi. 

Kasim 1975 ABD'de yapilan baskanlik segimlerini Jimmy Carter kazandi (2 Kasim 1975). 

Kasim 1975 ispanya'da Diktator Genaral Franco oldu (20 Kasim 1975). 

Aralik 1975 Omrunu Butun Turkluk galismalanna adayan Huseyin Nihal Atsiz (25 Ocak 1905-1 1 
Aralik 1975) istanbul'da oldu. 

1976 

1976 Cin'li komunist lider Mao Tse-tung'un oldu. 

Subat 1976 Turkiye'nin Beyrut Buyukelgiligi Baskatibi Oktar Cirit, bir salonda otururken Ermeni 
terorizminin kurbani oldu. Saldinyi ASALA ustlendi. ASALA ilk kez bu cinayetle adini ortaya atti (15 
Subat 1976). 

Mart 1976 Turkiye ile Amerika arasinda 'Savunma isbirligi Anlasmasi' imzalandi. Disisleri 
Bakanlan tarafindan imzalanan anlasmaya gore Turkiye, usleri agmasina karsihk ABD'den 4 yil iginde 
1 milyar dolartutannda yardim alacak (26 Mart 1976). 

Haziran 1976 Rauf Denktas, Kibris Turk Federe Devleti Devlet Baskanhgi'na segildi (21 Haziran 
1976). 

Eylul 1976 Qin Halk Cumhuriyeti lideri Mao Zedong oldu (9 Eylul 1976). 

Kasim 1976 Turkiye ile Sovyetler Birligi arasinda elektrik alisverisini saglayacak 10 yil sureli 
anlasma imzalandi (13 Kasim 1976). 

Kasim 1976 isveg'in Volvo firmasi ile Tasit Sanayi A.§. arasinda, Turkiye'de kamyon 
uretilmesini ongoren bir anlasma, isveg'te imzalandi (19 Kasim 1976). 

Aralik 1976 Sovyetler Birligi'yle 10 yil sureli ekonomik anlasma imzalandi (13 Aralik 1976). 

1977 

1977 Dunya'mn tekrar kullanilabilen ilk uzay gemisi olan Uzay Mekigi, ABD tarafindan firlatildi. 

218 



Mart 1977 Turkiye ile Sovyetler Birligi arasinda 1977 ve 1978 yillanni kapsayan 200 milyon 
dolarhk ticari protokol imzalandi. Anlasmaya gore Turkiye Sovyetler Birligi'nden demir ve gelik boru 
amyant ve bazi hammaddeleri alacak (24 Mart 1977). 

Haziran 1977-1982 Brejnev, Sovyetler Birligi Yuksek Sovyet Prezidyumu baskam oldu (Haziran 
1977-1982). 

Haziran 1977 Turkiye'nin Vatikan Buyukelgisi Taha Carim, buyukelgilik ikametgahinin onunde 
iki teroristin agtigi ates sonucu oldu. Saldinyi bu kez 'Ermeni Soykirimi Adalet Komandolan' adh orgut 
ustlendi (2 Haziran 1977). 

Temmuz 1977 Pakistan'da askeri darbe yapildi. General Ziya Ol Hak, Zulfikar AN Butto idaresini 
devirdi (5 Temmuz 1977). 

Ekim 1977 Sovyetler Birligi'nin yeni anayasasi yururluge girdi (Ekim 1977). 

Ekim 1977 Osmanh tarihine iliskin galismalanyla taninan Prof. Dr. ismail Hakki Uzungarsih, 
istanbul'da oldu (9 Ekim 1977). 

1977-1979 Denktas-Makarios (1977) ve Denktas-Klerides (1979) ile zirve anlasmalan 
imzalandi. Bu anlasmalarla, Kibrish Rumlar ilk kez iki kesimli, iki toplumlu federal bir gOzimu 
benimsiyordu. 

1978 

1978 Cin'de Deng Xiao-ping'in iktidan ele alisi. 

1978 Bulgaristan'dan 130.000 kisi Turkiye'ye gelmistir. 

1978 Irak yonetimi Turkiye'de Turkmen ogrencilerin tahsil yapmalanni ani bir kararla yasakladi. 
Turkmen ogrenciler eski sosyalist ulkelere tahsil igin gitmeye tesvik edildi. 

Nisan 1978 Afganistan'da Komunistlerce desteklenen bir devrim gergeklesti, Davud Han'a bir 
suikast sonucu olduruldu ve ardindan Demokratik Afganistan Cumhuriyeti kuruldu (Nisan 1978). 

Nisan 1978 Turk-Sovyet Ticaret Anlasmasi imzalandi. Buna gore Turkiye ile Rusya arasindaki 
ticaretin yuzde 50 artmasi ve iki yolcu ugagi ile bes helikopter ithal edilmesi karara baglandi (5 Nisan 
1978). 

Haziran 1978 Madrit'te, Turkiye Buyukelgisi Zeki Kunaralp'in esi Necla Kunaralp Ermeni bir 
saldirgan tarafindan olduruldu. Ayni saldiri sirasinda, emekli Buyukelgi Besir Balcioglu da vefat etti (2 
Haziran 1978). 

Eylul 1978 Camp David'de israil Basbakani Begin ile Misir Devlet Baskani Enver Sedat bans 

219 



igin imza attilar (17 Eylul 1978). 

Eylul 1978 Papa Birinci John Paul (Roma Katolik Klisesi'nin basina gegtikten bir ay sonra) 
Vatican'daki evinde olu bulundu (29 Eylul 1978). 

Kasim 1978 Diyarbakir'in Lice ilgesine bagh Fis Koyu'nde yapilan bir toplantida (PKK teror 
orgutunun I. Kongresi) PKK (Kurdistan isgi Partisi, Partiya Karkaren Kurdistan)'nin kuruldugu ilan edili 
(27Kasim 1978 Turkiye). 

1978-1979 iran'da Yamud Turkmen ayaklanmasi: 1978 ihtilali ardindan bir takim haklar elde 
etmek igin ayaklanarak 1979 Martinda Gonbad Kavus sehrini ele gegirmislerse de, iran'in askerT 
ustunlugu karsisinda basanli olamamislardir. 

1979 

1979 Camp David Antlasmasi imzalandi (israil-Misir). 

1979 Sovyet nufus sayimina gore Sovyetler Birligi'nde, 37.203. 000'u Turk kokenli 43.772.000 
Musluman vardi. En buyuk olandan kuguge dogru bir sira iginde bunlar: Ozbekler, Kazaklar, Tatarlar, 
Azeriler, Turkmenler, Kirgizlar, Baskirlar ve her biri I milyonun ugte birinden kuguk nufuslanyla diger 7 
kuguk Turk gruplardan olusmaktadir. 

16 Ocak 1979 iran §ahi ulkeyi terketti (16 Ocak 1979). 

Ocak-§ubat 1979 Ayetullah Humeyni onderliginde iran'da islam inkilabi yapildi (Ocak-§ubat 
1979). 

Nisan 1979 Humeyni, iran'in bir islam Cumhuriyeti oldugunu ilan etti (1 Nisan 1979). 

Nisan 1979 Yunan Hukumeti, Atina'nin Nea Simirna meydanmda "Ermeni intikam Aniti"nin 
dikilmesine izin verdi (15 Nisan 1979). 

Ekim 1979 Filistin Kurtulus Orgutu lideri Yaser Arafat Ankara'ya geldi; FKO temsilciligi agildi (1 
Ekim 1979). 

Ekim 1979 Hollanda'daki Turkiye Buyukelgisi Ozdemir BENLER'in oglu Ahmet BENLER, silahh 
saldin sonucu olduruldu. Olayi bu kez hem 'Ermeni Soykirimi Adalet Komandolan' hem de ASALA 
ayri ayri ustlendi (12 Ekim 1979). 

Arahk 1979 Afganistan'in Sovyetler tarafindan isgali. Sovyetler, mucahidlere karsi savasinda 
Afgan rejimine destek verdi (21 Arahk 1979). 

Arahk 1979 Turkiye'nin Paris Turizim Musaviri Yilmaz Qolpan bir teroristin saldinsi sonucu 
katledildi (22 Arahk 1979). 

220 



1980 

Ocak 1980... Turkiy'de "Ekonomik istikrar Kararlan" ahndi. (24 Ocak 1980) 

Subat 1980 Turkiye'nin isvigre Buyukelgisi Dogan Turkmen, Bern'de ugradigi saldindan yara 
almadan kurtuldu (6 Subat 1980). 

Mart 1980 Otonom bolge Kosova'daki Pristine Universitesi'nde ogrenci gosterileri basladi (11 
Mart 1980). 

Nisan 1980 Turkiye'nin Vatikan Buyukelgisi Vecdi Turel'in makam aracina ates agildi. Turel ve 
koruma gorevlisi Tahsin Guveng saldindan yarah olarak kurtuldular (17 Nisan 1980). 

Mayis 1980 Turk siyaset ve devlet adami Gun Sazak (1932-1980) 27 Mayis 1980 tarihinde bir 
suikast sonucu gapraz atese alinarak Ankara'da sehid edildi. 

Temmuz 1980 Turkiye'nin Atina Buyukelgiligi idari Atesesi Galip Ozmen ile 14 yasindaki kizi 
Neslihan Ozmen bir teroristin silahh saldinsi sonucu katledildiler. Saldiriyi ASALA ustlendi (31 
Temmuz 1980). 

Eylul 1980 Necmettin Erbakan liderliginde Konya'da binlerce kisinin katihmiyla Kudus Mitingi 
yapildi. Bu miting 12 Eylul 1980 ihtilalinden sonra MSP davasmda onemli bir kanit olarak kullanildi (6 
Eylul 1980Turkiye). 

Eylul 1980 12 Eylul AskerT Darbesi: Orgeneral Kenan Evren liderliginde Turkiye'de Ordu darbe 
yaparak yonetime el koydu (12 Eylul 1980). 

Eylul 1980 iran ile Irak arasinda petrol fiyatlanndaki anlasmazhktan dolayi 10 yil surecek kanh 
gatismalar (iran-lrak Savasi) basladi (22-24 Eylul 1980). 

Eylul 1980 Turkiye'nin Paris Buyukelgiligi Basin Danismam Selguk Bakkalbasi ugradigi silahh 
saldinda yaralandi (26 Eylul 1980). 

Kasim 1980 Ronald Reagan, Baskan segildi (4 Kasim 1980). 

Arahk 1980 Turkiye'nin Avusturalya Baskonsolosu Sank Anyak ile koruma gorevlisi Engin 
Sever, Ermeni terorizminin kurbani oldular (17 Arahk 1980). 

1980-89 iran-lrak Savasi yasandi. 

1981 

1981 Enver Sedat bir suikast sonucu olduruldu. iran, Amerikah esirleri serbest birakti. 

Mart 1981 Turkiye'nin Paris Buyukelgiligi Cahsam Atesesi Resat Morah ile din gorevlisi Tecelli 

221 



An, Calisma Ateseliginden gikip arabaya binecekleri sirada 2 teroristin saldinsina ugrayarak 
hayatlanni kaybettiler. Saldinyi ASALA ustlendi (4 Mart 1981). 

Nisan 1981 Turkiye'nin Kophenag Calisma Atesesi Cavit Demir oturdugu apartmanin 
asansorunde ugradigi silahli saldindan yarah olarak kurtuldu (2 Nisan 1981). 

Haziran 1981 Turkiye'nin Cenevre Baskonsoloslugu Sozlesmeli Sekreteri Mehmet Savas 
Yerguz evine gitmek uzere konsolosluktan ayrildiktan hemen sonra ugradigi silahli saldinda hayatini 
kaybetti. Saldinyi ASALA ustlendi (9 Haziran 1981). 

Eylul 1981 Turkiye'nin Paris Baskonsoloslugu ile Kultur Ateseligi'nin bulundugu binayi isgal 
eden 4 ermeni terorist 56 Turk gorevli ve vatandasi rehin aldi. Guvenlik gorevlisi Cemal Ozen'i 
oldurup Baskonsolos Kaya inal'i yaraladilar. Olayi ASALA ustlendi (24 Eylul 1981). 

Ekim 1981 Enver Sedat (Misir Devlet Baskani), bir suikast sonucu olduruldu (6 Ekim 1981). 

Ekim 1981 Turkiye'nin Roma Buyukelgiligi ikinci Katibi Gokberk Ergenekon yolda yururken 
saldinya ugradi. Ergenekon olaydan hafif yaralarla kurtuldu (25 Ekim 1981). 

Kasim 1981 YOK Kanunu kabul edildi (4 Kasim 1981 Turkiye). 

Kasim 1981 Avrupa'da bulunan "Ermeni Ogrenciler Birligi" ile "'Kurt Ogrenci Dernegi", Londra'da 
ortak bildiri yayinladilar (27 Kasim 1981). 

1982 

1982 Philips ve Sony sirketleri kompakt diski gikardi. 

1982 israil, Sina Yanmadasi'ndan geri gekildi. 

1982 Papandreu, 1981 Ekim'inde Yunanistan'daki segimleri kazandiktan hemen sonra, Subat 
1982'de Kibns'a gitti ve buradaki konusmasmda, "Kibns'm Helenizmin bir pargasi" oldugunu 
soyleyerek, Kibns sorunu ile ilgili butun taraflann katilacagi bir "uluslararasi konferans" toplanmasi 
gerektigini ekledi. BM Genel Kurulu, Rum tarafinin basvurusu uzerine, Ada'daki "isgal ordusu"nun 
derhal gekilmesini ve multecilerin "istege bagli olarak" geri donmelerini tavsiye eden karanni aldi. 
Bunun uzerine KTFD Meclisi, 17 Haziran'da radikal adim atarak "Kibns toplumunun self- 
determinasyon hakki"na dair bir karar aldi. 

Ocak 1982 Turkiye'nin Los Angeles Baskonsolosu Kemal Arikan olduruldu. Ankan'in katili 
Tasnak militani Hampig Sasunyan, muebbet hapis cezasina garptinldi (28 Ocak 1982). 

Nisan 1982 Turkiye'nin Ottowa Buyukelgiligi Ticaret Musaviri Kani Gungor, ugradigi silahli 
saldinda yaralandi (8 Nisan 1982). 



222 



Mayis 1982 Turkiye'nin Boston Fahri Baskonsolosu Orhan Gunduz, ugradigi silahli saldinda 
oldu (5Mayis 1982). 

Haziran 1982 Turkiye'nin Lizbon Buyukelgiligi idari Atasesi Erkut Akbay Ermeni bir militan 
tarafindan olduruldu (7 Haziran 1982). 

Haziran 1982 Kuzey Turk Federe Devleti Meclisi (KTFDM), 'da radikal adim atarak "Kibns 
toplumunun self-determinasyon hakki"na dair bir kararaldi (17 Haziran 1982). 

Temmuz 1982 Turkiye'nin Rotterdam Baskonsolosu Kemal Demirer'e konutu onunde ugradigi 
silahli saldiri diizenlendi. Demirer, olaydan yara almadan kurtulurken, saldirgan yarah olarak 
yakalandi (21 Temmuz 1982). 

Agustos 1982 Asala'ya bagli 2 terorist ankar Esenboga Havalimaninda duzenlendigi silahli 
baskinda 8 kisi oldu, 72 kisi yaralandi. Bu Ermeni terorizminin Turkiye'deki ilk eylemi oldu (7 Agustos 
1982). 

Agustos 1982 Artin Penik adh Ermeni, Esenboga katliamindan duydugu uzuntuyu dile getirerek, 
kendini yakmak suretiyle Ermeni terorunu lanetledi (10 Agustos 1982). 

Agustos 1982 Turk sivil ve askeri hedeflerine yonelik PKK terorist saldinlarin baslamasi: Suriye- 
§am'da yapilan PKK II. Kongresi'nde, kurulmasi planlanan demokratik bagimsiz Kurdistan devletinin 
silahli bir mucadele sonucu insa edilmesi fikri benimsenerek, 1983 yihndan itibaren egitim goren 
militanlann eylem yapmak amaci ile yurtigine gonderilmesi kararlastinldi (20-25 Agustos 1982). 

Agustos 1982 Turkiye'nin Ottowa Buyukelgiligi Askeri Atesesi Atilla Altikat, silahli saldiri sonucu 
oldu (27 Agustos 1982). 

Eylul 1982 Turkiye'nin Burgaz Baskonsoloslugu idari Atesesi Bora Suelkan katledildi (9 Eylul 
1982). 

Ekim 1982 Helmuth Kohl, Bati Almanya Basbakani oldu (1 Ekim 1982). 

Kasim 1982 Yeni anayasanin onaylanmasi igin halk oylamasi yapildi (7 Kasim 1982): Danisma 
Meclisi Anayasa Komisyonu tarafindan hazirlanan yeni Turkiye Cumhuriyeti Anayasasi 7 Kasim 
1982'de halkoyuna sunuldu ve yuzde 91.2 "evet" oyuyla kabul edildi. Yeni anayasanin kabulu ile 
Kenan Evren "Cumhurbaskam" sifatini aldi. Siyasi Partiler Yasasi 24 Nisan 1983'te yururluge girdi ve 
yeni siyasi partilerin kurulmasi igin siyasal faaliyetler kademeli olarak serbest birakildi. 

Kasim 1982 Kenan Evren, Turkiye'nin 7. Cumhurbaskam oldu (9 Kasim 1982). 9 Kasim 
1989'da gorevi sona erdi. 

Kasim 1982 Sovyet lider Leonid Brejnev oldu (10 Kasim 1982). 

223 



1982-1983 V. Kuznetsov (Sovyetler Birligi). 

1983 

1983 Kuzey Kibns Turk Cumhuriyeti kuruldu: Kurucusu Rauf Denktastir. Kuzey Kibns'ta 
kurulan devletin baskenti Lefkosa sehridir. 

Ocak 1983 Levon Ekmekgiyan, 1982 yili Esenboga baskini nedeniyle Ankara'da idam edildi (29 
Ocak1983). 

Mart 1983 Yeni 'Siyasi Partiler Yasasi', Damsma Meclisi'nce kabul edildi (3 Mart 1983 Turkiye). 

Mart 1983 Turkiye'nin Belgrad Buyukelgisi Galip Balkar'a 2 terorist tarafindan 9 Martta silahli 
saldin duzenlendi. Olayda agir yaralanan Balkar, 11 Mart'ta hayatini kaybetti. Olayda, bir Yugoslav 
ogrenci de oldu. Saldinyi yapan Kirkor Levonyan ile Raffi Aleksandir, olaydan tam bir yil sonra 9 Mart 
1984'de 20'ser yil agir hapis cezasina garptinldilar (9 Mart 1983). 

Nisan 1983 Milli Guvenlik Konseyi, Siyasi Partiler Yasasi'ni kabul etti ve yayinladigi 76 numarah 
bildiri ile siyasal faaliyetleri serbest birakti. Ancak yeni kurulacak partilerin kuruculannin MGK 
tarafindan incelenecegi ve ve ozel yasak getirilebilecegi agiklandi (24 Nisan 1983 Turkiye). 

Mayis 1983 Turk Lirasi, Kibns'ta resmi para oldu. Yeni uygulamaya gore 1 Kibns Lirasi'na 36, 
maaslarda 40 lira verilecegi ifade edildi. KTFD yetkilileri daha once ulusal para olan Kibns Lirasi'nin 
da doviz islemi gorecegini bildirdiler (16 Mayis 1983). 

Mayis 1983 12 Eylul 1980 ihtilalinden sonraki yeni donemin ilk siyasi partisi olan Milliyetgi 
Demokrasi Partisi kuruldu. Genel Baskanhgi'na emekli orgeneral ve eski buyukelgi Turgut Sunalp'm 
getirildigi partinin 42 kurucu uyesi arasinda Emekli Org. Esref Akinci, Prof. Yilmaz Altug, iktisatgi 
imren Aykut, Egitimci 0. Zekai Baloglu, Yuksek Petrol Muhendisi Turgut Gulez, sanayici Sinasi Ertan, 
tarihgi T. Yilmaz Oztuna gibi taninmis isimleryer aldi (16 Mayis 1983 Turkiye). 

Mayis 1983 Anavatan Partisi (ANAP) kuruldu. Kuruculan arasinda Turgut Ozal, Husnu Dogan, 
Vehbi Dingerler, Prof. Ercument Konukman, Leyla Yeniay Koseoglu, Adnan Kahveci, Mesut Yilmaz, 
Sudi Turel, Vural Ankan, Bedrettin Dalan gibi isimlerin bulundugu parti sag gizgide politika yapmaya 
basladi (20 Mayis 1983 Turkiye). 

Mayis 1983 Halkgi Parti (HP) kuruldu. Sol gizgideki partinin genel baskanhgina avukat Necdet 
Calp getirildi. Kuruculan arasinda Mucip Atakh, M. Turan Beyazit, Bahriye Ugok, Aytekin Yildiz, 
Gunseli Ozkaya, Neriman Elgin, M. Kemal Palaoglu, Bilal Sisman gibi isimleryer aldi (20 Mayis 1983 
Turkiye). 

Mayis 1983 Buyuk Turkiye Partisi (BTP) kuruldu. Baslangigta, Hur Demokrasi Partisi adi 
uzerinde durulduysa da daha sonra bundan vazgegildi. Emekli Orgeneral AN Fethi Esener'in genel 

224 



baskan segildigi partinin kuruculan arasinda Refaaddin Sahin, Halil Akaydin, Mehmet Golhan, Oguz 
Gokmen, ihsan Goksel, Hasan Turkay, Refik Isitman, Rustu Naiboglu da yer aldi. Parti, Milli Guvenlik 
Konseyi'nin 31 Mayis 1983 gunu yayinladigi 79 sayih bildiri ile kapatildi (20 Mayis 1983). 

Haziran 1983 Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP) kuruldu. Genel Baskanhgina Profesor Erdal 
inonu'nun getirildigi partinin 42 kurucusu arasinda Prof. Dr. Turkan Akyol, ismail Hakki Birler, Dog. Dr. 
Turker Alkan, Tekin Alp, Kamil Karavelioglu, Cezmi Kartay, Cahit Kulebi, Yigit Guloksuz, Oktay Eksi, 
Dog. Dr. Korel Goymen de yer aldi. Aralannda genel baskan Erdal inonu'nun de bulundugu 21 uye 
Milli Guvenlik Konseyi tarafmdan veto edildi. Onlann yerine gosterilen uyelerden de 1 3'u vetoya 
ugradi (6 Haziran 1983 Turkiye). 

Haziran 1983 istanbul Kapahgarsi'da bir terorist tarafmdan halkm uzerine ates agildi. Olayda 2 
kisi oldu, 21 kisi de yaralandi. Saldirgan, olay yerinde olduruldu. Olayi bir Ermeni teroristin yaptigi 
anlasildi (16 Haziran 1983 Turkiye). 

Temmuz 1983 Turkiye'nin Bruksel idari Atasesi Dursun Aksoy, bir Ermeni teroristin tabancayla 
duzenledigi suikast sonucu olduruldu. Katil olaydan sonra kagarken, suikast Asala ve Adalet 
Komandolan adh orgutler tarafmdan ayn ayn ustlenildi (14 Temmuz 1983). 

Temmuz 1983 THY'nin Paris Orly havalimamndaki burosu onunde bomba patladi. Olayda 2'si 
Turk, 4'u Fransiz, 1'i Amerikah, 1'i isvegli olmak uzere 8 kisi oldu, 28'i Turk, 63 kisi de yaralandi. Bu 
olay tarihe "Orly Katliami" olarak gegti (1 5 Temmuz 1 983). 

Temmuz 1983 Refah Partisi kuruldu. Partinin 33 kisilik kurucu listesinde Numan Kihg, Ahmet 
Tekdal, Zeki Buyukozer, Riza Ulucak, Nuri Aksoy, Osman Asian, Numan Coban, Muharrem Kuru, 
Abdurrahman Serdar gibi isimler yer aldi. Sag gizgide yer alan partinin kuruculanndan 29'u MGK 
tarafmdan veto edildi. Bunlarm yerine gosterilen yeni isimlerden 25'i de yine MGK'nm vetosuna 
ugradi. 24 Agustos 1983 gunu saat 17.00'ye kadar 30 kurucu uyesi MGK tarafmdan onaylanmayan 
partilerin segimlere katilmayacagi hukmu de partiyi etkiledi. Refah'm bu konuda Yuksek Segim 
Kurulu'na yaptigi basvuru da reddedildi ve RP segime giremedi (19 Temmuz 1983 Turkiye). 

Temmuz 1983 Turkiye'nin Lizbon Buyukelgiligi, 5 Ermeni terorist tarafmdan basildi ve bina 
igindekiler rehin almdi. Baskm sirasmda buyukelgilik Mustesan Yurtsev Mihgioglu'nun esi Cahide 
Mihgioglu hayatmi kaybetti. Saldiriyi "Ermeni Devrimci Ordusu" adh orgut ustlendi (27 Temmuz 
1983). 

Kasim 1983 12 Eylul 1980 ihtilalinden sonra Turkiye'de gergeklestirilen ilk demokratik milletvekili 
genel segimlerinden ANAP birinci parti olarak gikti, 'Ozalh Yillar' basladi: 6 Kasim 1983 segimlerine 
yalnizca ANAP, MDP ve HP katildi ve yuzde 45.1 'lik oy alan ANAP tek basma iktidar oldu. 
Milletvekilliklerin partilere gore dagilimi soyle oldu: ANAP: 212, (yuzde 45), HP: oyla 117 (yuzde 
30.4), Milliyetgi Demokrasi Partisi (MDP) oyla 71 (yuzde 23.2). ANAP, Bingol listesinde bir eksik 
adayla segime katildigmdan, kazandigi milletvekili sayisi 211'e dustu (6 Kasim 1983). 24 Kasim 

225 



1983'te toplanan TBMM'de baskanlik divaninin olusmasiyla MGK'nin gorevi sona erdi. MGK'nin dort 
uyesi "Cumhurbaskanhgi Konseyi Uyesi" olarak goreve basladi. 13 Aralik'ta ise Turgut Ozal 
baskanhginda I. ANAP Hukumeti kuruldu. Turgut Ozal'in liderligindeki ANAP, 1983 segimlerinde tek 
basina iktidara gelmis, 1987 segimlerinde de iktidarda kalma basansini surdurmustu. 

Kasim 1983 Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti kuruldu: KTFD Meclisi, Kuzey Kibns Turk 
Cumhuriyeti (KKTC) adinda bagimsiz bir devlet kuruldugunu dunyaya ilan etti. KKTC'nin kurulmasi, 
Rum tarafinin, Yunanistan'in ve Batih devletlerin yanisira BM Guvenlik Konseyi'nin de tepkisini gekti. 
Guvenlik Konseyi, 18 Kasim'da aldigi bir kararla, bagimsizhk karanni kinadi. Turkiye'ye yakin bazi 
devletler, KKTC'yi tanimanin esigine gelmislerdi ki, ABD ve ingiltere'nin baskilan ile bu kararlanndan 
vazgegtiler. 13 Mayis 1984'te de BM Guvenlik Konseyi 550 sayih karan ile KKTC'nin ilanini 'aynhkgi 
bir hareket' olarak nitelendirdi (15 Kasim 1983). 

Kasim 1983 BM Guvenlik Konseyi, KKTC'yi tanimayi reddetti (18 Kasim 1983). 

1983-1984 Yuri Andropov (Sovyetler Birligi). 

1983-1985 israil, Guney Lubnan'i isgal etti ve gekildi. 

1984 

1984 V. Kuznetsov (Sovyetler Birligi). 

Ocak 1984 Turk Parasmi Koruma Kanunu'nda yapilan bir degisiklikle doviz tasimak sug 
olmaktan gikti (6 Ocak 1984). 

Mart 1984 36 yabanci bankanin, Merkez Bankasi'na 300 milyon dolarhk kredi agmasina iliskin 
anlasma imzalandi (14 Mart 1984). 

Mart 1984 Turkiye'nin Tahran Buyukelgiligi Ticaret Musavir Yardimcisi Isil Onel'in otomobiline 
bomba yerlestirmeye galisan bir terorist, bombanin elinde patlamasi sonucu oldu (27 Mart 1984). 

Mart 1984 Turkiye'nin Tahran Buyukelgiligi Baskatibi Hasan Servet Oktem ve Buyukelgilik Atase 
Yardimcisi ismail Pamukgu, evlerinin onunde ugradiklan silahli saldinda yaralandilar (28 Mart 1984). 

Nisan 1984 IMF ile yeni Stand-By anlasmasi imzalandi. Anlasmaya gore Turkiye, 4 taksitle 240 
milyon Dolar kredi alacak (6 Nisan 1984). 

Nisan 1984 Turkiye'nin Tahran Buyukelgiligi Sekreteri Sadiye Yonder'in esi, iran ile Turkiye 
arasinda ticaret yapan isadami Isik Yonder, bir ASALA militani tarafindan olduruldu (28 Nisan 1984). 

Mayis 1984 Turkiye'de F-16 savas ugaklannin yapimina iliskin anlasma, Ankara'da General 
Dynamics firmasiyla Turkiye arasinda imzalandi (2 Mayis 1984). 



226 



Haziran 1984 Turkiye'nin Viyana Buyukelgiligi Calisma Atesesi Erdogan Ozen, otomobiline 
yerlestirilen bombanin patlamasi sonucu oldu. Olayi, "Ermeni Devrimci Ordusu" adh orgut ustlendi (20 
Haziran 1984). 

Agustos 1984 Turkiye ile Irak arasinda ikinci petrol boru hattinin kurulmasina iliskin anlasma 
imzalandi (6 Agustos 1984). 

Agustos 1984 PKK, 15 Agustos 1984'te gergeklestirdigi Eruh ve Semdinli baskinlanyla Hezen 
Rizgariya Kurdistan adh askeri kanadinin kurulusunu ilan etti (15 Agustos 1984). PKK'nin 15 Agustos 
1984-20 Subat 2000 tarihleri arasinda gergeklestirdigi toplam 21 bin 866 kanli saldin, katliam vb. kanli 
eylemlerin bilangosu soyledir: 6 bin 751 silahh saldin, 8 bin 581 guvenlik kuvvetleriyle gatisma, 3 bin 
519 mayin doseme ve bombalama suretiyle patlama, 411 gasp, 1076 yol kesme ve adam kagirma, 
676 bildiri dagitma, 852 kanunsuz toplanti. Bu olaylar sirasinda 4 bin 27 asker, 1265 gegici koy 
korucusu, 254 polis sehit olurken, 11 bin 387 guvenlik gorevlisi ve sivil ise yaralandi. PKK'ya karsi 
guvenlik guglerince yurtiginde yapilan operasyonlarda; bu kanli olaylara neden olan; 18 bin 958 
terorist olu, 706 terorist yarah, yardim ve yatakhk yapanlar da dahil olmak uzere toplam 58 bin 165 
terorist etkisiz hale getirildi. Operasyonlar sirasinda 2 bin 192 militan ise teslim oldu. 

Eylul 1984 Cin ve ingiltere, 'Hong Kong' konusunda anlasmaya vardilar; ingiltere Hong Kong'u 
1997'de Cin'e vermeyi taahhud etti (26 Eylul 1984). 

Ekim 1984 Hindistan Basbakani indira Gandhi, Sih muhafizlar tarafindan olduruldu (31 Ekim 
1984). 

1984-1985 Konstantin Cernenko (Sovyetler Birligi). 

1984-1989 Bulgaristan yonetiminin Bulgaristan Turklerine yonelik kulturel soy kirim politikasi 
uygulamasi: Bulgaristan 1984-1985 yillannda Turkge isimleri yasaklayarak Turkleri asimile etmeye 
galismis, bu olmazsa goge zorlamistir. 1989 yihnda 160.000 kadar Turk Turkiye'ye gog etmistir. 
Sonraki yillarda bu sayi 300.000'e ulasmistir. 

1984-1990 KKTC'nin kurulmasindan sonra toplumlararasi gorusmeler yeniden basladi. KKTC 
kurulurken, 1977-79 zirve anlasmalanna atifta bulunularak, iki toplumlu, iki kesimli federal bir gOzime 
kapilar agik birakilmisti. Gorusmeler surecinde, New York'ta 17 Ocak 1985'te ve 29 Mart 1986'da BM 
Genel Sekreteri'nin hazirlamis oldugu 'Kibns Uzerine Anlasma Taslagi', Kibris Turkleri tarafindan 
kabul edilip, Rumlar tarafindan reddedildi. 22 Mayis 1987'de AB ve 'Kibris', 18 aylik gorusmeler 
sonucunda Gumruk Birligi protokolu baslatti. Ocak 1988'de anlasmamn turn Ada'yi kapsamasina 
karar verildi. 1990'daki iki taraf arasmdaki New York Zirvesi de basansizhkla sonuglandi. 

1985 

1985 V. Kuznetsov (Sovyetler Birligi). 

227 



Ocak 1985 Tacikistan'in baskenti Dusanbe'de Rus karsiti ayaklanma (Ocak 1985). 

Mart 1985 Mikhail Gorbachev, Sovyetler Birligi Komunist Partisi Genel Sekreterligi'ne getirildi 
(Mart 1985). 

Nisan 1985 Ciragan Sarayi'nin 49 yilhgina ingiliz otelcilik firmasi Trust House Perte'a 
kiralanmasiyla ilgili anlasma imzalandi (19 Nisan 1985). 

Nisan 1985 Sabah Gazetesi kuruldu (22 Nisan 1985). 

1985-1989 Andrei Gromiko (Sovyetler Birligi). 

1986 

1986 XVII. Sovyetler Birligi Komunist Partisi Kongresi, yeniden yapilanma (perestroika) ve 
agikhk (glasnost) politikalanni benimsedi, onayladi. 

Nisan 1986 Amerikan ugaklan Libya'yi bombaladi (15 Nisan 1986). 

Eylul 1986 Desmond Tutu.Guney Afrika'da ilk siyah Anglikan Kilisesi lideri oldu (7 Eylul 1986). 

Ekim 1986 PKK'nin III. Kongresi: Lubnan'in Bekaa Vadisi'nde bulunan Mahsum Korkmaz 
akademisi adli teror kampinda 3. Kongre yapildi. Bu kongrede uluslararasi ittifaklar, askeri aparat, 
parti ve cephe orgutlenmeleri yonunde kararlar almdi. HRK adli askeri aparatin ismi Kurdistan Ulusal 
Kurtulus Ordusu olarak degistirildi. PKK teror orgutu, 21 Mart 1985 tarihinde ise gesitli toplum 
kesimlerinde cephe orgutlenmesini gergeklestirmek uzere ERNK'yi Kurdistan Halk Kurtulus 
Cephesi'ni ilan ederek halk uzerindeki etkinligini ERNK eliyle, sicak gatismalan da ARGK eliyle 
yapmaya basladi. Teror orgutu, ERNK ve ARGKnin kurulmasini ilan ederek halk savaslannm 3 temel 
unsuru olan Parti PKK (Kurdistan isgi Partisi), Cephe ERNK (Kurdistan Halk Kurtulus Cephesi), Ordu 
ARGK (Kurdistan Halk Kurtulus Ordusu) orgutlenmesini tamamlamis oldu (26-30 Ekim 1986). 

Arahk 1986 Kazakistan'in baskenti Alma-Ata'da Rus karsiti ayaklanma vuku buldu (17-18 Arahk 
1986). 

1987 

1987 Filistin'de israil isgaline karsi intifada basladi. 

Ocak 1987 Gumulcine'ye bagli Demirbeyli ve Samanli koyleri topraklannin fabrika ve yan agik 
cezaevi yapilacagi gerekgesiyle Yunan hukumeti tarafindan kamulastinldi (5 Ocak 1987). 

Agustos 1987 PKK'nin Katliamlan: Siirt-Eruh-Baggoze bucagi, Kihgkaya koyu Qaglayan (Milan) 
mezrasina yapilan saldinda 2'si gocuk, toplam 25 vatandasimiz hayatini kaybetmistir (18 Agustos 
1987). 

228 



Ekim 1987 PKK'nin Katliamlan: §irnak-Meseigi koyu Cobandere mezrasina yapilan silahli 
saldinda 13 vatandasimizi katletmistir (10 Ekim 1987). 

Ekim 1987 Kapatilan TiP'in Genel Baskam Behice Boran, Belgika'da oldu (11 Ekim 1987 
Turkiye). 

1988 

1988 Irak Milli Turkmen Partisi kuruldu. Parti Bagdat rejiminin baskici, acimasiz politikalanni 
dikkate alarak kendini Irak'in Kuveyt'i isgal etmesinden sonra 1991 'de deklare etti. Irak Milli Turkmen 
Partisi'nin deneyimli ve idealist yoneticilerinin gabalan neticesinde dunya, Turkmen varhgindan 
haberdar oldu. IMTP yoneticileri Riyad, Beyrut, Londra ve ABD'de yapilan toplantilara istirak ettiler. 
ABD, ingiltere gibi Irak sorunu ile yakindan alakali devletlerin baskentlerini ziyaret ederek 
gorusmelerde bulundular. Avrupa Parlamentosu gibi onemli mahfillerde Kurtlerle esit temsil edilmeyi 
basardilar. 

Mart 1988 PKK'nin Katliamlan: Siirt-Eruh-Yagizoymak koyu civannda koyun otlatan 
gobanlardan 9'u teroristler tarafmdan bogularak katledilmistir (29 Mart 1988). 

Nisan 1988 Korfez'de iran-ABD gatismasi gergeklesti (18 Nisan 1988). 

Mayis 1988 PKK'nin Katliamlan: Hakkari-Uludere-Ortabag koyune yapilan silahli saldinda 6 
vatandasimiz katledilmistir (2 Mayis 1988). 

Mayis 1988 PKK'nin Katliamlan: §irnak-Tarakh ve ug kardesler mezrasina saldiran teroristler 5'i 
kadin toplam 13 vatandasimiz katledilmistir (7 Mayis 1988). 

Mayis 1988 PKK'nin Katliamlan: Mardin, Nusaybin, Taskoy Balminin mezrasina saldiran 
teroristlerce 7'si gocuk olmak uzere toplam 10 vatandasimiz katledilmis, 3 vatandasimizda 
yaralanmistir (8 Mayis 1988). 

Temmuz 1988 Komunist Parti, Gorbagov'un Perestroika politikasini onayladi (1 Temmuz 
1988v). 

Agustos 1988 iran-lrak savasinda ateskes yapildi (8 Agustos 1988). 

Ekim 1988 Gorbagov, SSCB lideri oldu (1 Ekim 1988). 

Kasim 1988 ABD'deki segimleri Cumhuriyetgi aday J. Bush kazandi (8 Kasim 1988). 

Kasim 1988 Surgundeki Bagimsiz Filistin Devleti, kuruldu (24 Kasim 1988). 

1989 

1989 Sovyet kuvvetleri, Afganistan'dan geri gekildi. 

229 



1989 idil/Volga bolgesinde islam'in kabulunun 1100. yildonumu kutlandi (Hicri takvime gore). 

1989 iran'in dini lideri Ayetullah Humeyni oldu. 

Subat 1989 Ozbekistan, Taskent'te Rus karsiti ayaklanmalar vuku buldu (Subat 1989). 

Mayis 1989 Milosevig Sirp Cumhuriyeti Baskanhgina segildi (8 Mayis 1989). 

Haziran 1989 Ozbekistan'da, Ozbekler ve Mesket Turkleri arasmda etnik gatismalar vuku buldu 
(Haziran 1989). 

Haziran 1989 Kazakistan, Novyi 'Uzen'de ayaklanmalar (Haziran 1989). 

Haziran 1989 Pekin'de Tiananmen Meydani katliami: Pekin'in Tienanmen Meydani'ndaki buyuk 
ogrenci gosterisine asker mudahale etti. 2 bin civannda ogrenci hayatini kaybetti (3/4 Haziran 1989). 

Haziran 1989 Nazarbayev Kazakistan Komunist Partisi Baskanligi'na getirildi (22 Haziran 1989). 

Haziran 1989 Vidovdan gunu kutlandi. Kosova'da Sirplann Osmanlilara yenilgisinin 600. 
yildonumu kutlandi. Bir milyon Sirp'a hitap eden Milosevig, Sirplann egemenlik amaglarim ilk kez 
kamuoyuna agikladi (28 Haziran 1989). 

Ekim 1989 7 bin Dogu Alman vatandasi, gesitli Dogu Avrupa ulkelerinden ozel trenlerle Bati 
Almanya'ya gegti (1 Ekim 1989). 

Kasim 1989 Turgut Ozal, Turkiye'nin 8. Cumhurbaskam oldu (9 Kasim 1989). 17 Nisan 1993'de 
vefatiyla gorevi sona erdi. 

Kasim 1989 Berlin Duvan yikildi (9 Kasim 1989). 

Kasim 1989 PKK'nin Katliamlan: Hakkari-Yuksekova ikiyaka koyu Asagimolla Yasin 
Mahallesine yapilan silahh saldinda 28 vatandasimiz katledilmis, 2 vatandasimiz da yaralanmistir (24 
Kasim 1989). 

Arahk 1989 Romanya'da Halk ihtilali ile komunist rejim yikildi. 

Arahk 1989 ABD Baskani George Bush ve Sovyet lider Mikhail Gorbagov soguk savasm 
resmen sona erdigini Malta zirvesinde agikladilar (3 Arahk 1989). 

Arahk 1989 ABD, Panama'yi isgal etti (21 Arahk 1989). 

Arahk 1989 Turkler; komunist rejimin devrilmesinden sonra, Romanya Demokrat Turk 
Musluman Birligi'ni kurdular (29 Arahk 1989). Bu birlik ne yazik ki kisa bir sure sonra; Romanya 
Turkleri'nin Demokratik Birligi, Romanya Tatar-Turk Muslumanlarimn Demokrat Birligi olarak ikiye 
ayrildi. Bu iki topluluk, girisimler sonucu 30 Temmuz 1994'te Turk-Tatar Birlikleri Federasyonu altinda 

230 



birlesmislerdir. Romanya'da, milli azinhklann birlikleri bir siyasi parti statusunde kabul edilmekte ve 
birer milletvekiliyle mecliste temsil edilmektedirler. Turk azinhk bu birlikler aracihgi ile Romen 
Meclisi'nde temsil edilmektedir. 

1989-1991 Mihail Gorbagev (Son Sovyetler Birligi lideri). 

1990 

1990 Tataristan Cumhuriyeti bagimsizligini ilan etti. 

1990 Erivan'da, "Arev" adinda Yahudi-Ermeni Kultur Dernegi kuruldu. 

1990 BM Guvenlik Konseyi'nin 649 sayili karanni aldi: Bu kararla BM, Ada'daki her iki tarafi da, 
kabul edilebilir bir gOzim bulma yolunda gaba gostermeye gagirdi. Ayni karar, boyle bir gOzimun iki 
toplumlu, iki kesimli bir anlayisa sahip olmasi ve gOzimun siyasi olarak iki esit toplum liderinin direkt 
gorusmeleri yoluyla saglanmasi gerektigini vurguladi. Karann, Kibris sorununu 1974'te degil de, 
1960'lara hatta oncelerine dayandirmasi bir baska onemli nokta idi. 1990 Temmuzu'nun ilk haftasi 
iginde Kibris Rum Yonetimi "Kibris" adina AB'ye uyelik igin basvurdu. BM'nin ve Turk tarafinin 
uyanlanna ragmen topluluk 11 EEylul 1990'da bu basvurunun normal sureg iginde degerlendirilmesini 
kararlastirdi. 

Ocak 1990 Kizil Ordu Birlikleri Baku'ye girerek katliam yaptilar (19-20 Ocak 1990). 

Subat 1990 Tacikistan'da etnik ayaklanmalar (Subat 1990). 

Subat 1990 Belgrad hukumeti, Kosova'da gostericilere karsi tank ve savas ugagi kullandi (1 
Subat 1990). 

Haziran 1990 SHP'den aynlan Guneydogu kokenli bazi milletvekilleri, Halkin Emek Partisi'ni 
(HEP) kurdular (7 Haziran 1990 Turkiye). 

Haziran 1990 Kosova'daki butun Arnavut resmi gorevliler/yoneticiler gorevlerinden alinarak 
yerlerine Sirplar atanmaya baslandi (26 Haziran 1990). 

Temmuz 1990 Kosova Prizren'de Turk Demokratik Birligi Partisi kuruldu. Partinin kurulmasiyla 
bunalimh gunler gegiren Turk toplumu rahatlamistir. Aynca Turk okullannin kapatilmasi ve Turk 
soylulann maruz kalabilecekleri ayinmcihk buyuk olgude giderilmistir (19 Temmuz 1990). 

Agustos 1990 Irak ordusu Kuveyt'i 18 bin kilometrekarelik, 967 bin nufuslu ulkeyi 4 saatte isgal 
etti. Irak Devlet Baskani Saddam, isgale gerekge olarak Kuveyt'in bol petrol uretip fiyatlan 
dusurmesini gosterdi ve Kuveyt'i Irak'in ili olarak ilan etti. isgal turn dunyadaki tepkiyle karsilanirken, 
Turkiye-lrak petrol boru hattinin kapatilmasi gundeme geldi (2 Agustos 1990). 

EEylul 1990 TBMM gizli oturumda, 'Dike disina asker gonderme ve yabanci askerlerin Turkiye'de 

231 



bulundurulmasi' konusunda yetki hukumete verildi (5 Eylul 1990 Turkiye). 

Ekim 1990 Dogu Almanya ve Bati Almanya birlesti (3 Ekim 1990). 

Ekim 1990 ikinci Dunya Savasmdan sonra Dogu Almanya ve Federal Almanya iki devlet halinde 
aynlan Almanya Berlin Duvan'nin yikilmasi He birlesti (3 Ekim 1990). 

Kasim 1990 ingiltere'de Thatcher istifa etti; J. Major basbakan oldu (27 Kasim 1990). 

Aralik 1990 Cumhuriyet Yuksek Konseyi tarafindan Karakalpakistan'm ozerkligi kabul edilerek 
Ozbekistan'in ilk ve tek ozerk cumhuriyeti oldugu onaylandi (1 Aralik 1990). 

Aralik 1990 Aliya izzetbegovig, Bosna-Hersek devlet baskanhgina segildi (20 Aralik 1990). 

Aralik 1990 Anayasa degisikligini kabul eden Hirvatistan, egemen devlet oldugunu ilan etti (23 
Aralik 1990). 

Aralik 1990 Slovenya bagimsizhgini agikladi (26 Aralik 1990). 

1990-1991 Irak, Kuveyt'i isgal etti. Korfez Savasi yapildi (Col Firtinasi Harekati). Irak ug 
pargaya bolundu. 

1991 

1991 Sovyetler Birligi'nin dagilmasi ve ardindan Kazakistan, Kirgizistan, Tacikistan, 
Turkmenistan ve Ozbekistan Cumhuriyetleri'nin bagimsizhk ilanlan (Yaz 1991). 

1991 Irak'in Kuveyt'i ilhakma karsi yapilan Korfez savasi, Orta Dogu'daki dengeyi korumak igin 
Filistin Devleti'nin diplomatik agidan yeniden dusunulmesine sebep oldu. Kasim ayinda ispanya'da, 
israil ve Arap devletlerinin katildigi bir bans konferansi yapildi. 

1991 Cegenler milli bagimsizhk hareketi baslattilar ve Rusya ile federatif mukaveleyi 
imzalamadilar. Yine ayni tarihte Cegen ve ingus cumhuriyetleri olmak uzere ikiye ayrildilar. Qegenler, 
10. yuzyildan sonra uzun bir donem boyunca Ortodoks rahiplerin yonetiminde yasadilar. 17. yuzyilda 
bolgede yayilmaya baslayan Muslumanlik 19. yuzyil ortalannda birinci din durumuna geldi. Qegenler, 
batida ayni dili konustuklan inguslann yasadigi bolgenin 1774'te Rusya'nin eline gegmesiyle uzun 
yillar diger Kafkas halklanyla birlikte Ruslara karsi direndiler. 1917 Ekim devriminden sonra Terek- 
Dagistan yerel hukumetine baglandilar. 1920'de Sovyetler bolgede kesin denetimi sagladilar. 

1991 Cumhurbaskani Turgut Ozal, Kibns konusunda bir 'dortlu konferans' toplanmasim 
onererek, o gune kadar sorunun iki toplum arasinda gorusulmesi gerektigini savunagelmis olan 
Turkiye'nin bu anlayisina da degisiklik getirdi. Ozal'in onerisine gore Kibns sorunu, KKTC, Kibns Rum 
Yonetimi, Turkiye ve Yunanistan arasinda ele ahnmaliydi. 28 Haziran 1991'de BM Genel Sekreteri 
Perez de Cuellar, BM Guvenlik Konseyi'ne sundugu raporda Turkiye'nin onerdigi Dortlu Zirve 

232 



Toplantisi'm kabul ettigini belirtti. 

1991 Kirim Devlet Universitesi'nde Tatar Turkgesi ve Edebiyati Bolumu agildi. 1995 yihna kadar 
bu bolume her yil 50 ogrenci kabul ediliyordu. Ancak, 1996 yilindan itibaren sayi diJsurulerek 30 
ogrenci kabul edilmeye baslandi. 

1991 Tataristan Ozerk Cumhuriyeti'nde Meclis ve Cumhurbaskam segimi yapildi. 
Cumhurbaskanhgina Mintimir §eymiyev segildi. 

Ocak 1991 Ermeniler, Hacilar kentine bombali saldin duzenledi. Saldinda 3 Sovyet askeri He 2 
Azeri oldu. Ermeniler aynca, Azerbaycan'in Sesi gazetesi muhabiri Savatin Askerova'yi katletti (21 
Ocak 1991). 

Subat 1991 Elmira Kafarova, Azerbaycan Yuksek Sovyet Baskanhgina segildi (5 Subat 1991). 

Subat 1991 Slovenya Parlamentosu Yugoslavya devletinin dagitilmasini onerdi (20 Subat 
1991). 

§ubat 1991 Baku'de, Transkafkasya Muslumanlan Dinisleri Baskanhgi'na bagh faaliyetlerini 
surduren medrese, islam Enstitusu'ne donusturuldu (22 Subat 1991). 

§ubat 1991 Irak Kuveyt'ten gekilmeyi kabul etti (25 Subat 1991). 

Subat 1991 Krajina Sirplan Hirvatistan'dan bagimsizhklarini ilan ettiler (28 Subat 1991). 

Subat 1991 Korfez Savasmda ateskes ilan edildi (28 Subat 1991). 

Mart 1991 Sirp-Hirvat milisler arasinda Milli Park Plitvice'de gikan gatismalarda JNA (YHO) Sirp 
getecilerle birlikte hareket ettiler (31 Mart 1991). 

Nisan 1991 Azerbaycan'in Kazak bolgesine, silahli bir Ermeni grubu saldirdi. Olay uzerine 
Sovyet ordu birlikleri ile Ermeniler arasinda gikan gatismada, 15 Ermeni hayatini kaybetti (3 Nisan 
1991). 

Nisan 1991 Karabag'da, Ermeniler ile Azeriler arasinda gatismalar gikti. Azeri koyleri Ermeniler 
tarafindan top atesine tutuldu (13 Nisan 1991). 

Nisan 1991 Susa kasabasina bagh Azeri koyleri, Ermeni koylerinden agilan top ve makineli 
tufek atesine maruz kaldi. Olayda 3 Azeri oldu, 3 ev yikildi, 3 ev de oturulamaz hale geldi (23 Nisan 
1991). 

Nisan 1991 Karabag bolgesinde, 4 Azeri guvenlik gorevlisi olduruldu. Olayi "Karabag 
Savasgilan" adh orgut ustlendi (26 Nisan 1991). 

Mayis 1991 Yugoslavya Devlet Baskanhgi Konseyi, JNA'ya gatismalara mudahale edebilecegini 

233 



bildirdi (5 Mayis 1991). 

Mayis 1991 Sirplar, Anayasa geregi (sira ile) Devlet baskanhgim ustlenmesi gereken Hirvat- 
Stepe Mesig'in goreve baslamasim engellediler (16 Mayis 1991). 

Mayis 1991 Hirvatistan'da referandum yapildi. Halkin %94'u bagimsizhk igin oy kullandi. 
Referanduma katihm orani %86 oldu (19 Mayis 1991). 

Haziran 1991 Turkiye ve KKTC, aldiklan kararlarla her iki ulkeye giris gikis yapacak kisilerde 
pasaport zorunlulugunu kaldirdi. Giris ve gikislar igin yalnizca nufus cuzdaninin yeterli olacagi 
agiklandi (13 Haziran 1991). 

Haziran 1991 ANAP Uguncu Olagan Genel Kongresi'nde Mesut Yilmaz, rakibi Yildirim 
Akbulut'u 100 oy geride birakarak, 623 oyla genel baskanliga segildi. Diger aday Hasan Celal Guzel, 
ilk turda 20 oyda kahnca baskanhk yansindan gekildi ve daha sonra da partiden istifa etti (15 Haziran 
1991 Turkiye). 

Haziran 1991 Slovenya ve Hirvatistan bagimsizhklanni ilan etti (25 Haziran 1991). 

Haziran 1991 Avusturya ve Macaristan sinirlanni kontrol etmek isteyen JNA tanklarla 
Slovenya'ya dogru ilerlemeye baslayinca, Sloven milis kuvvetleriyle siddetli garpismalar meydana 
geldi; hava kuvvetleri Ljubljana havaalanini bombaladilar (26 Haziran 1991). 

Agustos 1991 Azerbaycan istiklalini ilan etti (30 Agustos 1991). 

Agustos 1991 Ozbekistan istiklalini ilan etti (31 Agustos 1991). 

Agustos 1991 Kirgizistan istiklalini ilan etti (31 Agustos 1991). 

Eylul 1991 Ermenistan bagimsizhgini ilan etti. 23 Eylul'de bagimsizhgini ilan eden Ermenistan 
fiilen ve hukuken bagimsiz oldu (23 EEylul 1991). 

Ekim 1991 Azerbaycan bagimsizhgini ilan etti: Azerbaycan'da Halk oylamasi yapilarak 
Azerbaycan'm istiklali kesinlesti. Azerbaycan'in istiklalini ilk taniyan ulke Turkiye oldu (18 Ekim 1991). 

Ekim 1991 Turkmenistan bagimsizhgini ilan etti (27 Ekim 1991). 

Kasim 1991 Karagay-Cerkes Cumhuriyeti'nin eski itiban iade edilmistir. Rusya, onlara haksizlik 
edilerek surgune gonderildiklerini kabul etmis ve Cumhuriyetin itibanni iade etmistir (17 Kasim 1991). 

Arahk 1991 Almanya Disisleri Bakani Hans Dietrich Genscher'e mektup yazan BM Genel 
sekreteri Perez de Cuellar, Genscher'i segici bir tanimadan (Hirvatistan ve Slovenya'yi kastederek) 
kaginmasi igin uyardi (13 Arahk 1991). 

Arahk 1991 Kazakistan istiklalini ilan etti (16 Arahk 1991). 

234 



Aralik 1991 Yakutistan'da dogrudan baskanlik segimi yapildi. Baskan goreve gelir gelmez birinci 
is olarak cumhuriyetin adini "Saha Cumhuriyeti" olarak ilan etti. Yakutlar Orhun kitabelerinde de 
Kunkan adiyla gegmektedir. Daha sonra ku-zeye gekilen Yakutlann ana Turk kutlesiyle baglan 
kopmustur. Bu yuzden Saha (Yakut) Turkgesi Turkiye Turkgesinden ve diger Turk lehgelerinden biraz 
uzaktir. Sahalar'in tarihte 10 asra yakin bir sure varhklarini surduren iskit (Saka) Turklerinin bir 
uzantisi olduklan da uzmanlarca belirtilmektedir. Kendilerine Saha demeleri de, buna bir delil 
sayilmaktadir (20 Aralik 1991). 

Aralik 1991 Almanya, Hirvatistan ve Slovenya'yi tanidi (23 Aralik 1991). 

Aralik 1991 PKK'nm Katliamlan: istanbul-Bakirkoy istanbul Caddesi uzerinde teror orgutu PKK 
lehine sloganlar atarak kanunsuz gosteri yuruyusu yapan 40-50 kisilik bir grup Egebank, Kit, Argelik, 
Emlak Bankasi, Cetinkaya Magazalanna molotof kokteyl atmis, Cetinkaya Magazasi'nda gikan 
yangin sonucu 3 erkek, 1 gocuk, 7 kadin toplam 11 vatandasimiz hayatmi kaybetmis, 14 
vatandasimizyaralanmis, olayla ilgili olarak 47 kisi yakalanmistir (25 Aralik 1991). 

Aralik 1991 Sovyetler Birligi dagildi. 23 Eylul'de bagimsizhgini ilan eden Ermenistan fiilen ve 
hukuken bagimsiz oldu (26 Aralik 1991). 

1992 

1992 100 paragraftan olusan BM Fikirler Dizisi, taraflann onayina sunuldu. New York'ta 
surdurulen gorusmelerin ardindan, BM Genel Sekreteri Butros Gali, toprak duzenlemeleri ve anayasal 
konulann tumunu kapsayacak bir paket anlasma hazirladi. Turk tarafi 100 paragraftan 91'ini 
onayladigini agikladi. Rum tarafinda ise, Kibris Rum lideri Yorgo Vasiliu paketi onaylarken, daha 
sonra iktidara gelen Glafkos Klerides ile bu pakete karsi gikti. 

1992 Tataristan Ozerk Cumhuriyeti: SSCB'nin dagilmasiyla Tataristan'da da genis gapta bir 
milli kurtulus hareketi basladi. Tataristan tarn siyasi bagimsizhgini ilan etti ve Rusya'dan aynlma 
niyetini bildirdi.Ancak Rusya Parlamentosu buna ret cevabi verdi. Bugun baskenti Kazan sehri olan 
Tataristan, Rusya Fedarasyonu'na bagh ozerk bir Turk cumhuriyetidir. 

Ocak 1992 Karadzig liderliginde Bosnali Sirplar "Bosna Hersek Sirp Cumhuriyeti"ni kurduklanni 
agikladilar (9 Ocak 1992). 

Subat 1992 BM koruma gucu olarak UNPROFOR'un (United Nations Protection Forces) 
Yugoslavya'da konuglandinlacagi agiklandi (21 §ubat 1992). 

§ubat 1992 Hirvatlar ve Muslumanlar Bosna Hersek'te yapilan referandumda bagimsizlik igin 
oy kullandilar. %63 Evet oyu gikarken, referanduma katilma orani %95.9 olarak gergeklesti. Sirplar 
Referandumu boykot ettiklerini agikladilar (29 Subat 1992). 

Mart 1992 Lizbon'da yapilan gorusmelerde Bosna Hersek'in etnik yapiya gore kantonlara 

235 



ayrilmasi kararlastinldi (17 Mart 1992). 

Mart 1992 PKK'nin Katliamlan: Sirnak-Cizre ilge merkezinde toplanan bir grup, PKK lehinde 
slogan atarak yuruyuse gegtigi sirada Cizre'nin Guneydogusundaki Saklan deresi istikametinden 
1000-1500 kisilik PKK bayrakli bir grupta Cizre ilgesine dogru yuruyuse gegmis, ilge merkezinde 
topluluk igerisinden Guvenlik Kuvvetlerine ates agilmis, gikan olayda 13 vatandasimiz katledilmis, 26 
sivil de yaralanmistir (21 Mart 1992). 

Nisan 1992 Bosna Hersek hukumeti ulkede olaganustu hal ilan etti. Butun Nisan ayi boyunca 
Sirplar Saraybosna gevresinde daha once JNA'dan devraldiklan mevzilerden sehre agir silahlarla 
ates agmaya basladilar (8 Nisan 1992). 

Nisan 1992 Bosna Hersek AGiK'e kabul edildi (30 Nisan 1992). 

Mayis 1992 izzetbegovig gorusme donusunde Saraybosna havaalamnda esir ahndi (2 Mayis 
1992). 

Mayis 1992 Bosna Hersek Savunma Bakanhgi kendi duzenli ordusunu kurmaya basladi (20 
Mayis 1992). 

Haziran 1992 Azerbaycan Cumhurbaskanhgi segimlerini Halk Cephesi Lideri Ebulfez Elgibey 
kazandi (7 Haziran 1992). 

Haziran 1992 Birlesmis Milletler Guvenlik Konseyi 1.100 BM askeri ve 60 askeri gozlemciyi 
Saraybosna'ya gbnderme karari aldi. Ayni tarihte ahnan 758 no'lu kararda ise Saraybosna'da Butmir 
havaalanimn insani yardima agilmasi igin Sirplann burayi bosaltmasi istendi (8 Haziran 1992). 

Haziran 1992 Hirvat Savunma Konseyi Birlikleri (HVO) Mostar'i isgal etmeye basladi (18 
Haziran 1992). 

Kasim 1992 Bill Clinton ABD Baskani segildi (3 Kasim 1992). 

1993 

1993 AB, Haziran 1993'te Kibns'm tarn uyelik igin gerekli sartlan tasidigini belirten gorusunu 
yayinladi. Ayni yil Yunanistan ve Kibns Rum kesimi arasinda Ortak Savunma Doktrini imzalandi. 

1993 israil ve FKO birbirlerini karsihkh tanidilar. Bu anlasma, Gazze §eridi ve Bati Yakasindaki 
Jericho kasabasmda dahili Filistin ozerk yonetimi igin ve isgal edilmis bolgelerden israil birliklerinin 
asamali olarak gekilmesini ongoren planlan havi idi. Oslo Anlasmasi imzalandi. II. anlasma 1995 
tarihinde yine Oslo'da imzalandi. 

Ocak 1993 ABD Baskani Bush ve Rusya Devlet Baskani Boris Yeltsin, ilk nukleer silah indirimi 
anlasmasi yapildi (3 Ocak 1993). 

236 



Ocak 1993 MHP'nden aynlan Muhsin Yazicioglu onderliginde, Buyuk Birbik Partisi kuruldu (29 
Ocak1993Turkiye). 

Mart 1993 ABD, Dogu Bosna'ya hava koprusu kurdu (1 Mart 1993). 

Mart 1993 Saraybosna yihn en siddetli topgu atesi altinda kaldi (21 Mart 1993). 

Mart 1993 Bu tarihe kadar Sirplann Bosnaklar uzerine ugak ve helikopterlerle 700'den fazla 
saldin gergeklestirdigini tespit eden BM, siddet kullanarak ugus yasagini gergeklestirecegini agikladi 
(31 Mart 1993). 

Nisan 1993 NATO ugaklan Bosna hava sahasindaki ugus yasagini denetleme gorevine basladi 
(12Nisan 1993). 

Mayis 1993 Bosnah Sirplann parlamentosu VOBP, reddedildi (6 Mayis 1993). 

Mayis 1993 Suleyman Demirel, Turkiye'nin 9. Cumhurbaskam oldu (16 Mayis 1993). 16 Mayis 
2000'de gorevi sona erdi. 

Temmuz 1993 Anayasa'nin 133. Maddesinde degisiklik ongoren tasan, TBMM Genel 
Kurulu'nda kabul edildi. Boylece, ozel radyo-televizyon isletilmesi ve kurulmasi serbest birakildi (8 
Temmuz 1993 Turkiye). 

Eylul 1993 izhak Rabin ve Yaser Arafat, Beyaz Saray'da Ortadogu bansi igin imza attilar (13 
Eylul 1993). 

Ekim 1993 Moskova'da Ordunun Parlamentoyu Top Atesine Tutmasimn Ardindan 
Parlamenterler Teslim Oldu. iki Gunden Fazla Suren Carpismalarda 300'den Fazla Kisinin Oldugu 
Sanihyor(4 Ekim 1993). 

Ekim 1993 Rusya'nin baskenti Moskova'da ordu Parlamento'ya top atesine tutmasi sonucu 
parlamenterler teslin oldu ve iki gun suren garpismalarda 300'den fazla kisi oldu (4 Ekim 1993). 

Kasim 1993 Guney Afrika siyasi liderleri, irk aynmina son veren yeni Anayasa'yi kabul ettiler 
(17Kasim 1993). 

1994 

1994 BM Genel Sekreteri Butros Gali'nin girisimleriyle Kibns'ta ortak anlasma zemininin 
olusturulmasi amaciyla 'Guven Arttinci Tedbirler Paketi' duzenlendi. ABD'nin destek verdigi pakete 
Rum tarafi karsi gikinca 1994'te rafa kaldinldi. 1996-3 Haziran'da bir Kibrish Rum asker, BM 
denetimindeki bolgede bir Kibrish Turk asker tarafindan vurularak oldu. 11 Agustos 1996'da Kibrish 
Rum motosikletgiler, Yesil Hat'ti gegmeye kalkisinca Kibrish Turk gostericiler ve Turk askerleri ile 
gatisti. 70'ten fazla kisi yaralandi. Bir Kibrish Rum oldu. 14 Agustos 1996'da Kibns'ta Derinya 

237 



bolgesinde Turk guvenlik gugleri, Turk bayragini indirmeye kalkisan bir Rum gencine ates agti. Rum 
geng oldu. 8 Eylul 1996'da Guney Kibns tarafindan agilan ates sonucu bir Turk askeri sehit oldu, biri 
yaralandi. 13 Ekim 1996'da Kibns Turk kesimine gegen bir Rum, askerlerce olduruldu. 6 §ubat 
1997'de Kibnsli Turk ve Rumlar birbirine ates agti. Olen veya yaralanan olmadi. 

1994 Tataristan ile Rusya Cumhuriyeti arasinda ikili Devlet Anlasmasi imzalandi. 

1994 Avrupa Guvenlik ve is Birligi Teskilati (AGiT): Avrupa Guvenlik ve is Birligi Konferansi, 
1973 yilinda 35 ulkenin katihmi ile Helsinki'de baslamis ve 1975 yilmda Helsinki Nihai Senedi kabul 
edilmistir. Bu senette yer alan prensipler, bu teskilatin anayasasi olarak gorev yapmistir. Avrupa 
Guvenlik ve is Birligi Konferansi 1994 yih Budapeste Zirvesi'nde bir degisiklikle Avrupa Guvenlik ve is 
Birligi Teskilati (AGiT) olarak yeniden adlandinldi. 

§ubat 1994 PKK'nin Katliamlan: istanbul-TuzIa istasyonunda tren beklerken gop bidonuna PKK 
teror orgutu mensuplannca yerlestirilen bombanin patlamasi sonucu (5) askeri ogrenci hayatini 
kaybetmis, 16 askeri ogrenci ve 11 eryaralanmistir (12 §ubat 1994). 

§ubat 1994 NATO, tarihinin ilk saldinsmi Sirplara gergeklestirdi (28 §ubat 1994). 

Nisan 1994 Alman Hukumeti, NATO askeri yardimi gergevesinde Turkiye'ye verilen silahlarm 
sevkiyatini, "ig gatismalarda kullamldigi" gerekgesiyle gegici olarak durdurdu. Boylece 15 Nisan'da 
gonderilmesi planlanan optik cihazlar, yedek pargalar ve Fantom-4 modeli ugaklann teslimi 
durduruldu (8 Nisan 1994). 

Nisan 1994 RP Genel Baskani Necmettin Erbakan'in partisinin grup toplantisinda kullandigi 
Iktidara gelecegimiz kesindir. Bu gegis tath mi olacak, tatsiz mi, canh mi olacak, cansiz mi, kanh mi 
olacak kansiz mi? Gegis donemi yumusak mi olacak, sert mi?' seklindeki sozler ortahgi kanstirdi. 
Erbakan'in sozleri kamuoyunda buyuk tepki yaratirken, Ankara DGM Bassavcihgi sorusturma agti (13 
Nisan 1994 Turkiye). 

Nisan 1994 Guney Afrika'da ilk gok irkh segimler yapildi. Segimlerin galibinin, oylann yuzde 
62'sini toplayan siyah lider Nelson Mandela liderligindeki Afrika Ulusal Kongresi (ANC) oldugu 
agiklandi (26 Nisan 1994). 

Mayis 1994 Filistin Kurtulus Orgutu (FKO) ile israil, Bati §eria ve Gazze'de Yasayan Filistinlilere 
Ozerklik Verilmesini Ongoren Anlasmaya imza attilar (4 Mayis 1994). 

Mayis 1994 Nelson Mandela, Guney Afrika'nin ilk siyah lideri oldu (10 Mayis 1994). 

Temmuz 1994 FKO Lideri Yaser Arafat'in 27 yillik surgunu sona erdi. Filistin topraklanna ilk kez 
ayak basan Arafat, Gazze'ye gitti (1 Temmuz 1994). 

Temmuz 1994 Kuzey ve Guney Yemen arasinda iki aydir devam eden savas, Kuzeylilerin 

238 



Guney'i yenmesiyle sonuglandi (7 Temmuz 1994). 

Eylul 1994 Turkiye'ye 9 milyon ton petrol imkani saglayan Azeri Petrol Anlasmasi Baku'de 
imzalandi. Anlasma, Amaco, BP, Statoil, Lugoil, Remco, Unical, Penzoil, Nacdermot ve TPAO'nun 
olusturdugu konsorsiyum He Azerbaycan Milli Petrol Sirketi Socar arasinda imzalandi. Rusya, 
anlasmayi tanimadigini agikladi (20 Eylul 1994). 

Ekim 1994 Geng Demokrat Parti MHP'ye katildi (5 Ekim 1994 Turkiye). 

Ekim 1994 Nobel Bans Oclulu, FKO Lideri Yaser Arafat, israil Basbakam izak Rabin ve israil 
Disisleri Bakani Simon Perez arasinda paylastinldi (14 Ekim 1994). 

Aralik 1994 Cegenistan, Rus ordusu tarafmdan isgal edildi (11 Arahk 1994). 

1995 

Subat 1995 iki sosyal demokrat parti, CHP ve SHP, CHP'nin gatisi altinda birlesti. Bugun 
yapilan kurultayda, iki parti genel baskaninin ittifakiyla Hikmet Cetin genel baskanliga segildi (18 
§ubat 1995 Turkiye). 

Nisan 1995 Irak Turkmen Cephesi kuruldu: Turkmen parti ve kuruluslanni tek gati altinda 
toplamak amaci ile Ekim 1994'te Turkmen Cephesi kurulus galismalan baslatildi. 23 Nisan 1995'te 
Irak Turkmen Cephesinin kuruldugu resmen ilan edildi. 

Mayis 1995 PKK'nin Katliamlan: istanbul, Kugukgekmece Cennet Mahallesi, Hurriyet Caddesi 
uzerinde bulunan Nazh Giyim Magazasma kimligi teroristlerce molotof kokteyl atilmis, gikan yangmda 
3 vatandasimiz olmus, 1 kisi de yaralanmistir (4 Mayis 1995). 

Mayis 1995 Turkiye-iran Dogalgaz Anlasmasi Esenboga Havaalani §eref Salonu'nda iran 
Petrol Bakani Gulemreza Agazade ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakani Veysel Atasoy arasinda 
imzalandi (5 Mayis 1995). 

Temmuz 1995 Srebrenica Katliami: Bosna Savasi'nin yasandigi 11 Temmuz 1995'de, Birlesmis 
Milletler tarafmdan guvenli bolge ilan edilen Srebrenica'yi ve kasabadaki multecileri korumakla gorevli 
Hollanda askerleri bolgeyi Sirp ordusuna teslim etti ve bu tarihten itibaren tarihin en acimasiz 
katliamlanndan biri yasandi (11 Temmuz 1995). 

Temmuz 1995 Turkiye'de ilk sivil anayasa degisikligi yapildi (23 Temmuz 1995). 

Eylul 1995 Bati Seria'nin Filistin yonetimine devrini ongoren anlasma FKO lideri Arafat ile israil 
Basbakani Rabin arasinda, Beyaz Saray'da imzalandi (28 EEylul 1995). 

Arahk 1995 Omrunu Dogu Turkistan davasina adayan isa Yusuf Alptekin, Turkiye'de 95 
yasinda oldu (1 7 Aralik 1 995). 

239 



Arahk 1995 AB ile Turkiye arasinda, Serbest Ticaret Anlasmasi (tek tarafli Gumruk Birligi) 
parafe edildi (21 Arahk 1995). 

Arahk 1995 Erken Genel Segim yapildi. Refah Partisi, gok az bir farkla segimden birinci parti 
olarak gikti (24 Arahk 1995 Turkiye). 

1996 

§ubat 1996 Turkiye-Turkmenistan dogalgaz anlasmasi Ankara'da imzalandi (13 §ubat 1996). 

Haziran 1996 PKK'nin Katliamlan: Diyarbakir-Elazig karayolu uzerinde bulunan Altindag 
dinlenme tesislerine teroristler tarafindan yapilan silahli saldin sonucu, 1 Uzman Cavus, 1 Polis 
Memuru sehit olmus, 6 vatandasimiz hayatini kaybetmis, 1 Polis Memuru ile 11 vatandasimiz 
yaralanmistir (22 Haziran 1996). 

Ekim 1996 Turkiye-Bosna Hersek Ticaret ve Ekonomik isbirligi anlasmasi imzalandi (4 Ekim 
1996). 

1997 

Ocak 1997 SS-300 Fuze Krizi (4 Ocak 1997): Kibnsh Rumlann, Rusya'dan S-300, yerden 
havaya 150 km. menzilli fuze ahmina dair anlasmaya imza koymasi, uluslararasi arenayi ve 
dolayisiyla hassas Turk-Yunan iliskilerini kanstirdi. Turkiye, Kibnsh Turklerin guvenligini tehdit edecek 
herhangi bir gelismeye goz yummayacagim agikladi. ingiltere ve BM de anlasmaya sert tepki 
gosterdi. 24 §ubat 1997'de AB, Kibns'in AB'ye tarn uyeligine dair geleneksel tavnni degistirerek, 
Kibns'in AB'ye tarn uyeliginin gergeklesebilmesi igin Ada'da once siyasi gOzimun sart oldugunu 
agikladi ve Yunanistan da bu agiklamaya tepkilerini bildirdi. AB, ilk defa, topluluga tarn uyelik 
konusunda Kibns Turklerinin de dikkate ahnmasi gerektigini, tarn uyelik gorusmelerine Ada 
Turklerinin de katilmasi gerektigini belirtmek suretiyle net sekilde ifade ediyordu. Yunanistan Disisleri 
Bakani Theodoras Pangalos, bu agiklamalann hemen ardindan, AB'nin Dogu'ya dogru genislemesini 
veto edecegini agikladi. 

Ocak 1997 Rusya, bans anlasmasi geregince Cegenistan'daki askerlerini geri gekti (5 Ocak 
1997). 

§ubat 1997 Kamuoyunda Post-Modern Askeri Darbe olarak da nitelendirilen 28 §ubat Sureci 
basladi (28 §ubat 1997 Turkiye).: Milli Guvenlik Kurulu 28 §ubat 1997 tarihli toplantisinda, irtica 
tehlikesinin tirmanmakta oldugu uyansini yapmca yeni bir sureg basladi. Bu gerilimli suregte, 
Basbakan Erbakan gorevi hukumet ortagi DYP'nin Genel Baskani Qiller'e devretmek amaciyla 18 
Haziran 1997'de istifa etti. Cumhurbaskam Demirel ise 19 Haziran 1997'de, hukumeti kurmakla Qiller'i 
degil, ANAP Genel Baskani Mesut Yilmaz'i gorevlendirdi ve Yilmaz'in kurdugu, kamuoyunda "Anasol- 
D" olarak adlandinlan ANAP-DSP-DTP koalisyon hukumetini onayladi. 

240 



Mart 1997 Robert Kogaryan, Ermenistan basbakam oldu (20 Mart 1997). 

Nisan 1997 Alparslan Turkes (25 Kasim 1917 Kibris Lefkosa-4 Nisan 1997 Ankara) oldu. 
Alparslan Turkes, 1936 yilinda Kuleli Askeri Lisesi'nden, 1938 yilmda Kara Harp Okulu'ndan 
astegmen rutbesi ile mezun oldu. Ustegmen Alparslan Turkes, 1944 yilmda sair ve yazar A. Nihal 
Atsiz'a yazdigi mektuplar sebebiyle "Turkguluk ve Turancilik Davasi" sanigi olarak tutuklandi ve 
1945'te beraat etti. Yuzbasi Alparslan Turkes 1948'de Amerika Birlesik Devleti Piyade Okulu ve 
Amerikan Harp Akademisi'nde gagdas askeri gelismeler konusunda kurs gormek uzere Amerika'ya 
gonderildi. 1944 yilmda Harp Akademileri'ne giris sinavini kazanmasma ragmen "Turkguluk ve 
Turancilik Davasi" sebebiyle ertelenen bu hakki 1952 yilmda iade edildi ve 1955'te Harp 
Akademisi'nden mezun olarak kurmay subay oldu. Kurmay Binbasi Alparslan Turkes 1955-57 yillan 
arasinda Washington'da NATO Daimi Grup nezdinde Genel Kurmay Temsil Heyeti uyeligine atandi, 
bu arada da Amerika'da ekonomi ogrenimi de gordu. Turkes, 30 Agustos 1957 tarihinde kurmay 
yarbayliga, 1960'ta da gecikmis kidemleri verilerek kurmay albayliga terfi etti. 27 Mayis 1960'ta Turk 
Silahli Kuvvetleri'nin gergeklestirdigi ihtilal hareketi iginde bulundu, radyodan hareketin sebepleri ve 
amacini seslendirdi. Bu donemde Milli Birlik Komitesi uyesi ve Basbakanlik Mustesarhgi gorevlerinde 
bulundu. 13 Kasim 1960 tarihinde emekliye sevk edildi. Turkiye'nin son surgunu olarak Yeni Delhi 
Buyukelgiligi'nde hukumet musaviri olarak gorevlendirildi. Burada gayri resmi askeri atese militer 
gorevi yuruttu. 22 §ubat 1963'te Turkiye'ye dondu. 21 Mayis 1963'te ihtilal tesebbusu suglamasiyla 
tutuklandi. 4 EEylul 1963'te beraat etti ve serbest birakildi. 31 Mart 1964'te Cumhuriyetgi Koylu Millet 
Partisi'ne (CKMP) girdi ve Parti Genel Mufettisi olarak gorevlendirildi. 30 Temmuz 1965'te yapilan 
CKMP buyuk kongresinde Genel Baskan segildi. 30 Ekim 1965'te yapilan genel segimlerde Ankara 
milletvekili segildi. 28 Nisan 1966'da Cumhurbaskanhgi'na aday oldu, Cevdet Sunay'a karsi kaybetti. 
1969 yilmda CKMP Genel Baskanhgi'na yeniden segildi. Bu kongrede partinin adi Milliyetgi Hareket 
Partisi ve amblemi ug hilal olarak degistirildi. 12 Ekim 1969 segiminde Adana milletvekili segildi. 1975- 
1978 yillannda kurulan milliyetgi partiler (MC) hukumetlerinde ig ve dis guvenlikten sorumlu Devlet 
Bakani ve Basbakan Yardimcihgi gorevini yuruttu. 12 Eylul 1980 ihtilalinde tutuklandi, idam talebiyle 
yargilandi. 7 Nisan 1985 tarihinde saglik sebebiyle tahliye edildi. 1987 yilmda Milliyetgi Cahsma 
Partisi'nin 2. Buyuk Kongresi'nde Genel Baskanliga segildi. 1991'de Yozgat milletvekili oldu, 1992'de 
Milliyetgi Cahsma Partisi'nin adi ve amblemi Milliyetgi Hareket Partisi ve Ug Hilal olarak degistirildi. 4 
Nisan 1997'de Ankara'da vefat etti. 

Mayis 1997 Yargitay Bassavcihgi, Refah Partisi'nin laiklige aykin eylemleri nedeniyle 
kapatilmasi igin Anayasa Mahkemesi'nde dava agti. Yargitay C. Bassavcisi Vural Savas, duzenledigi 
basin toplantisinda 18 sayfahk iddianame okudu ve Refah Partisi'nin laiklik ilkesine aykin eylemlerin 
odagi haline geldigi igin kapatilmasinin istendigini bildirdi (21 Mayis 1997 Turkiye). 

Agustos 1997 8 Yilhk Kesintisiz Zorunlu Egitim Yasa Tasansi, TBMM'de yapilan oylamada 242 
'red' oyuna karsihk, 277 'kabul' oyuyla kanunlasti (16 Agustos 1997 Turkiye). 

Ekim 1997 Erbil'de I. Turkmen kurultayi toplandi. Kurultaya Avrupa, ABD, Avustralya'da bulunan 

241 



Turkmen derneklerinin temsilcileri de katilmistir (4-7 Ekim 1997). 

Ekim 1997 Ebulfeyz Elgibey, Baku'ye gelerek Azerbaycan Halk Cephesi Partisi'nin baskani 
segildi (31 Ekim 1997). 

Kasim 1997 Fazilet Partisi kuruldu (17 Kasim 1997 Turkiye). 

1998 

Ocak 1998 1998 yili ithalat rejimi yururluge girdi. Turkiye AB gergevesinde koruma alanlannda 
turn indirimleri gergeklestirdi (9 Ocak 1998). 

§ubat 1998 Ermenistan Devlet Baskani Levon Ter Petrosyan istifa etti. Boylece Robert 
Kogaryan'a liderlik yolu agildi. Petrosyan, Karabag'da bans istedigi igin §ahin'lerin tepkisini gekmisti 
(§ubat1998). 

§ubat 1998 Petrosyan'm istifasini degerlendiren Azerbaycan Halk Cephesi Baskani Elgibey, 
Kogaryan'in gegmiste Ruslan arkasina alarak Karabag'da Azerbaycan'a karsi ayaklandigini bildirdi 
(§ubat1998). 

§ubat 1998 Anayasa Mahkemesi'nin RP'nin kapatilmasina iliskin gerekgeli karan agiklandi. Bu 
karardan sonra 14 yilhk siyasi gegmisi olan RP kapatilan partiler kervanina katildi (23 §ubat 1998 
Turkiye). 

§ubat 1998 Refah Partisi'nin kapatilmasindan sonra, bu partinin mensuplan Fazilet Partisi gatisi 
altinda toplandilar. FP'liler ilk meclis grup toplantisini yaptilar (25 §ubat 1998 Turkiye). 

Mart 1998 Kogaryan, Ermenistan devlet baskanhgma segildi (30 Mart 1998). 

Mayis 1998 Hindistan iki nukleer deneme yapti. Hindistan'in bu denemelerinden sonra, Japonya 
ekonomik yaptinmlar uygulayacagini, ABD ise ekonomik ve askeri yardimlan askiya aldigini agikladi 
(14Mayis 1998). 

Mayis 1998 Fransa parlamentosu, sozde Ermeni soykirimi yasa tasansini tanidi (29 Mayis 
1998). 

Haziran 1998 Tebriz'de Azeriler, Fransiz parlamentosu tarafindan kabul edilen sozde Ermeni 
soykirimi" yasa tasansini protesto ettiler (3 Haziran 1998). 

Temmuz 1998 Bolucu orgut PKK'nin basi Abdullah Ocalan, Ermenistan yonetiminden, orgute 
ozel koy tahsis edilmesini istedi (Temmuz 1998). 

Temmuz 1998 Azerbaycan Devlet Baskani Aliyev, Ermenistan Devlet Baskani Kogaryan'i, 
Eylul'de Baku'de yapilacak bolge liderleri toplantisina davet etti (4 Temmuz 1998). 

242 



Temmuz 1998 PKK'nin Katliamlan: istanbul-Eminonu-tarihi Misir Carsi'nda bulunan bir bufeye 
teroristlerce konulan bombanin infilak etmesi sonucu 7 vatandasimiz hayatini kaybetmis, 3 Alman, 3 
Fransiz, 2 Norveg ve 2 de Irak olmak uzere toplam 10 yabanci uyruklu ile 111 vatandasimiz 
yaralanmistir (9 Temmuz 1998). 

Agustos 1998 Turkiye ile Fransa arasinda enerji ve savunma sanayi alanlannda isbirligi 
anlasmasi imzalandi. Anlasmaya gore, savunma sanayiinde fuze, gemi, zirhli arag konulannda 
uguncu ulkelere satislarda isbirligi yapilacagi belirtildi. Enerji konusunda ise Hazar Havzasi 
Petrolu'nun Turkiye uzerinden tasinmasinda ortak hareket edilecegi agiklandi (3 Agustos 1998). 

Agustos 1998 Rusya krizi dunyayi sarsti. Rusya, butun dis borg odemelerini 90 gun sureyle 
durdurdugunu agikladi. Ulkede, yabancilann 1 yildan kisa vadeli finansal yatinm yapmalan 
yasaklandi (18 Agustos 1998). 

Agustos 1998 Buyuk juriye 5.5 saat ifade veren ABD Devlet Baskani Bill Clinton, Beyaz Saray 
stajyeri Monica Lewinsky ile olan iliskisini itiraf etti (18 Agustos 1998). 

Ekim-Kasim 1998 PKK teror orgutu lideri Abdullah Ocalan'in Suriye'yi terketmek zorunda kalisi, 
once Moskova, ardindan da italya'ya kagisi: 15 yih askm bir sureden beri Turk halkma yonelik 
acimasizca eylemler gergeklestiren teror orgutunun elebasisi bu sure zarfinda Suriye'de 
bulunmaktaydi. Siyasi ve askeri makamlann kararh tutumlanyla ve izlenilen baski politikalanyla, 
teroristbasi Abdullah Ocalan, 09.10.1998 tarihinde Suriye'yi terk etmek zorunda kalarak 12.11.1998 
tarihinde sahte pasaportla Rusya/Moskova'dan italya/Roma Havaalanina giris yaptigi anda italyan 
polisince gozaltina alindi (9 Ekim-12 Kasim 1998). 

Ekim 1998 Mesrob Mutafyan, Turkiye Ermenileri 84. Patrigi segildi (14 Ekim 1998). 

Arahk 1998 ilk kez bir hayvanin DNA'si gOzildu. Bilim adamlan, insanin genetik yapisiyla buyuk 
benzerlikler tasiyan bir milimetre boyundaki bir kurtgugun genetik kodunu tarn olarak desifre ettiler (1 1 
Arahk 1998). 

1999 

Ocak-Subat 1999 PKK teror orgutu lideri Abdullah Ocalan'in italya'yi terketmesi ve ardindan 
Kenya'da yakalanarak Turkiye'ye getirilmesi: Terorist basinin italya'da yakalanmasi uzerine, 
Turkiye'nin iade taleplerine ve bu konuda yapilan siyasi girisimlere italyan hukumeti olumlu cevap 
vermemisti. Uluslararasi kamuoyunda italya'ya yonelik hakh baskilann olusmasi sonucu terorist basi 
Ocalan, italya basta olmak uzere Avrupa ulkelerinden bekledigi destegi bulamamis ve bunun uzerine 
16.01.1999 gunu italya'dan da aynlmak zorunda kalmistir. Terorist basi Abdullah Ocalan, 16.02.1999 
tarihinde, Kenya'da gergeklestirilen ozel bir operasyonla yakalanarak Turkiye'ye getirildi. Abdullah 
Ocalan'in yakalanmasi sonrasi ozellikle orgut lehinde yayin yapan Med TV'ninde kiskirtmasiyla yurt 
iginde ve yurt disinda orgut militanlannca yogun olarak molotof kokteyli atma, gosteri yuruyusu, 

243 



cezaevlerinde aglik grevi eylemlerinde tirmanma gozlenmistir. PKK militanlan bu donem igerisinde 
hedef olarak masum halki segmistir (16 Ocak-16 §ubat 1999). 

Ocak 1999 Sirp polisi, UCK'nin saklanma noktalanndan birinde 24 kisiyi oldurdu (29 Ocak 
1999). 

Ocak-§ubat 1999 PKK'nin VI. Kongresi: PKK teror orgutti Ocak-§ubat 1999 tarihlerinde iran'm 
Kandil dagi bolgesinde 6. Kongresini yapmistir. Bu kongrede, Eyalet yapilanmasindan saha 
yapilanmasina gegilmesi, Fedailik eylemlerine basvurulmasi, Kuzey Irak'ta Kurt gruplar uzerinde 
etkinlik saglayabilmek igin PKK/BA§UR yapilanmasina gidilmesi, Turkiye'deki diger sol teror 
orgutleriyle birlikte hareketin saglanmasi igin Anadolu Halk Kurtulus Ordusu olusumunun hayata 
gegirilmesi, kadin kollanndaki faaliyetlerin partileserek etkinlestirilmesi kararlan alinmistir (Ocak- 
§ubat1999). 

§ubat 1999 Fransa'da baskent Paris'in 50 km yakinindaki tarihi kraliyet kosku Rambouillefde 
Belgrad hukumeti ile Kosovali Arnavutlar arasinda bans gorusmeleri yapildi (6 §ubat 1999). 

Mart 1999 PKK'nin Katliamlan: 16.30 siralannda istanbul-Kadikoy-Fahrettin Kerim Gokay 
Caddesinde bulunan ibrahim Tash'ya ait 5 kath Mavi Qarsi ishanina bir grup terorist tarafindan 
molotof kokteyli atilmasi sonucu gikan yangindan ve duman zehirlenmelerinden dolayi 10'u kadin, 2'si 
erkek, 1 hastanede olmak uzere toplam 13 vatandasimiz hayatini kaybetmis, 2'si kadin 5 
vatandasimiz da yaralanmistir. Olayin failleri guvenlik guglerinin yaptigi operasyonlar sonucunda 
yakalanmistir (13 Mart 1999). 

Mart 1999 Kosovali Arnavut halkinin temsilcileri, Paris'te yeniden baslatilan bans 
muzakerelerinde ug yillik gegici ozerk yonetim anlasmasi ve bu anlasmamn 28 bin mevcutlu NATO 
bans gucu tarafindan teminat altina ahnmasini ongoren anlasmayi imzaladi. Sirp heyeti, anlasmayi 
imzalamaya yanasmayinca muzakerelertikandi (18 Mart 1999). 

Mart 1999 Uluslararasi bans gozlemcileri Kosova'yi terketmeye basladi. Yugoslavya ordu 
birlikleri yiginagini yogunlastinp UCK mevzilerine hucumlarim arttirdilar (20 Mart 1999). 

Mart 1999 Bosna'ya bans getiren Dayton Bans Anlasmasfnin miman ABD'li kidemli arabulucu 
diplomat Richard Holbrooke, Milosevig'i son kez uyarmak igin Belgrad'a gitti ve 'Paris'teki bans 
anlasmasim imzalayin, aksi halde NATO hava harekatma girisecektir' mesajini verdi. Milosevig, bansi 
korumak igin de olsa, 'Yugoslavya topraginda NATO askerlerinin yer almasina izin verilmeyecegini' 
yineledi (22 Mart 1999). 

Mart 1999 ABD'li kidemli arabulucu diplomat Richard Holbrooke, son Belgrad temaslanndan 
sonug alamadigim ilan etti. Yugoslavya devleti, II. Dunya Savasi'ndan beri ilk kez olaganustu hal ilan 
etti (23 Mart 1999). 

Mart 1999 NATO'nun hava harekati igin, Genel Sekreter Javier Solana'nin verdigi yetkiyle 

244 



birlikte beklenmeye baslamrken, Belgrad polisi, baskentin en buyuk bagimsiz yayin organi B-92 
radyosuna kilit vurdu, radyonun bas editoru gozaltina alindi (24 Mart 1999). 

Haziran 1999 1967 yilinda Yunanistan'da askeri darbe yaparak bir doneme damgasim vuran ve 
25 yildir demir parmakhklarin ardinda yasayan cunta lideri Yorgo Papadopulos oldu (27 Haziran 
1999). 

Haziran 1999 Terorist basi Abdullah Ocalan imrah'da yargilanarak idama mahkum edildi (29 
Haziran 1999). idam karan 25.11.1999 gunu Yargitay 9. Ceza Dairesinde onandi. Yargilama sureci 
sonunda PKK teror orgutu lideri Abdullah OCALAN'a idam cezasi karan gikmasi ile birlikte, orgut 
basta metropol iller olmak uzere yurt gapinda eylemlerini yogunlastirmis, Adana ve Batman illerinde 
intihar saldinlan, Elazig'da fedai turu eylemlerle orgut canlandinlmaya gahsilmis, ancak bu tur 
eylemlerin son donemlerde hizlandinlan orgutun siyasi faaliyetlerine ve verilen idam karannin 
onaylanmasina olumsuz etki yapacagini dusunen A.OCALAN, 07.07.1999 tarihinde ust duzey orgut 
mensuplanna "En kisa zamanda bir "Bans Konferansi" duzenlenerek, PKK teror orgutunun silahh 
mucadeleye son vermesini, Turkiye'de bulunan silahh orgut mensuplarimn ulke disina gikartilmasi 
karannin ahnmasini igeren talimat niteliginde bir mektup gonderdi. Abdullah Ocalan, avukatlan 
vasitasiyla 03.08.1999 tarihinde PKK yonetimine "Orgutun silahli faaliyetlerine son vererek militanlan 
yurtdisina gikarmasini ve faaliyetlerini siyasi alanda yurutmesini" igerir bir mektup gonderdi. Orgut 
yonetimi 06.08.1999 tarihinde Ocalan'in yaptigi teklifi tamamen kabul ettigini agikladi. (9 Haziran 
1999). 

Temmuz 1999 PKK'nin Katliamlan: Saat 21.40 siralannda Elazig-Merkez-Yenimahalle- 
Muharrem Corbacioglu Sokakta bulunan Poyraz Kiraathanesine, PKK teror orgutu mensuplannca 
yapilan silahli saldin sonucu 4 vatandasimiz olmus, 5 vatandasimiz yaralanmis, olayda yaralanan 1 
Polis Memuru daha sonra 07.07.1999 gunu sehit olmustur. Olayda 1'i kadin 2 terorist ise olu olarak 
ele gegirilmistir. Teroristlere ait 2 uzun namlulu silah ve 1 bomba 4 sarjor, 58 mermi ele gegirilmistir (1 
Temmuz 1999). 

Temmuz 1999 Tahran Valiligi'nin kentte her turlu gosteriyi yasaklamasina ragmen Tahran 
Oniversitesi onunde 10 bin gosterici toplandi. Polis ile ogrenciler gatisti (13 Temmuz 1999). 

Aralik 1999 AB'nin 10-11 Arahk 1999'da yaptigi Helsinki zirvesinde Turkiye'nin AB'ye tarn uyelik 
igin adayligi resmi olarak kabul edildi. Turkiye igin tarihi oneme sahip olan bu zirvenin sonug 
belgesinde genisleme surecindeki Turkiye'nin konumu ve Kibris sorunuyla ilgili ozel maddeler de yer 
aldi. Buna gore, "Avrupa Birligi Konseyi, 3 Aralik tarihinde New York'ta Kibris meselesinin kapsamli 
bir gOzimune yonelik olarak baslatilan gorusmeleri memnuniyetle karsilar ve BM Genel Sekreteri'nin 
bu sureci basanyla sonuglandirma yonundeki gayretlerine guglu destegini ifade eder. Avrupa Birlilgi 
Konseyi, politik birgOzimun Kibns'in Avrupa Birligi'ne katihmini kolaylastiracaginm altini gizer. Uyelik 
muzakerelerinin tamamlanmasina kadar kapsamli bir gOzime ulasilamamis olursa, Konsey'in uyelik 
konusundaki karan, yukandaki husus bir on sart olmaksizin verilecektir. Bu konuda, Konsey turn ilgili 

245 



faktorleri dikkate alacaktir" denildi (Arahk 1999). 

Arahk 1999 AB Helsinki Zirvesi sonug bildirgesinde Turkiye'nin adayligi resmen kesinlesti. 
Turkiye'nin 13'uncu aday ulke olarak ilan edildigi metinde, Romanya, Bulgaristan, Slovakya, Letonya, 
Litvanya ve Malta ile tam uyelik muzakerelerinin baslamasi kararlastinldi (11 Arahk 1999). 

XXI. yuzyil 

2000 

2000 AB Komisyonu'nun 7 Kasim 2000'de agikladigi ve Turkiye'nin AB'ye uyelik surecindeki 
"yol haritasim" gizen Katilim Ortakligi Belgesi'nde (KOB) yer alan Kibns'la ilgili ifadeler, Turkiye-AB 
arasinda buyuk bir krize sebep oldu. Komisyon'un, Yunanistan'in baskisiyla KOB'un kisa vadeli 
oncelikler bolumune Kibns sorununun gOzimune dair baskici ifadeler eklemesi Turkiye tarafindan "on 
sart" olarak algilandi. KOB'un igeriginin Helsinki zirvesinin gizgisinde yer almasini isteyen Turkiye, 
AB'nin bu tutumuna Basbakan Bulent Ecevit dahil turn ust duzey yetkilileriyle sert tepki gosterdi. 
KOB'un ad giklanmasi ardindan Cankaya'da duzenlenen "Kibns" zirvesinden ise AB'ye sert ve net bir 
mesaj gikti. Zirvede, KKTC lideri Rauf Denktas'in BM nezdinde yapilan dolayh gorusmelerden 
gekilmesi kararlastinldi. 

Mayis 2000 Ahmet Necdet Sezer, Turkiye'nin 10. Cumhurbaskam oldu (16 Mayis 2000). 

Haziran 2000 Suriye Devlet Baskani Hafiz Esad oldu (10 Haziran 2000). 

Eylul 2000 Turkiye ile Suriye arasinda, terorizm, organize suglar, uyusturucu, sahtecilik ve 
karaparayla mucadele, karsihkh bilgi ve egitim ahsverisi konulannda isbirligini ongoren mutabakat 
zapti imzalandi (28 Eylul 2000). 

Ekim 2000 Baku-Ceyhan Petrol Boru Hatti Projesi nihai anlasmalan Devlet Konuk Evi'nde 
yapilan birtorenle imzaladi (19 Ekim 2000). 

Ekim 2000 Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nin Brgko kentinde gosteri yapan yaklasik 1000 Sirp, 
"Turklere olum" diye sloganlar atarak, Muslumanlann evlerini ve isyerlerini tas yagmuruna tuttu (19 
Ekim 2000). 

2001 

2001 Avrupa Birligi Komisyonu Baskani Romano Prodi, Kibns sorunu gOzilmeden de Guney 
Kibns'in uyelik basvurusunun degerlendirilebilecegini soyledi. Turk Disisleri Bakani ismail Cem 
Kibns, Kibns konusunda islerin olumlu gitmedigini agikladi. Basbakan Bulent Ecevit ve yardimcisi 
Devlet Bahgeli, Kibns'ta bedel odemeye hazir olduklanni soylediler. Yil sonunda Rauf Denktas'in, 
Glafkos Klerides'e mektupla yaptigi gorusme teklifi sonucunda, iki lider, 4 Aralik'ta Lefkosa'daki 'Yesil 
Hat'ta BM gozetiminde biraraya geldiler. Gorusme sonunda BM Genel Sekreterinin Kibns ozel 

246 



temsilcisi Alvaro De Soto, liderlerin 2002 Ocak ayinda yine Yesil Hat'ta biraraya geleceklerini ve 
muzakereleri surdureceklerini agikladi. 

Kasim 2001 Turk Medeni Kanunu 75 yil sonra degisti (22 Kasim 2001). 

Eylul 2001 Kaginlan ug yolcu ugagi New York'taki Dunya Ticaret Merkezi ve Washington'daki 
Pentagon'a garparak buyuk can kaybma yol agti. Pennsylvania Eyaleti'nin Pittsburg sehrinde bir yolcu 
ugagi ayni gun iginde dustu (11 EEylul 2001). 

Arahk 2001 4 Arahk Denktas ve Klerdes Kibris Sorununun gozumu igin dogrudan gorusmelere 
tekrar basladi. 

Arahk 2001 22 Arahk tarihinde A.B.D. onderliginde Afganistan'a yapilan askeri mucadelenin 
ardindan ilan edilen Hukumet Turkiye tarafindan da tanindi. 

2002 

Subat 2002 Turkiye askerinin BM karan ile Afganistan'a gonderilmesi. 



1 Bolsevik ihtilalinden sonra Rusya'da gergeklesen Takvim degisikligi sebebiyle, bazan gift 
tarih vermek zorunda kaldik. Yukandaki tarihlerin (27 Nisan/10 Mayis - 8/21 Temmuz 1906) agihmi 
soyledir: 27 Nisan eski/10 Mayis yeni - 8 eski/21 yeni Temmuz 1906. Yani I. Duma meclisi, eski 
takvimle Nisan-Temmuz, Yeni takvimle Mayis-Temmuz 1917 tarihleri arasinda faaliyet gostermistir. 
s.k. 

Sina Aksin [ed.], Turkiye Tarihi, 2. Cilt: Osmanh Devleti 1300-1600, istanbul Ekim 19954. 

Sina Aksin [ed.], Turkiye Tarihi, 3. Cilt: Osmanh Devleti 1600-1908, istanbul Ekim 19954. 

Fahir Armaoglu, 20. yuzyil Siyasi Tarihi, 1914-1980, Ankara Agustos 19874, Turkiye is Bankasi 
Kultur Yayinlan. 

G. Barraclough, Times Dunya Tarihi Atlasi, istanbul 1980, Karacan Yayinlan. 

Nadir Devlet, 1917 Ekim ihtilali ve Turk-Tatar Millet Meclisi (ig Rusya ve Sibirya Musluman Turk- 
Tatarlannin Millet Meclisi 1917-1919), istanbul 1998, Otuken Nesriyat A.S. 

Baymirza Hayit, Turkistan Devletleri'nin Mill? Mucadeleleri Tarihi, Ankara 1995_, TTK Yayinlan. 

Bernard Grun [by.], The Time Tables of Hisstory, New York 19913, A Touchston Book, 
Published by Simon and Schuster. 

The Hutchinson Dictionary of World History, an encyclopedia, historical atlas and chronology in 

247 



one, [Oxford] 19985 abdated edition, published by Helicon Publishing Ltd./printed by the Bath Press 
Ltd. 

ibrahim Kafesoglu, Turk Mill? Kulturu, istanbul 199715, Otuken Nesriyat A.§. 

Akdes Nimet Kurat, IV-XVIII. yuzyillarda Karadeniz Kuzeyindeki Turk Kavimleri ve Devletleri, 
Ankara 1992_, Murat Kitabevi Yayinlan. 

Salim Koca, Turk Kulturu'nun Temelleri II, Trabzon 2000, KTU Giresun Fen-Edebiyat Fakultesi 
Yayinlan. 

Erdogan Mergil, Musluman Turk Devletleri Tarihi, Ankara 19932, AKDTYKTTK Yayinlan. 

Turk Dunyasi El Kitabi. Birinci Cilt: Cografya-Tarih, Ankara 19922, Turk Kulturunu Arstirma 
Enstitusu Yayinlan: 121. 

Halil inalcik, "Osmanli Tarihi Kronolojisi", Osmanh I, Yeni Turkiye Yayinlan, Ankara 1999, s. 1 18 
- 132. 



248 



Turk Tarihi ve Sosyolojjimiz / Prof. Dr. Baykan Sezer [s. 189-1 94] 



istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi / Turkiye 



Turkiye'de daha sosyoloji galismalarimn baslangicinda Bati agiklamalannin ve sosyoloji 
ogretilerinin yetersizligi duyulmus ve tarih ile sosyoloji iliskisi sosyolojimizin en onemli sorunu olarak 
kalmistir. Sosyolojimizin tarihle iliski kurma ve tarih bilgisini kullanma gabasina ragmen bu iliski 
yakinlasma ve yapistirma ile sinirh kalmistir. Bu galismalar genel sonuglara, sosyolojide kullanilmaya 
hazir bilgilere donusmemistir. Turk sosyolojisinin tarih ile iliskilerinin duzenlenmesi ve bu iliskilerin 
alacagi bigim konusu gunumuzde de onemini surdurmektedir. Sosyoloji ile Turk tarihi arasindaki 
iliskiyi temel ve zorunlu bir iliski oldugu igin onemsiyoruz. Turk tarihinin incelenmesi iki agidan 
onemlidir. Birincisi mevcut tarih agiklama ve kavramlan turn ulke tarihlerini kapsamamaktadir. Bu 
eksiklik, en agik bigimde Turk tarihinin ele alinmasinda gorulmektedir. Geleneksel ve Bati kaynakh 
tarih agiklamalannin turn toplumlan kapsamadigimn baska ornekleri de vardir. Soz gelisi Qin tarihi 
igin de ayni sey soylenebilir. Ancak Turk tarihinin onemli bir farkhhgi ve ustunlugu bulunmaktadir. 
Sosyolojimiz bu nedenle Turk tarihi uzerinde gok daha ozen ve onemle durmalidir. Turk tarihi bilinen 
agiklamalan asan, daha genis kapsamh bir agiklamaya izin vermektedir. Ayrica bu yeni agiklama, 
bilinen agiklamalan asacagi igin elbette yeni kavramlar ve yeni bir yaklasim bigimini de gerektirecektir. 
Bu yeni yaklasim bigimi ayni anda yeni agiklamamn da zorunlu on kosuludur. Agiklamaya ulasmadan 
once yeni kavram ve yaklasim bigimlerine sahip olunmahdir. Bu bilinen agiklamalan asan, onlan 
kapsayan yeni yaklasim bigimi olaylan bir butun iginde degerlendirmemize de izin verecektir. 
Yaklasim bigimi oncelikle belli bir tarih ve toplum gorusune baghhktir ve tarih olaylan onunde 
sinanacaktir. Bu yaklasim, eldeki agiklamalann tumuyle disinda degildir. Tumuyle dismda degildir 
ama varolan agiklamalan asisi aynnti duzeyinde kalmayacak, tarihe gergek anlamini kazandiracaktir. 

Turk tarihi Bati agiklamalanyla uyusmamaktadir. Bunun en onemli gostergelerinden biri, Turk 
toplumunda Bati benzeri siniflann yoklugudur. Bu onemli bir ozelliktir. Qunku Bati turn gelismeleri 
siniflar uzerine kurdugu kuramlar aracihgiyla agiklamaktadir. Bir kisim agiklamalar sinif gatismasina, 
bir kisim agiklamalar ise belli siniflara taninan ozellik ve ustunluklere dayandinlmaktadir. Turkiye'de 
Bati benzeri siniflann yokluguna baskalarmca daha once de deginilmistir ama Turk tarih ve 
toplumunun ozelliklerini tanimak amaciyla degil, Turk tarih ve toplumu ile ilgili marxiste yaklasimlan 
engellemek, yasaklamak igindir. O nedenle de bu agiklamalar verimli olmaktan uzaktir. Bati'da konu 
belli bir nedenle gundeme getirilmis, tarih ve toplum gelismelerini tammlamak igin bize belli bir sinif 
tanimi verilmistir. Siniflan saptamanin en kestirme ama yetersiz yolu toplum iginde elde edilmis 
konum ya da zenginlik farklanni olgu olarak almaktir. Bu yolla toplumlar arasi benzerlikler, yaniltici 
paralellikler kurmak olasidir. Yine birtakim yazarlar marxiste agiklamalara set gekmek, bir baska takim 
yazarlar da aradaki farki belirtebilmek igin sinif yerine toplum tabakalanndan ya da kastlardan soz 

249 



etmektedirler. Sinifin bizi ilgilendiren yonuyle en onemli ozelligi topluma ve dolayisiyla tarihe yon 
verebilmesidir. Buna karsilik toplumun kurulus ve isleyisinin geregi toplumda bir yapilanma, isbolumu 
ve gorev dagilimi ortaya gikmaktadir. Bunun sonucu ortaya gikan toplum kesitleri topluma yeni bir 
yon, yeni bir dinamizm ve denge kazandirma degil, aksine kurulu duzenin denge ve dinamizmine 
sureklilik kazandirma rolunu ustlenmi§lerdir. Bu agidan Dogu'da tarih boyunca sinif nitelemesini hak 
etmis toplum kesitlerinden soz edebilmek gugtur. Dogu'da sinif yoklugu nedeniyle herhangi bir yeni 
atihm ve gelisme olmadigi, boyle bir olanagin bulunmadigi belirtilmektedir. Bu nedenle Dogu 
toplumlan kapah, durgun, tarih-disi toplumlar olarak tammlanmaktadir. Bu gorus Dogu toplumlannin 
gelismeye agik olmadigi onyargilanna da dayanak olmaktadir. Sinifli toplum kavrami ile Bati kendini 
tarihin yaraticisi olarak gosterecek, Dogu'da siniflarm olmamasi dolayisiyla bu toplumlar tarihsiz 
toplumlar olarak gosterilecektir. 

Gergekte Dogu toplumlannda gelismenin kaynagi toplum pargalan, toplum kesitleri degil, toplum 
birligidir ve bu birlik de Devlet aracihgiyla mumkun olabilmistir. Cozumun ve gozum arayisinin ilk ve 
en agik belirtisi siyasettir. Dogu'da Devlet toplumun kendi iliskileri iginde gozemedigi sorunlara yanit 
getirmistir. Esas degisme, gelisme siyaset duzeyindedir ve gozumun, gozum arayisinin ve gelismenin 
kaynagi Devlet aracihgiyladir. Tepeden inme inkilapgilik gorusleri de Devlet'in bu ozelligiyle ilgilidir. 
Buradan bizim darbeci girisimleri destekledigimiz sanilmasin. Devlet eliyle toplum gikarmin kollanmasi 
ve gelistirilmesinde herhangi bir olumsuz yon gormedigimiz gibi, toplum gikanni temsilden uzaklasip 
topluma yabanci degerlerin tepeden dayatilmasini da onaylamamiz soz konusu olamaz. Agiklamamiz 
Bati orneginde de gegerlidir. Feodalizm orneginde siniflar toplumun kurulus ve isleyis geregi olarak 
toplumda belli bir yapilanma ve gorev dagilimi rolunu ustlenmislerdir. Herhangi bir sigramayi 
bunyelerinde tasimamislardir. Bati tarihinde verili duzen iginde onemli gikar uyusmazliklanna, koylu 
ayaklanmalanna karsilik yeni bir duzene yol agacak bir gatismaya tanik olunmamaktadir. Aksine 
burjuva sinifi mevcut iliskiler disinda getirdigi gozum ile onculuk gorevi ustlenmistir. Nereden giktigi 
belli olmayan, mevcut uretim iliskileri iginde agirhgi olmayan burjuvazi bu iliskiler ile gatisma igine 
girerek, kendi iktidanni toplumlar arasi iliskilerde kurmus oldugu yeni dengeye dayandirmistir. 
Geleneksel egemen gugler yeni gelismeler onunde etkisiz kalmistir. Bu nedenle gergekte Bati tarihi 
ve burjuvazinin ortaya gikisi da yeni bir agiklamaya muhtagtir. Burjuvazinin ortaya gikisi Bati 
toplumunun kendi dogal gelismesinin bir urunu degildir. Bati'da tarih ve toplum gelismelerini 
tanimlamak igin one gikanlan siniflarm rol ve gorevleri, sinifsal yapida ortaya gikan degisiklikler ve 
belli siniflarm onculugu bir baska bigimde agiklanmahdir. Turk tarihinde Bati benzeri siniflarm yoklugu 
da bu anlamda onem tasimaktadir. 

Turk tarihinin Bati agiklamalan ile uyusmayan bir diger yonu de tarihin donemlendirilmesindeki 
uyumsuzluktur. Bati kaynakh genel tarih donemlendirmesi belli bir bigimdedir. Eski Cag, Orta Qag, 
Yeni Cag aynmi getirilmektedir. Bu uglu aynm yaygm bir tarih donemlendirmesi olarak karsimiza 
gikmaktadir. Bizde de benimsenen ve universitelerimizde tarih bolumu ana bilim dallarma temel 
olusturan bir donemlendirmedir. Orta ogretimde de ogretilen bu tarihi donemlere ayiran anlayis belli 
bir toplumsal gelisme kuramimn urunudur. Ama Turk tarihi ile ne olgude ortustugu tartismahdir. 

250 



Donemlendirme Bati toplumlannda gorulen ug asamaya tekabul etmektedir (Sosyolojide gorulen uglu 
veya daha fazla donemlendirmeler de ayni gelisme gizgisinin disinda degildir). Belli olgude de Bati 
gelismesini bize tanitmaktadir. Her donem suresince belli bir denge soz konusudur ve onemli bir 
degisiklik yoktur, donem degisiklikleri dengenin bozulmasini gostermektedir. Eski Qag, Orta Qag ve 
Yeni Qag donemlendirmeleri kolelik, feodalizm, kapitalizm karsihgi olarak Bati toplumlannin tarihi 
gelisme asamalarim gostermektedir. Belli olgude dedik. Bu donemlendirmede Bati tarihi sinirlan 
iginde kalinmis olsa bile Yeni ve Yakin Qaglar bolunmesini agiklayabilmekte guglukler bulunmaktadir. 
Yine Orta Cagin sonu feodalizmin de sonu anlamim tasimasi gerekirken (ayni mantikla feodalizmi 
gagnstiran belli kurumlann Bati-disi toplumlarda gorulmesi o toplumlann Orta Qag toplumu 
suglamasma neden olmaktadir) feodalizmin Bati'da kesin tasfiyesi genelde Fransiz devrimi ve 
sonrasindadir. Diger bir deyisle Yeni Qag ile neyin asildigi ve Yeni Qag ile Yakin Qag arasindaki 
donem tartismahdir. Dunya egemenliginin kazanmis oldugu her yeni bigim ve denge, bu yeni bigimin 
sureklilik gosterebilmesi igin belli bir mucadeleyi de ortaya gikarmistir. Bati tarihinde bir donemden 
obur doneme gegis belli nitelik degisikligine neden olmaktadir. Baska deyisle bu degisiklikler belli 
toplum asamalanna denk dusmektedir. Ancak ayni nitelik degisikliklerine, toplum asamalanna Turk 
tarihinde tanik olmak mumkun degildir. Bunun farkina varilmasinm belki bir gostergesi, Osmanh 
tarihinin ayn bir donemlendirilmesine gidilmesidir. Osmanh tarihi kurulus, yukselis, duraklama, 
gerileme, yenilesme olarak donemlendirilmektedir. Bu donemlendirme Bati tarih 
donemlendirmesinden ayn bir gelismeye isaret etmektedir. Ama bazi tarihlerde kesisme soz 
konusudur. 1453 hem Yeni Qagin, hem de Osmanh'da yukselis doneminin baslangicidir. Elbet bu bir 
rastlanti sonucu degildir. Buradan Bati tarih donemlendirmesinin evrensel oldugu sonucu 
gikanlmasin. Ancak Bati'yi da kapsayan bir dunya tarihi agiklamasinda bu kesismenin gergek 
anlamim bulmasi mumkundur. istanbul'un fethi dunya tarihi igin onemli bir olaydir, ama ayni olay Bati 
tarihi iginde ayn bir anlam ifade etmektedir. Toplumlann farkli kimlik ve gikarlannin yol agtigi gatisma 
ve geliskiler sonucu toplumlar arasi iliskiler gelismektedir. Farkli kimlik ve gikarlara ragmen taraflar 
kendi seruvenlerini ayni olay iginde, toplumlar arasi iliskilerde kazanmislardir. Bati tarih donemleri 
veya orgutlenme modelleri Dogu-Bati gatismasinin aldigi bigim uzerine kuruludur. Bu iliskilerde 
Bati'nin rolunun degismesi buyuk yapi degisikliklerine neden olmaktadir. Bati toplum orgutlenmesinde 
gorulen degisiklikler toplum gelismesinin dogal bir uzantisi degildir. Bu nedenle XIX. yuzyilda Bati'da 
gorulen yeni gelismeler temeli geregi geleneksel toplum yapisinin disinda ve geleneksel yapiyi 
yikarak gergeklesmistir. Ayni gatisma Turkiye'deki gelismelerin de kaynagidir. Turkiye bu gatismada 
kiyi bir konumda degildir. Buna karsihk Bati tarihinin donemlendirilmesi ile Turk tarihi 
donemlendirilmesi uyusmamaktadir. Bu bir geliskidir. Bu geliskinin agiklamasi, daha dogrusu 
agiklama var, geliskinin gundeme getirilmesi gerekir. Ancak bunun yerine belli onyargilarla Turk 
toplum ve tarihine suglamalar getirilmektedir. Getirilen agiklamalarla Turk toplumu tarih disma 
itilmekte veya Bati tarihi disinda kalmis kenarda bir aktor olarak gorulmektedir. 

Bati eksenli tarih anlayisi Bati'nin bazi olaylan yonlendirdigi, bigimlendirdigi gorusunun 
urunudur. Bati-disi toplumlann gelisme gizgilerini de Bati tarihi donemlerine oturtarak tarihi Bati 
ekseni gergevesinde agiklamayi amaglamaktadir. Boyle bir yaklasimin kendi sorunlanmizi 

251 



anlamamiza ve kendi tarihi birikimimizi degerlendirmeye ne kadar izin verecegi soru konusudur. Bati 
eksenli bu bakis agisimn gesitli sonuglan vardir. Bunlann basinda Bati-disi ulkelerin geri kalmishgi 
gorusu gelmektedir. Buna ek olarak Bati-disi ulkelerin ayrica Bati'yi izlemek ve Bati modelini 
benimsemekten baska bir yolu olmadigi yargisina vanlacaktir. Boylesi bizim agimizdan kabulu 
mumkun gorulmeyen sonuglann disinda Bati eksenli gelisme gizgisi, Bati tarih donemlendirmesinin 
evrenselligi konusu bizzat bazi sorunlar tasimaktadir. Bati tarih asamalannin evrenselligi, ozellikle 
gunumuz Bati toplum modelinin turn dunyanin tartismasiz benimsemesi gereken model oldugu savma 
dayanmaktadir. Bati toplum modelinin tek model oldugu yargisi obur toplum modellerine yasam 
hakkinin tamnmayacagi anlamina da gelmektedir. Bati tarih donemlendirmesinin evrenselligi de bu 
savi desteklemek amaciyla ortaya atilmistir. Ama buna karsilik yalnizca feodalizme bir yayginhk 
kazandinlmaktadir. Qesitli tanimlamalarla gogebe feodalizminden askeri feodalizme kadar akhniza 
gelebilecek her turden feodalizmle feodal asamamn evrenselliginden kusku duyulmamaktadir. Buna 
karsilik kolelik ve ozellikle kapitalizm Bati tekelindedir. Kolelik olarak degil ama Yunan uygarligi olarak 
soz konusu asama Bati'ya ait biricik ve benzeri olmayan olay olarak tamtilmaktadir. Kapitalizmin 
evrenselligi ise Bati-disi ulkelerde ancak az-gelismislik bigimindedir. Bu anlamda kapitalist asama da 
Bati tekelindedir. Elbet burada Japonya bu agiklama disinda gibi gorulmektedir. Japonya'nin varhgi 
Bati tarih agiklamalarimn gurutulmesi tehlikesi onunde Bati agiklamalarimn evrenselligini kanitlamak 
igin one surulmustur. Once Rusya'nin Asya iglerinde ilerlemesine engel olmak amaciyla ingiltere'nin 
destegi ile gok onemli gelismelere yol agmis bulunan 1905 Rus-Japon savasi ile 

Japonya one gikanlacaktir. Arkasindan II. Dunya Savasi sonrasinda Qin'in sosyalizmi segmesi 
karsisinda Japonya'ya Bati tarafindan yeni bir gorev verilmistir. iki atom bombasi yemis, Bati'ya higbir 
karsi gikma gucu kalmamis Japonya Bati-disi toplumlara Batililasmamn ornegi olarak gosterilecektir. 
Japonya Dogu'da Batihlasmis tek ulkedir. Ancak Qin karsisinda Dogulu bir toplum olarak 
kalabilmesinin onemi nedeniyle Japonya'ya Dogulu goruntusu veren ozelliklerinin folklorik duzeyde 
korunmasina izin verilmis, dahasi yureklendirilmistir. Buna karsilik Turkiye'de tarihte kazanilmis 
ozelliklerimizin bir suglama nedeni sayilmasi uzerinde dikkatle durulmasi gerekmektedir. 11 Eylul 
olaylanndan sonra yakin birgelecekte Yakin Dogu ulkelerinin kimliklerini animsatacak herozelligin bir 
suglama nedeni sayilmasi ile bu durum bizim agimizdan daha da garpici sonuglara gebedir. Bati tarih 
donemlendirmesi Turk toplumunun tarihteki seruvenini anlamamiza izin vermedigi, Turk tarihi ile 
ortusmedigi gibi aksine onemli sorunlara neden olmaktadir. Bu durumda toplum dinamigini ortaya 
gikarmada belli gugluklerle karsilasilmaktadir. Tarihimizi degerlendirmeyen bu kavram ve kuramlar 
gunumuz olaylanni anlamamiza izin vermedigi gibi toplumumuzun gug ve yeteneginin ortaya 
konulmasini da amaglamamaktadir. Toplum ve tarihin kaynagi iliskilerdir. Turk toplum ve tarihinin 
onemi ve ustunlugunu bu iliskiler iginde ele alarak degerlendirmek gerekmektedir. Sosyolojinin tarih 
bilgilerinden yararlanmasi oncelikle toplum agiklama modellerinin olusturulmasi ve toplum olaylan ile 
buna bagli tarih donemleri arasindaki iliskilerin toplum yasalan, olaylar arasinda duzenli iliskiler 
bigiminde ortaya konmasiyla mumkundur. 

Ayrintilar uzerinde durmak istemiyoruz. Qahsmalarimiz sirasinda sikga deginildi. insanoglu, 

252 



dogayla dogrudan ve kendiliginden kurdugu iliskilerin gereksinmelerine yanit vermemesi, yasamini 
surdurmesine izin vermemesi sonucunda kendi gucuyle ve baska insanlarla kurdugu iliskilerle doga 
karsisindaki eksikliklerini kapatma yoluna gitmistir. Bu iliskiler toplumun kaynagini olusturmaktadir. 
Toplum bigiminde yasam tarihi bir olaydir, toplum Tann yazgisi olmadigi gibi toplumu iggudu ile 
agiklamak da mumkun degildir. Toplumun sininni gizen, ona ozelliklerini kazandiran iliskiler 
sorunlannin gozumu ile iliskilidir. Bu iliskiler canli, dinamik iliskilerdir. Bir kez ve degismez bigimde 
topluma disandan verilmis degildir. insan gabasinin urunudur. insan toplum yasamina etkin bir 
bigimde katilmakta, iliskilerde etkin bir rol oynamaktadir. Bu nedenle bu gabanin sonucu toplum 
iliskileri bigim degistirebilmis ve yeni bir yon kazanabilmistir. Toplum belli sorunlan astikga yeni 
sorunlann gundeme gelmesi ya da daha once geri planda kalmis sorunlann on plana gikmasi, bu 
sorunlann gozulmesi igin yeni iliskileri gerektirmistir. iliskilerde gorulen bu gelisme tarihin de 
kaynagidir. Aynen ve durmadan yinelenen iliskiler zinciri iginde zaman boyutunu yakalamak, 
kavramak olanagi bulunmamaktadir. Ancak insanoglu yasadigi deneylerden gerekli sonuglan 
gikarmistir. Tarihte sorunlann gozumu hep bir ust duzeyde gergeklesmistir. Her yeni gozum de eski ve 
bilinen sorunlann gozumunu igermektedir. Boylece tarih basibos, rastlantisal, anlamsiz bir hareket 
degildir. Belli bir birikimi, zenginlesmeyi igeren, ilerlemeye agik bir suregtir. Tarihi gelisme ve birikim 
hig kimsenin karsi gikamayacagi bir gergekliktir. Ust duzey iliskiler obur ve alt duzey olaylan 
kavramaya izin verdigi gibi, bu olaylann asilmasina ya da yeni bir anlam kazanmasina da yol agmistir. 
Genel kavramlardan somut kavramlara, butunden ozele ve tekile giden yontemin toplum bilimlerinde 
tek gegerli yontem olusu da bosuna degildir. Fizik ya da doga bilimlerinde belki pargalardan butune 
gitmek, butunun bilgisini elde etmek mumkundur ama toplum olaylarmin anlasilmasinda butunu 
kavramamiza izin verecek kuramdan yoksunluk gergekleri turn boyutlanyla kavramamiza engel 
olusturmaktair. 

Sosyolojide ve toplum bilimlerinde kuguk birimlerden, aynntilardan yola gikarak belli sonuglar 
gikarma gabasi da sonugta butunsel kuramdan bagimsiz degildir. iliskilerin gok yonlu ve karmasik 
olmasi nedeniyle toplum olaylan ancak butun ile olan iliskilerinde gergek anlamini bulabilir. Sosyoloji 
bu yonde bir gaba olmasina karsin bu gabasi gok genel ve soyut duzeyde kalmistir. Getirilen 
kahplann Turk toplum ve tarihi ile uyusmasi mumkun degildir. Butunu elde etmemize izin veren 
kuramlar soyut ve mutlak degerler veya bizim kendilerine onem atfettigimiz degerler uzerine degil, 
toplum yasaminda ve tarihin akismda en ust duzey iliskiler uzerine kurulu olmayi gerektirir. Bu agidan 
Bati tarih kuramlarimn en onemli sakincasi agiklamalarim toplumla ve Bati ile sinirh tutmus olmasidir. 
Bati kendi lehine kurulu dunya dengesini mutlaklastiran gorusleri belli gergekler olarak sunmaktadir. 
Toplum uzerinde etkinlikten de bu anlasilmaktadir. Toplum gergegi Bati gikarlan ile sinirh, dogrudan 
iliskilerin mumkun oldugu duzeyde ve olanaklar olgusunde ele alinmaktadir. Olaylar yanmda olaylara 
bakis agisi da sinirhdir. Toplum kesitleri ve toplumlar arasi farklilasmamn belirginlesmesi, bu 
farkhlasma ve gikarlara uygun bilgi uretilmeye kosulunmasi sosyolojinin de sorununu olusturmaktadir. 
Bu bir eksikliktir, ayni zamanda gunumuz gug dengesi iginde sonuglan itibariyle bizim kabul 
edebilecegimiz bir gorus degildir. Biz Bati tarihini de kapsayacak bir dunya tarihi agiklamasim 
amaghyoruz. Gelisme gizgilerinin gesitlilige ragmen dunya tarihinin birligi vazgegemeyecegimiz bir 

253 



gergekliktir. Son donemde Bati dunya egemenligi toplumlar arasi iliskilerin dogal gelismesinin degil, 
Bati dayatmalannin bir urunudur. Bu dayatma sirasinda Bati'nm kendi agiklamalarim dayatmasi 
garipsenmemis, onemli bir karsi gikisa yol agmamistir. Ama dayatmalardan istenilen sonug alimnca 
agiklamalar Bati igin de benimsenir olmaktan gikmistir. Bati, bugun kendi agiklamalanyla birlikte 
dunya egemenligini de tartisma konusu yapabilecegi igin ve temel sorunlara karsihk getirmede 
gijglugu nedeniyle yeni ve gegerli agiklama aramak yerine butuncu kuramlara sirt gevirmektedir. 
Bati'da yeni bir asama, sigrama yapacak bir toplum kesiti veya toplumun gorulmemesi de bu 
tutumunun sosyolojide yayginlasmasina neden olmaktadir. 

Turk tarihinin genis kapsamli, butuncu bir dunya ve tarih gorusunun elde edilebilmesi igin gok 
onemli bir ustunlugu bulunmaktadir. Bunun nedeni Turklerin tarihte en ust duzeyde iliskilere katilmis 
olmalandir. Turk toplum ve tarihinin ustunlugu ve onemi de buradan kaynaklanmaktadir. Bati'nm tarih 
agiklamalarinda olgu olarak kullandigi birim toplumdur ve bu, Bati igin gegerli belli bir toplum 
modelidir. Boylece Bati eksenli ve Bati ile sinirh bir agiklama elde edebilmektedir. Bu agiklamada obur 
toplumlara gerek duyulmamaktadir. Tarihteki gelismelerde baska toplumlann rolu ve agirhginin 
bulunabileceginin dusunulmesine bile tahammulsuzluk gosterilmektedir. Bati'da feodalizmin temelinde 
Cermen akinlan ve etkisinden soz edilmesine yurdumuzda bile gosterilen tepkileri animsayalim. Oysa 
toplumlann tarih igindeki yerlerini, kimliklerini, gikarlanni ve dolayisiyla toplum igindeki iliskilerini 
belirleyen sey toplumlar arasi iliskilerdir. Ve toplumlar arasi iliskiler iginde toplumlara gergek yerlerini 
kazandiran toplumlar arasi gatismalardir. Turkler tarih iginde onemlerini toplumlar arasi iliskilerde 
kazanmislar, once yerlesik-gogebe gatismasinda, daha sonra ise Dogu-Bati gatismasinda yer alarak 
dunya tarihinde onemli bir rol oynamislardir. Bu, Turk toplum tarihinin, ona farkhhk ve ustunluk 
kazandiran en onemli ozelligidir. Turkler yalnizca onemlerini degil kimliklerini de bu iliskiler iginde 
kazanmislardir. Turklerin kendi kimliklerini agik bigimde ortaya koyduklan ilk metin, Orhun yazitlan, 
yerlesik uygarhklarla, Qin ile olan iliskilerini konu almaktadir. Turklerin Anadolu'daki seruveni de 
Bizans ile giristikleri savaslarla baslamaktadir. Hagh Seferleri Turklerin Yakin Dogu'da ayricahkh bir 
yer kazanmasina yol agmistir. Osmanh donemi Bati ile arahksiz suren savaslar tarihi olarak sureklilik 
gostermistir. 

Toplumlar arasi iliskilerde belirleyici olan Dogu-Bati gatismasinda yer almak olmustur. Bir yerde 
bu, tarihte gelismeyi izleyen toplumlann ortak ozelligi olarak karsimiza gikmaktadir. Ama yine de biz 
Turklerin bu gatismada gok ozel bir konumu bulunmaktadir. Osmanh doneminde bir dunya 
imparatorlugu sahibi olarak bu iliskileri denetleyen ve yonlendiren konumda bulunduk. Bu konumu gok 
eski tarihlerde degil, yakin bir gegmise kadar surdurduk. Soz konusu iliskilerin en genis boyuta 
ulastigi ve gegmis deneylerin birikimine de sahip olabilme imkaninin bulundugu bir donemde Osmanh 
agirhgini surdurmustur. Bu agidan Osmanh deneyi Roma deneyiyle karsilastinlamayacak 
ustunluklere sahip bulunmaktadir. Osmanh Dogu-Bati gatismasina etkin olarak katildigi gibi, bu 
gatismamn gergekleriyle yuzlesmekten kaginmasi igin de herhangi bir neden bulunmamaktadir. 
Osmanh, toplumlar arasi iliskilerde, Dogu-Bati gatismasinda etkinligine karsin bu etkinligini obur 
toplumlan somurmek igin kullanmamis, aksine uretici halklan korumak, mazlum uluslan savunmak 

254 



igin kullanmistir. Gunumuzde Bati kazanmis oldugu turn ustunluge ve bugun karsisinda herhangi bir 
gug bulunmaz gorunmesine karsilik tarihle gergek bir hesaplasmadan kaginmakta, gunumuzde sinirh 
tutulan kuresellesmeyi tarihe tasimaya yanasmamaktadir. Oysa bu konuda Turkiye'nin higbir 
gekincesi bulunmamaktadir. Gergekte olaylann agiklamasini bu duzeyde aramak gerekmektedir. Bati 
gunumuzde mevcut dunya egemenligini verili olarak kabul edip temel gatismayi tartismaktan 
kaginmaktadir. Toplumlann ayn gelisme gizgileri dunya tarihi gergevesinde ele ahnmalidir. Bu dunya 
tarihinin zenginligini olusturmaktadir. Bati ig geliskilerinden yola gikarak dunyada gorulen gelismeleri 
agiklamadaki gugluklere karsilik Dogu-Bati iliskilerindeki gelismeler yalnizca Turk tarihini degil, 
Bati'nm tarihte gegirdigi asamalan ve Bati tarihi iginde agiklanmasi sorun olan olaylan da anlamamiza 
izin vermektedir. istanbul Universitesi Sosyoloji Bolumu'nde yapilan bir gok galisma bu yondedir. Turk 
tarihinin ve ozellikle Osmanlinm kendi ozelliklerinden yola gikarak getirilen agiklama gabasi 
sosyolojimiz igin yasamsal bir onem tasimaktadir. 

Tarih turn toplum bilimlerinin temelini olusturmaktadir. Bizim dusuncemiz bu yondedir. Tarih ozel 
bir ilgi alani degildir, turn toplum olaylannin bigim ve ozelliklerini kazandigi insanhgin ortak deneyidir. 
Bu nedenle tarih sonuglan yalnizca kendisi ile sinirh degil, turn toplum bilimlerine agiklayici bir temel 
saglamaktadir. Bu nedenle dogru tarih bilgisi toplum olaylan uzerinde insanoglunun gerekli denetim 
ve etkinligi saglamasina imkan vermektedir. Bati, gunumuzde elde etmi§ oldugu etkinlik ve olaylar 
uzerindeki denetimini yeterli bulabilir. Dahasi bu etkinligi ba§kalanyla, ba§ka deyi§le turn insanhkla 
payla§mak istemeyebilir. Bu nedenle de tarih biliminde gerekli sigramamn yapilmasina gonullu 
olmayabilir. Oysa Turkiye'nin olaylar ve doga uzerinde insanhgin gergek denetim ve egemenliginin 
kurulmasindan gekinmesini gerektirir herhangi neden yoktur. Aksine bugun karsilastigi sorunlanni 
boylece asmak olanagma kavusabilecektir. Gunumuzdeki konumu buna izin verdigi gibi tarihteki 
konumu da dogru agiklamalann elde edilebilmesinde onemli ustunlugunu olusturmaktadir. Turk 
toplumu tarihte gelismelere yon veren temel olaylara katilmis, bu olaylann sonuglanna tarihinde gok 
yakindan tanik olmustur. Turk toplumunun onemine inandigimiz gibi, Turk tarihinin incelenmesinin de 
onemine inanmaktayiz. Tarihin dogru yorumlanmasi gelecegimizi bigimlendirmemiz agisindan oncelik 
tasimaktadir. Turk tarihi bu agidan buyuk olanaklara sahiptir. Tarihgilerimize ve toplum bilimleriyle 
ugrasanlara dusen gorev, kendilerini getirilmis sinirhhklara tutsak kilmadan turn insanliga gegmis 
degerleri, deneyleri kazandirmaya kosulmaktir. Egemen tarih anlayismi Turk tarihinden orneklerle 
resimlendirmek, gesitlemek kolay, disandan ovgu almaya elverisli bir yoldur ama bizim agimizdan 
verimsiz bir gabadir. Ve bu tur bir yaklasim toplumumuzu ve tarihimizi ikincil bir onemde kalmaktan 
kurtaramayacaktir. Ahsilmis kahplann disina gikmak, kuramsal ve kavramsal donanimimizi yeni 
bastan kurmak, sorulan yeni bastan sormak durumundayiz. Bu zor bir gabadir. Bu zorluk nedeniyle 
arayislanmiz sirasinda yanilgilara da dusebiliriz. Ama Turk tarihinin kendisi bu zorluklann 
asilabilecegini kanitlamaktadir. Sonunda basan kaginilmazdir. insanhk gunumuzdeki adaletsizligi 
higbir bigimde hak etmemektedir. 



255 



Turk Tarihine Bakifimiz Nasil Olmahdir? / Nihal Atsiz [s. 195-201] 



Onbesinci yuzyilda, bizde, belirli birtarih gorusu vardi; Turk tarihinin en eski gaglan olarak Oguz 
Han Destani'ndan bahsolunur, sonra pek kisa bir Selguk tarihi anlatilarak Osmanhlara gegilirdi. 
Boylece eski tarihgiler, Osmanlilan daha muhim ve ustun tutmakla beraber, Turk tarihini bir butun 
halinde gozden gegirirlerdi. 

Fakat bu tarih gorusu koklenmeden baltalandi. Hele, Hoca Sadeddin gibi bir muverrihin, eserine 
dogrudan dogruya Osmanlilarla baslamasindan sonra, bizim igin Turk tarihi sadece "Osmanli tarihi" 
olarak kaldi. Ve daha onceki Turklerden, az veya gok, yabanci milletler gibi bahsedilmeye baslandi. 

XIX. yuzyilda Musir Suleyman Pasa ile baslayan tepki, bu yanlis gorusu sarsmaya basladi. 
Varhk ve baslangicimizin Osmanhlardan daha ileride oldugu anlasildi. Eski Turklerden bahseden 
bolumler okul kitaplanna kadar girmekle beraber, Turk tarihi siralanmis bir butun haline konulmadi. 
Qunku gesitli hukumdar sulalelerinin zamanlan ayn ayn devletlermis gibi ele ahniyor ve Turkler birgok 
yerlerde birgok devletler kurup bunlardan hig birisini uzun muddet yasatamamis bir millet gibi 
gosteriliyordu. 

Halbuki gergek hig de boyle degildir. Qunku Turk tarihi arahksiz bir butundur. Mesele, onu 
sistemlestirmekten ibarettir. 



Turk tarihine bakisimiz nasil olmahdir? Bu pek muhim bir meseledir. Qunku Turk tarihi; ingiliz, 
Alman veya Fransiz milletlerinin tarihi gibi ele alinamaz. Bunun sebebi, Turk tarihinin, o milletlerin 
tarihi kadar basit olmayisidir. 

Bugun, dunyadaki belli bash milletlerin nasil meydana geldigini biliyoruz. Qunku bu, tarihin 
gozleri onunde olmustur. Halbuki Turk milleti tarih basladigi zaman tesekkul etmis bulunuyordu. 

Bundan baska bu milletlerin tarihi, hemen hemen, hep ayni dar bir alanda gegtigi igin, onlann 
tarihlerini siraya koymak kolaydir. Fakat, Turk tarihi igin bu, mumkun mudur? Bazen Qin'de, bazen 
Misir'da, bazen Avrupa'da gordugumuz Turklerin tarihini bir gergeveye sigdirmak gug bir is gibi 
gozukur. Bundan dolayidir ki simdiye kadar Turkler, kirk yerde kirk devlet kuran bir millet sayilmis ve 
Turk tarihini kronolojik bir duzene sokmak tesebbusu gorulmemistir. 

Eskiden, tarihin destanlarla kansik oldugu zamanlarda, Turklerin kafasinda daha sistemli bir 
tarih gorusu vardi. Bugun, birgok bilinmeyen gergekler meydana giktigi igin, artik, o eski gorus ile 
yetinmek mumkun degildir. Bunun igin bir yeni tarih sistemi bulmak zorundayiz. Milliyetgi oldugumuz 
ve buyuk Turk birligine inandigimiz igin de, tarihimize verecegimiz sistem, dileklerimize uygun olmah 
ve bu sistem, bize yalniz gegmisimizi en parlak sekilde gostermekle kalmamah, ayni zamanda ilerisi 

256 



igin de yol gizmelidir. 



Birgok milletler igin tarih, bir vatan tarihidir. Mesela Fransizlar igin vatan tarihinden baska bir 
tarih usulu gutmek mumkun degildir. Bundan dolayi da Fransizlar igin millet, o vatan iginde oturan ve 
birbirine kansan insanlarm toplulugundan dogan varhk demektir. Cunku Fransizlar ne Gol, ne Latin, 
ne de Germen olduklarim iddia edebilirler. Bu unsurlann hepsinin ayni vatanda kansmasindan dogan 
bir millet olduklan igin, vatan tarihini esas olarak almaya mecburdurlar. 

Araplar igin tarih, bir millet tarihidir. Cunku, vatanlannin sinirlan degisik kalmakla beraber, bu 
millet, uzun asirlar devletini kaybetmis, fakat milli varhgini saklamistir. 

ingilizler iginse tarih, bir devlet tarihidir. Cunku, vatan disina gikinca kultur bakimindan ingiliz 
kalmakla beraber ingilizden baska bir isim tasiyan ingilizler esas varhklanni ana devletlerinde 
korumuslardir. 

Bununla beraber bu hukumler kesin sayilamaz. Fransizlar igin vatan-devlet, ingilizler igin devlet- 
vatan esasinin varligi da soylenebilir. Kesin olan sudur ki, tarihi kuruluslan baska olan milletler igin, 
tarih sistemi de baska baskadir. 

Bize gelince: Bizim simdiye kadar sahip oldugumuz "tarihi g6rus"umuz yanhstir. Qunku bizim 
igin millet-devlet esasini kabul etmek milli menfaatlerimiz igin daha uygun oldugu halde, biz millet 
tarihi soyle dursun, devlet ve vatan tarihini bile bir yana birakarak, yalniz sulale ve rejim tarihini esas 
olarak kabul ettik. Her sulaleyi bir devlet sayarak, simdiye kadar, sulaleler sayismca devlet 
kurdugumuzu ileri surduk. Fakat dusunmedik ki o kadar devlet kurduksa, bunlann hig birisini de 
yasatamamis olduk! 

Halbuki elimizde, her zaman bir Turk devleti vardi. Cunku gergekte bu kadar devlet kurmus 
degil, bu kadar sulale degistirmis bulunuyorduk. Tarihi hayatlan uzun olan butun milletlerde oldugu 
gibi, bizde de birtakim hukumdar sulaleleri gelmisti. Baska milletler onlari hukumdar sulaleleri diye 
saydiklan halde, biz, ayn devletler diye kabul ettik. Bu gesit hukumdar sulalelerinin zamanlanni ayri 
devletler olarak kabul etmek elbette ki yanhstir. ingiltere'de, Fransa'da sulaleler nasil birbirlerinin 
ardindan gelmisse ve Fransa'da Kapet, Burbon, Orlean, Napoleon; Almanya'da Saksonya, 
Frankonya, Baviyera, Habsburg; ingiltere'de Anju, Tudor, Stuard Devletleri yoksa ve bunlar sadece 
hanedanlar ise; bunun gibi, Turkelinde de Kun, Gok, Turk, Uygur, Selguk, Osmanh Devletleri yok, 
sulaleleri vardir. Bazan iki veya daha gok sulale idaresinde daha gok siyasi Turk zumresinin 
bulunmasi ve bunlann birbirleriyle garpismalan bu kurali bozamaz. Nasil ki Almanya'da dune kadar 
ayni zamanda hakim olan birgok sulaleler bazan birbirleriyle garpistiklan, hatta bunlardan bazilan 
Fransizlar ile birleserek oteki Almanlara karsi yurudukleri halde Alman Devleti bir devlet sayihyor 
idiyse, bizde de ayni sekilde bir devlet olmak gerekir. Eger butun milletler tarihlerini bizdeki gibi 
degerlendirselerdi, o zaman, mesela ingiltere'de iki Gul Savasi'nda iki devlet bulundugunu kabul 

257 



etmek lazim gelirdi. Yine Fransa'da, kontluklann kuvvetlenip kral nufuzunun gucunu kaybettigi 
zamanlarda, birkag devlet bulundugunu kabul etmek gerekirdi. Hele XVIII. ve XIX. yuzyillar 
Almanyasi, iginden gikilmaz bir hal ahr, belki de Almanya denilen varligm inkar edilmesi luzumu bas 
gosterirdi. 

Bizim tarihlerimizin, boyle aykiri bir sekilde yazilmasinda hanedancihk zihniyeti buyuk rol 
oynamistir. Hanedanin kutsal bir varlik sayilmasi, onun dusmesiyle devletin yok oldugu du§uncesini 
dogurmustur. Halbuki bu gibi hallerde degisen sey, zamanimizin kabine degismeleri ile 
kiyaslanabilecek kadar basittir. Mesela Dogu Turkelinde Gok Turk hanedaninin du§up Dokuz Oguz 
hanedaninin kurulmasi yeni bir devlet dogmasi gibi sayilabilir. Gergekte ise ayni devlette hanedan 
degismistir. Halki, sinirlan, topragi, teskilati, dili, gelenegi ayni olan bu iki devre arasindaki ayrilik, 
yalniz, baslanndaki hanedanin ayn olusundadir. Onun igin, Gokturkler ile Dokuz Oguzlara, nasil, ayn 
iki devlet diye bakabiliriz? Dusunmeli ki, Dokuz Oguz devresi Gokturk devresinin tekamulunden baska 
bir sey degildir. Ve nihayet, eger, bizdeki hanedan degismeleri baska milletlerdeki hanedan 
degismeleriyle ayni §artlar iginde olmuyorsa, bunun sebeplerini milletlerin ruhTfarklannda aramahdir. 

§u halde, hanedanlan ayn devlet saymak, hanedancihk zihniyeti ile hareket etmek degil midir? 

Bir de gunumuzun tarihinden ornek alalim: Bizde hakim olan yanh§ tarih telakkisine gore, 
Osmanh Devleti yikilmi§, onun yerine Turkiye Cumhuriyeti gelmi§tir. Bu du§unu§ de yanh§tir. Qunku, 
bir Osmanh Devleti yoktu ki yikilmis olsun. Sadece Osmanh hanedani vardi. Yikilan odur. Yani 
devlette rejim degismistir. iste o kadar... 

Sonra sunu da unutmamak gerekir ki; eger biz, yikilan sulaleleri devletler gibi gosterirsek, 
bundan, devletlerin siyasi hayatta istikrara sahip olmadiklan, devletlerini uzun zaman yasatamadiklan 
sonucu da gikar. Milletlerin ruhiyati yuzyillar iginde degismedigine veya pek az degistigine gore, bu, 
Turkiye Cumhuriyeti'ni de uzun muddet yasatamayacagimiz gibi bir dusunceye yol agabilir. Bundan 
kazanacak olan da, elbette, biz olamayiz. 

Milletlerin hayatinda ig savaslar ve kansikhklar gorulur. Fakat bundan, higbir zaman o devletin 
ikiye aynldigi manasi gikmaz. Eger, boyle olursa, merkeziyetgi olmayan eski Turk idare sekline gore, 
milletimizin, pek daginik bir hayat yasadigi, birlesip devlet kuramadigi gibi bir mana da gikabilir. 

Yine, bazi ig kansikhk ve ayrihklann uzun surdugu de olur. Anadolu'daki beylikler devri gibi. Bu 
beyliklerin hepsini birer devlet sayabilir miyiz? Bu, buyuk bir yanhs olur. Cunku gergekte olan sey, bati 
Turklerinin bassiz kalmalanndan ibarettir. Nitekim 1806-1871 arasinda Almanya da bassiz kalmis, 
fakat kimse Prusya, Baviyera, Saksonya, Vurtemberg vesaireyi ayn birer devlet saymamistir. Tarih 
yine Almanya tarihi olarak sayilmis ve okunmustur. Halbuki biz hala, her sulaleyi ayn devlet sayiyor 
ve Turkiye tarihi deyince, pek pek, Osmanh hanedani ve cumhuriyet devrini anhyoruz. 



258 



O halde, bu yanlis gorusu nasil duzeltmeliyiz? 

Turk tarihini, ancak kendi sartlanmiza gore gereken degisiklikleri goz onunde tutarak, baska 
milletlerin kendi tarihlerini ele aldiklan usul gibi bir usulle degerlendirmek suretiyle bir duzene 
sokabiliriz. 

Bu yolda yuruyunce, Turk tarihini ilk once ikiye ayiracagiz: 

1- Anayurttaki Turk tarihi, 

2- Yabanci illerdeki Turk tarihi. 

Anayurttaki Turk tarihi, en eski gaglardan XI. yuzyila kadar yalniz Dogu Turkelinde geger. Bu 
Dogu Turkeli deyimine, bugunku Mogolistan ile Moskof Avrupasi'mn dogu bolumleri de girer. 

XI. yuzyilda batida, ikinci bir anayurt daha kurulmustur: Turkiye.. . Bu da Anadolu, Erran, 
Azerbaycan, Irak ve Kuzey Suriye'den meydana gelen yurttur. 

Dogu Turkeli ve Turkiye tarihleri, arahksiz bir butun halinde Turklerin tarihidir. Hem de bu iki 
vatanin bazen birlesmeleri haliyle... 

Yabanci illerdeki Turk tarihi ise, hakim Turk sulalelerinin yabanci milletlere dayanarak kurduklan 
devletlerin tarihidir. Bunlar surekli olmamis, bir Turk sulalesiyle o sulalenin buyrugundaki bir Turk 
ordusunun baska milletlere hukmetmesiyle baslayarak, sonunda bu Turklerin yabanci gogunluklar 
arasinda dillerini ve milliyetlerini kaybetmeleri seklinde devam etmi§tir. Bu devletleri, butun hayatlan 
boyunca Turk devleti saymaya imkan yoktur. Mesela bugunku Misir Devleti, Turk askerlerine dayanan 
bir Turk hanedani tarafmdan kuruldugu halde, bugun Misir tamamiyla bir Arap devleti olmu§tur. 
Bunun igin Qin, Hindistan, iran, Dogu Avrupa ve Misir'da kurulan Turk devletlerini, hanedan ve ordu 
Turk karakterini ta§idigi muddetge Turk tarihi kadrosuna sokabiliriz. Hanedan ve ordu Turklugunu 
kaybettikten sonra onlan Turk tarihi iginde gormeye imkan yoktur. 

Buna gore, Dogu Turkeli ve Turkiye tarihlerinin semalanm soyle gizebiliriz: 

Dogu Turkelinde: 

Sakalargagi M.O. VII. - M.O. III. yy. 

Kunlargagi M.O. III. - M.S. 216 

Siyenpiler gagi 216-394 

Aparlar gagi 394 - 552 

Gok Turkler gagi 552 - 745 

259 



Dokuz Oguzlar - On Uygurlar gagi 745 - 840 
Uygurlar gagi 840 - 940 
Karahanhlar gagi 940 - 1 1 23 
Karahitaylar gagi 1 1 23 - 1 207 
Sekizlergagi 1207-1218 
Cengizlilergagi 1218-1370 
Aksak Temirliler gagi 1 370 - 1 501 
Ozbekler gagi 1501 - 1920 
Turkiye'de: 

Selguklular gagi 1 040 - 1 249 
ilhanhlargagi 1249-1336 
Buyuk beylikler gagi 1336-1515 
Osmanhlargagi 1515-1922 
Cumhuriyet gagi 1923'ten itibaren 



CiddT ilim adamlanndan meydana gelecek kuguk bir tarihgiler grubu, bu semayi tartisip, eksik ve 
yanlis taraflanni bulup duzelttikten sonra, Turk tarihi bu esaslar uzerinde yeniden ele ahnmalidir. Bu 
yapilmadikga, okullarda tarihimizi Turk gocuklanna hazmettirmek imkansiz olmaya devam edecegi 
gibi, milletge gegmisimize saygisizhk gostermis olmaktan da kurtulamayiz. 

TurkTarihinin Meseleleri 

Butun medeni milletler kendi tarihleri hakkinda son ve kesin karan vermislerdir. Yani tarihlerinin 
nereden basladigini, hangi gaglara bolundugunu, kimlerin kendi tarihlerine mal edilmis oldugunu 
bilirler ve tarihlerini dolduran insanlann adlannin hangi imla ile yazilacagi hususunda degismez 
kanaatlere maliktirler. Bize gelince, her hususta oldugu gibi, tarihimizi anlayis konusunda da acikli bir 
kargasalik iginde bulunuyoruz. Tarihimizin nereden basladigi hakkinda ortak bir fikrimiz yoktur. 
Tarihimizin bolundugu devirler, herkesin keyfine gore degismektedir. Bazilannin milIT kahraman 
saydigi sahsiyetler, digerleri tarafindan da millTdusman sayiliyor: Qengiz Han gibi... Tarihe mal olmus 
kahramanlann ve sahsiyetlerin adlanni yazmak hususunda da aramizda birlik bulunmuyor. 

260 



Mesrutiyet'ten sonra kansmaya baslayan tarih sistemi, Cumhuriyet'ten sonra tamamen bozuldu ve 
Tarih Kurumu'nun ilk galismalan ile de bugunku acikh halini aldi. 

Halbuki, eskiden tarih anlayisimiz oldukga duzgun ve istikrarli idi: Eski tarihimiz, efsanevi Oguz 
Han ile baslatihr, Selguklular ve Qengiz ile bitirilirdi. Qengiz, Musluman olmadigi igin bazen lanetlense 
bile gok defa kendisinden ve hele gocuklanndan saygi ile bahsolunurdu. 

Turkiye tarihi ise Anadolu Selguklulan hakkindaki kisa bir baslangigtan sonra hemen 
Osmanlilara gegmekle devam ettirilir, Anadolu'nun oteki begliklerinden ve ozellikle bunlann buyuk 
olanlanndan Turkiye'nin bir bolumunun mesru hukumetleri olarak bahsedilir, begleri saygi ile anihrdi. 
Anadolu begliklerinin gaynmesru sayilmasi hakkindaki telakki Fatih'ten sonra baslamistir. 

Hig suphesiz, bu tarih telakkisi ilmT degildi. Fakat umum tarafindan kabul olunmustu. Yani tarihi 
anlayisimizda bir kanun vardi. Kanun, ne de olsa, kanunsuzluktan iyi oldugu igin, o zamanki kit 
bilgilerle kabul edilen tarih sistemi, bugunku gelismis bilgilerimiz arasindaki suursuz kargasahktan 
daha dogru idi. 

Turk tarihinin, bugunku, hemen halledilmesi gereken ve pek de gug olmayan meselelerinden bir 
kismi sunlardir: 

A. Turk Tarihinin Baslangici 

Meselesi 

Bugunku tarih kitaplannda Turk tarihi umumiyetle Hunlardan, yani Orta Asya Hunlanndan 
baslatilmaktadir. Fakat, bu baslangici tanimayan tarihgiler de vardir. Bazilan, Turk tarihinin VI. 
yuzyilda Gokturklerden baslamasi gerektigini soyledikleri gibi, bazilan da Hunlardan daha onceki 
zamanlarda, Sakalar gaginda baslamasi fikrini gutmektedir. Hatta son zamanlarda degerli bir tarih 
bilgini Prof. Zeki Velidi Togan, Turkistan'da Sakalardan once yasayan ve milattan once 1200-800 
arasindaki varhklan tespit olunan §u veya Qu adindaki kavmin ilk Turkler oldugunu iddia etmektedir. 
§u veya Qulardan daha onceki Sumerlerin de Turk oldugu, veya aralannda Turkler bulundugu 
hakkinda bazi ciddi ilim adamlarimn fikir, nazariye ve iddialan vardir. Butun bu karsi fikirlerin bir 
sonuca baglanmasi, ancak ilmT bir tarih kurultayinm ciddi ve uzun tartismalar sonundaki karan ile 
mumkun olabilir. Belki bazi meselelerin gozulmesi igin, bugunku tarih bilgisi yetmez. Fakat ne de olsa 
isler bir prensibe baglanir ve onune gelenin Turk tarihine ayn bir baslangig gizmesi gibi korkung bir 
olayin onune gegilir. Bu yapilmazsa, Turk dunyasinda birbirine aykin nazariyeler ve fikirler dogacak 
ve aralannda gittikge buyuyen ve soysuzlasan tartismalarla belki de milletin aydinlan birbirine dusman 
iki veya ug takima bolunecektir. Millet, bir gok unsurlarla birlikte, ortak tarihin de mahsulu ve sonucu 
olduguna gore, ortak tarih telakkisi olmayan insanlann bir millet halinde toplu yasamalan manevi bir 
rahatsizlik doguracak ve uzak gelecek igin fesat tohumlan atilmis olacaktir. 

B. Turk Tarihinin Kadrosu 

261 



Meselesi 

Turk tarihinin baslangicindaki anlasmazlik, Turk tarihinin kadrosu hakkinda da anlasmazlik 
demek olmakla beraber, daha sonraki gaglarda kimlerin Turk tarihine sokulacagi meselesi butun 
karmasikhgi ile karsimizda durmaktadir. Mesela, Karahitaylar'in Turkistan'da hakimiyeti zamanini 
Turk tarihinin bir devri gibi kabul etmek dogru mudur? Yoksa Karahitaylar Mogol olduklan igin bu devir 
bir yabanci hakimiyet devri midir? Yahut Gazneliler Devleti Turk tarihi kadrosuna girer mi, yoksa 
yabanci halkin oturdugu yerlerde hakim olduklan igin bunlann milli kadrodan gikanlmasi mi gerekir? 
Hangi Turklerin tarihi anavatan tarihidir ve hangilerininki somurge veya sadece hanedan tarihi olarak 
goz onune alinmahdir? Bunlar Turk tarihinin ciddi meseleleridir ve henuz hallolunup kesin bir sonuca 
vanlmis degildir. 

Turk tarihinin kadrosu konusulurken akla gelecek en muhim meselelerden biri Qengiz ve 
Temir'in mill? tarihin kahramanlan mi yoksa irkimizin dusmanlan mi oldugunun tespitidir. Qunku iki 
muhim sahsiyet hakkinda bizim tarihgilerimiz ortak kanaat sahibi degildir. Bir kisim tarihgiler bu iki 
sahsi Turk sayiyorlar ve onlann yarattigi vakalar ve kurduklan devletleri Turk tarihi kadrosuna 
sokuyorlar. Bazi tarihgiler ise tamamiyla aksini savunuyorlar. Onlara gore Qengiz ve Temir Turk 
degildir; Mogol veya Tatardir. ikisi de irkT dusmanlanmizdir. Tarihgilerimizden birisi ise Qengiz'i 
yabanci, Temir'i Turk sayiyor. Ayni milletin tarihgileri arasindaki bu buyuk fikir aynhgi ve gorus farki, 
higbir millete esi gosterilemeyecek bir milli anarsidir. Qunku mesele belirli sahislann iyi mi, kotu mu; 
buyuk mu, kuguk mu oldugu meselesi degil, dogrudan dogruya mill? tarihe mal edilip edilemeyecegi 
meselesidir. Bu anlasmazhklar Turk tarihinin baslangicina, mitoloji ile kansik gaglanna ait olsaydi, bir 
dereceye kadar hos karsilanabilirdi. Fakat XIII. ve XIV. yuzyillarda yasamis olan sahislar uzerindeki 
bu fikir kargasahgi, mill? suurun henuz geregince uyanmamis oldugunu gosterir. Bu zit kanaatlardan 
hig suphesiz, bir tanesi dogru, digerleri yanhstir. Yakin gegmisteki en buyuk ana meseleler uzerinde 
dogruyu bulup gikaramamak ise tarih belgelerinin eksikligini degil, tarihi ve milli suurun azhgini veya 
yoklugunu gosterir. 

C. Turk Tarihinin Qaglan Meselesi 

Tarihin ilk Qag, Orta Qag gibi devirlere ayrilmasimn pek indT oldugu artik anlasilmistir. Qunku bu 
ayrihslar butun insanliga gore degil, bir kit'a veya bir kisim milletlere gore yapilmistir. Tas Devri, 
Maden Devri nasil butun kavimlerde ayni zamanlarda baslamiyorsa; ortagag, yenigag gibi zamanlarda 
(eger fikir hayatindaki tekamul merhalelerini gostermek igin kullanihyorsa) butun milletlerde ayni devri 
gosteremez. Eski Turk tarihini, ilkgag'da Turk tarihi, ortagagda Turk tarihi diye bolumlere ayirmak ilmT 
degildir. Bati Avrupa'nin kendisine gore yaptigi bir simflandirmaya koru korune uymak elbette dogru 
olmaz. 

Tarihimizi milli goruse gore simflandirma tesebbusu simdiye kadar yalniz Dr. Riza Nur ile Prof. 
Zeki Velidi Togan tarafindan yapilmistir. Riza Nur, Turk tarihini "Eski Turk Tarihi" (= Ture ve Yasa 
Devri = Milli Devir), "Yeni Turk Tarihi" (=Muslumanlik Devri=DinT Devir) ve "Taze Turk Tarihi" 

262 



(=Yeniden Dogus ve Uyanma=ikinci Milli Devir) olarak baslica ug gaga ayirdigi gibi Zekidi Veli Togan 
da XVI. yuzyil ortasina kadar ilerleme ve yukselme gagi, Birinci Cihan Savasi sonuna kadar gerileme 
ve gdkme gagi, Birinci Cihan Savasi'ndan sonra da uguncu bir gag olmak uzere ug ana gaga 
bolmektedir. Fakat bu iki siniflandirma kimse tarafindan dikkate ahnmamistir. 

D. Adlarm imlasi Meselesi 

Turk tarihindeki birtakim ozel adlarm belli bir imlaya malik olmayisi da mill? ayiplanmizdan 
biridir. XIII. yuzyil kahramaninin adi Cengiz mi, Cingiz mi, Cengiz mi? Sonra Temir mi, Temur mu, 
Timur mu? Tipki bunlar gibi prens unvani alan kelime "tigin" mi, "tegin" mi? Karahanli kahramanin adi 
Bugra mi, Bogra mi yazilmasi gerekir? Bu fikrT kararsizhklar birgok yanlislara yol agiyor. Bir yanhsm 
nasil koklestigine en guzel ornek, Gokturklerin ilk kagani Bumun veya Bumin'm adinda gorulmektedir. 
Eski harflerle yazildigi zaman "i" ve "i" farki belli olmadigi igin yeni harflerden sonra bu kaganin adi 
Bumin seklinde yazilmis ve tarih kitaplanna, piyeslere, soyadlanna kadar bu yanhs sekliyle girip 
yerlesmistir. 



Goruluyor ki, tarihimizi anlayis ve ele alls tarzimi z kansikhk igindedir. Bu kansikhgin iginden ne 
sahislar, ne de ozel tesekkuller gikamaz. Bu kansikhgi onlemek igin resmT bir tesekkul lazimdir. Boyle 
resmT bir tesekkul, Turk tarihinin meselelerini karara baglamak igin bir kurultay toplamah ve kurultayda 
meseleler ilmT agidan ele alinarak degerlendirilmeli ve tartisilmah, karsihkh iddialar basilarak umumT 
efkara sunulmahdir. Ancak, milli ve ilmi fikrin hakim olacagi boyle bir kurultaydir ki, Turk tarihinin 
meselelerine bir gozum yolu bulabilir. 

Turkiye Tarihinin Meseleleri 

Umumi Turk tarihinin oldugu gibi Turkiye tarihinin de gozulmemis meseleleri vardir ki, bunlar, bir 
sonuca baglanmadan ne okullarda mill? menfaat hesabina tarih ogretebilir, ne de Turkiye Turklerinde 
milli tarih suuru yaratabilir. 

Bugun, umumi Turk tarihinin oldugu gibi, Turkiye tarihinin baslangici da belli degildir. Hatta daha 
acikh olarak, tarihi bir gagda kurulmus olan Turkiye'nin baslangici hususunda, bugun, aramizda ikilik 
vardir. Bir millet, kendi tarihinin baslangicmi, tarihi bilgilerin azhgi yuzunden bilmezse, bu, o kadar 
muhim bir eksiklik sayilamaz. Fakat tarihin gok iyi bilinen gaglan suresinde gelismis bir devletin 
kuruldugu zaman uzerinde fikir aynhgi varsa, bu, ancak birfikir kargasahginin ifadesidir. Devletlerinin 
kurulus yilmda anlasmazliga dusmek, dedelerinin kirn oldugu hakkinda anlasmazliga dusen torunlara 
benzemek demektir. 

Turkiye tarihinin onemli meseleleri sunlardir: 

A. Turkiye Tarihinin Baslangici Meselesi 

263 



Turkiye tarihi Fransa, ingiltere ve Almanya'ya nispetle yenidir. Eski veya yeni olmak buyuk bir 
mana ifade etmez. Boyle oldugu halde, nedense, insanlarda ve milletlerde, devletlerinin eski olmasi 
ruhi istegi vardir. Ancak, bu ruhi hal, tarihi degistirmeye kadar varmamalidir. Bir zamanlar, 
Anadolu'daki varligimizi milattan 2000 yil onceye goturmek dusuncesiyle Hititlerin Turk oldugu iddia 
edilmisti. Halbuki, ilk memleketin tapusuna malik olmak igin mutlaka ilk ahalisi olmak lazimdir diye 
dusunmek de bostur. Boyle olunca, bugun var olan milletlerin hemen hepsinin, yasadiklan topraklarda 
yabanci sayilmalan gerekir, hele Amerikahlarin durumu busbutun guglesirdi. 

Sonra Hititler Turk bile olsa, onlar ortadan kalktiktan iki bin yil sonra ayni topraklarda kurulan 
yeni Turk devleti eskisinin devami sayilamaz. 

Turkiye tarihinin Selguklularla basladigi, bugun, butun ciddi tarihgiler tarafindan kabul edilmistir. 
Bunu ilk defa ortaya atan merhum Dr. Riza Nur'dur. MmT ve tarihi gergek de bundan ibarettir. Ancak, 
kesin birtarih soylemek gerekince, bunda fikir birligine rastlanamiyor. 

Birgoklannin fikrine gore, tarihimiz, 1071 Malazgirt Savasi ile baslamaktadir. Fakat bu fikirde 
kesin bir isabet oldugu soylenemez. Qunku Malazgirt Savasi, kurulmus bir devletin, yani Selguklulann, 
komsulan Bizans ile yaptiklan bir savastir ve bu garpismadan sonra yeni bir devlet kurulmus degil, 
zaten var olan bu devlete Kuguk Asya'nin kapilan agilmistir. 

1940 yihnda "Dokuz Yuzuncu Yil Donumu" adi ile yayinladigim bir brosurde, devletimizin 
kurulus yih olarak, Horasan'da Tugrul Beg'in istiklal Nan ettigi 1040 yil in i almis ve 1940'ta bu devletin 
900. yilini tamamladigini, fakat resmT tesekkuller tarafindan bir anma toreni yapilmadigi igin o kuguk 
brosurun bu gorevi yerine getirmek uzere yazildigini bildirmistim. 

O zaman savundugum fikir suydu: 

Bu devlet 1040'ta Horasan'da Selguklu Tugrul Beg'in padisahhgi ile kurulmus, sonra buyuyerek 
diger birgok topraklarla birlikte Anadolu'yu kendisine eklemistir. Fakat, tarihin garip bir cilvesi olarak 
bu devlet, uzerinde kurulmus oldugu topraklan kaybetmis, kurulusundan sonra fethettigi yerlerde 
tutunmustur. 

Bu garip tarihi gidis, baska devletlerin tarihinde yoktur. Almanya, Fransa, ingiltere ilk 
kurulduklan topraklan sonradan elden gikarmamislardir. Tarihgilerimizi sasirtanin bu oldugunu 
saniyorum. 

Turkiye tarihini Malazgirt'ten baslatmak isteyen tarihgilerimiz bu tarihten sonra Anadolu'da ayn 
sultanlar bulundugunu, bundan dolayi da bunun yeni ve ayn bir devlet demek oldugunu ileri 
suruyorlar. Anadolu'da ayn sultanlar bulunmasi bu ulkenin tamamen ayn ve bagimsiz bir devlet 
oldugunu gostermez. Eski Turk devlet sisteminin merkeziyetgi olmadigim hatirlamak, Anadolu 
sultanhginin ayn bir devlet demek sayilamayacagim belirtmeye yeter. Gokturklerde de iki, hatta bazen 
dort kagan bulunuyordu. Kaganlar, ig islerinde bagimsizdilar. Fakat bu ayn ayn iki veya dort devlet 

264 



demek degildi. Bunun gibi, Selguk Devleti'nde de dort sultan bulunuyor, fakat bunlann uqu 
Horasan'daki buyuk sultana tabi olarak yasiyordu. 

O halde, Turkiye'nin baslangici olarak hangi tarihi kabul edecegiz? 1040 yihni mi, yoksa 1 071 'i 
mi? 

Bana gore dogru olan birincisidir. Fakat benim bu fikirde bulunmam, hatta gogunlugun bana 
taraftar olmasi higbir mana tasimaz. Aramizda tek fikir hakim olmadikga, evvelce de soyledigim gibi, 
uzak gelecek igin fesat tohumlan atilmis olur. Bu anlasmazhgi ve fikir kargasahgini da ancak bir tarih 
kurultayi onleyebilir. Kesin bir sonuca vanldiktan sonra, butun tarih kitaplan artik o baslangig yihna 
gore kaleme ahnir. Bir devletin hangi tarihte basladigini tespit etmek pek muhimdir. Baslangig yih belli 
olmayan devlet, medeni birtesekkul sayilamaz. 

B. Turkiye Tarihinde 

Hegemonyalar Meselesi 

Bu mesele, Turkiye tarihinin ana gaglara bolunmesi meselesidir. Turkiye tarihinin yalniz 
Osmanlilardan ibaret olmayip Selguklulardan basladigini Osmanh Meb'usan Meclisi'nde bir nutukla 
soyleyen ve bu fikri ilk defa ortaya atan merhum Riza Nur Bey, Kurtulus Savasi'ndan sonra 
yayinladigi 12 ciltlik Turk Tarihi'nde, Turkiye tarihini Selguklular, beylikler, Osmanhlar diye ug ana 
bolume ayirmaktadir ki, onun bu simflandirmasi birgoklan tarafindan kabul olunmustur. 

Baska bir tarihgi ise, Turkiye'de sirasiyla, Danismendli, Selguklu, Karamanh, Osmanh 
hegemonyalarmin bulundugunu soylemektedir. Bu fikre gore Anadolu'daki Turklerin Horasan'daki 
Buyuk Selguklu Devleti'yle baglantisi yoktur. 

Ben ise, bu hususta ancak Selguklu, ilhanh, beylikler ve Osmanh hakimiyetlerinin bahis konusu 
olabilecegini ileri suruyorum. ilhanlilan yabanci ve hatta dusman sayan Anadolucu zihniyete gore, bu 
siniflandirmamn buyuk itirazlara ugrayacagi muhakkaktir. Fakat bu gesitli fikirlerden hangisinin dogru 
ve ilmT oldugu ise, ancak bir tarih kurultayinda anlasilabilir. 

Burada konusacak bilginler fikirlerini savunmak igin buyuk galismalara koyulacaklanndan, belki 
yeni tarihT belgeler ve gergekler de ortaya gikar. 

MedenT milletler kendi tarihlerindeki hukumdar sulalelerini kesin sekilde bilirler. Bilmedikleri sey, 
gok defa, ilk hanedanin ilk hukumdarlanna ait tahta gikis ve olum tarihleridir. Biz ise, Turkiye'de hangi 
hanedanlann yuksek hakimiyeti elinde tutmus oldugunu bile bilmiyoruz. 

C. Osmanh Padisahlannm Sayisi Meselesi 

Simdiye kadar kag Osmanh padisahi geldigi hakkinda dahi ortak kanaatimiz yoktur. Klasik 
telakkiye gore Osman Gazi ile baslayan ve IV. Mehmed ile biten Osmanh padisahlan 6 Mehmed, 5 

265 



Murad, 4 Mustafa, 3 Osman, 3 Ahmed, 3 Selim, 2 Bayezid, 2 Suleyman, 2 Mahmud, 2 Abdulhamid, 1 
Orhan, 1 ibrahim, 1 Abdulmecid, 1 Abdulaziz olmak uzere 36 kisidir. Fakat acaba bu telakki dogru 
mudur? Yildirim Bayezid'in ogullan olan Suleyman, Musa ve Mustafa Qelebiler ile Fatih'in oglu Sultan 
Cem de Osmanh padisahlan arasinda degil midir? Simdiye kadar ki Osmanli tarihi, saltanati ele 
gegiren padisahlann mesru oldugunu belirtmek dusuncesiyle yazildigindan, bazi tarihi gergekler 
kasten ortbas edilmis olamaz mi? Bizce Osmanh padisahlan klasik 36 kisiden ibaret degildir. 

Nitekim XIV. yuzyilda yasayip bugunku bilgimize gore ilk Osmanli tarihini yazan meshur sair 
AhmedT, Yildirim Bayezid'den sonraki Osmanli padisahi olarak Suleyman Celebi'yi tanidigi gibi, II. 
Murad ve Fatih devirlerinde yasayip Behget ut-Tevarih adh umumT tarihi yazan Sukrullah da 
Yildinm'dan sonra Suleyman Celebi'nin hukumdarlik ettigini kabul etmektedir. Sukrullah, Suleyman 
Celebi'den sonra Anadolu'da Celebi Sultan Mehmed, Rumeli'de de Musa Celebi olmak uzere iki 
padisahin birden tahta giktigini yazmaktadir. 

Sukrullah'tan biraz daha sonraki muverrih Asikpasaoglu'nda da Suleyman Qelebi'nin Osmanh 
padisahi sayildigina dair bazi imalar vardir. 

Daha sonraki Osmanh muverrihleri tarafindan Suleyman Qelebi ile Musa Celebi'nin padisah 
sayilmayisinin sebebi, ig kavgalardan sonra digerlerinin oldurulerek Celebi Sultan Mehmed neslinin 
hakimiyete gegmis olmasi ve ihtimal ki o zaman mesru sayilmayan bir saltanatm mesru gosterilmek 
istenmesidir. Son devir tarihgilerinin gogu ve bu arada "Osmanh Tarihi Kronolojisi" adi verilen bir eser 
yayinlayan ismail Hami Danismend, Suleyman ve Musa Qelebileri Osmanh padisahlan arasinda 
saymamakta, sebep olarak da bunlann butun Osmanh ulkesine sahip olamadiklanni ileri surmektedir. 
Halbuki eski Tarih Encumeni uyelerinden merhum AN Seydi Bey, 1329'da yayinladigi Osmanh 
Tarihi'nde Yildirim Bayezid'den sonra Qelebi Suleyman'i besinci padisah olarak kabul etmektedir. O 
zaman devletin baskenti Edirne oldugundan, baskente hakim olan sehzadenin mesru hukumdar 
sayilmasi da bir dereceye kadar dogrudur. Yine Yildirim Bayezid'in ogullanndan Mustafa Qelebi'nin 
Rumeli'de, Fatih'in oglu Sultan Cem'in de Anadolu'da padisahhklanni tamttirmis olmalan ve aylarca, 
hatta yillarca hukumdarlik etmis bulunmalan dolayisiyla, bunlann da bir kalemde hukumdarlar 
silsilesinden atilmalan dogru degildir. Birgok beylere ve vezirlere hukumdarhklarim kabul ettiren, para 
bastiran, ordusu olan ve memleketin buyuk bir kisminda uzun zaman padisahhk eden bir prensin 
padisah sayihp sayilamayacagi, ancak, ilmT bir kurultayda karar altina ahnabilir. 

Fakat mesele bu kadar da degildir. Son yillarda Osman Gazi ile Orhan Gazi arasinda baska bir 
padisahin da hukumdarlik ettigi iddia olunmustur. Amasya Tarihi muverrihi merhum Huseyin 
Husameddin Efendi, Tarih Encumeni Mecmuasi'ndaki bir etudu ile Osman Gazi'den Osmanh tahtma 
oglu AN Erden Bey'in gegtigini, dort yil padisahhktan sonra diger Anadolu beylerinden yardim goren 
kardesi Orhan Gazi tarafindan tahttan indirildigini iddia etmistir. Bizans kaynaklannda da buna benzer 
bir vakia kayith oldugu igin Huseyin Husameddin Efendi'nin iddiasi ciddiyetle tartisilmaya deger 
mahiyettedir. 



266 



D. Osmanli 

Tarihindeki 

Terimlerle Ozel 

Adlann imlasi 

Meselesi 

UmumT Turk tarihinde de bulunan bu mesele, Osmanli tarihinde belki daha siddetle kendini 
gostermektedir. Okul kitaplannda olsun, ilmT eserlerde olsun ozel adlardaki "d-t" meselesi keyff imlaya 
tabi olmakta devam etmektedir. Tarihteki Ahmed, Mehmed, Mahmud adlannin sonu "d" He mi, "t" ile 
mi yazilacaktir? Bu hususta ortak bir kanaat yoktur. Yeni harflerin kabulunden sonra azalacagina, 
busbutun artan imla anarsisi, tarihi adlara da sirayet etmistir. Ben, tarihi sahsiyetlerin adlannin 
asillanndaki sekilleriyle, yani Ahmed, Mahmud seklinde yazilmasina taraftanm. Bugun yasayanlar ise 
kendi adlanni istedikleri imla ile yazmakta serbesttirler. Baskalan da onlann bu hakkina uymaya 
mecburdur. 

TarihT terimlerin imlasi da ayn bir meseledir. Osmanli devrinin basbakanlan olan sahislann 
unvani hangi imla ile yazilacaktir? Bazilan bununda ashdaki imla ile "sadr-i azam" seklinde 
yazilmasini uygun buluyor. Ben ise Turkgelesip halka mal olmus bulunan bu kelimeyi umumun 
soyleyisi uzere "sadirazam" seklinde yazmayi dogru sayiyorum. Bunun gibi, Diyanet isleri baskani 
olan zatin unvani, eski okuyusa gore "seyhulislam" mi, yoksa halk soyleyisi seklinde "sehislam" mi 
yazilmahdir? Turlu turlu prensiplere gore yazilan ve manevi bir gugsuzlugun belirtisi olan bu hale 
ancak ilmi bir kongre son verebilir. 



267 



iKiNCi BOLUM TURKLERiN COGRAFYASI, NUFUSU, SOY 
KUTUGU VE KURDUKLARI DEVLETLER 



Tiirklerin Demografisi (1950-2025) / Dog. Dr. Zakir B. Av§ar - Ferruh Solak - 
Selma Tosun [s.205-241] 

1. Giris 

Sovyetler Birligi'nin dagilmasiyla birlikte, uzun yillar boyunca Rus egemenliginde kalan Turk 
ulkeleri birer birer bagimsizliklarim ilan ederek, uluslararasi platformda yerlerini almislardir. Boylece 
hem Turkler hem de dunyanin Turkler disinda kalan kismi "Turk"e iliskin konularda muazzam bir bilgi 
agigiyla karsi karsiya kalmistir. Bilgiye sahip olanlar, onu, bir yandan belki de hakh sayilabilecek bir 
kiskanglikla korurken; diger yandan (muhtemeldir ki) iginde "dogru" bilgilerin de yer aldigi bir 
enformasyon bombardimani baslatarak, bu ihtiyaci karsilama yollarmi aramislardir. Ancak, bu 
bilgilerin sunumundaki sorunlar yalnizca "dogruluk" boyutuyla ortaya gikmamis ek olarak, gesitli amag 
ve hedeflerle "manipulasyon" kuskulanni da yogun olarak gundeme tasimistir. Bu durum, etnik 
konulardaki hassasiyetlerden kaynaklamyor olabilecegi gibi, bilgiye sahip olmanin maliyetinin 
yuksekligi ve sonugta, bilginin bir yatinm gibi dusunulmesi veya silah gibi kullamliyor olmasindan da 
kaynaklanabilir. Dolayisiyla bu agilardan bakildiginda, galisma, yukanda ifade edilen sorunun ortadan 
kaldinlmasina yonelik bir girisim olarak degerlendirilmelidir. Zira kullanilan veriler eksikleriyle birlikte 
vardir ve ortadadir. Yapilmasi gereken, eldeki verilerin belirli bir disiplin gergevesinde analiz edilerek 
siyaset uretenlerin ve okuyucunun hizmetine sunulmasidir. 

Uzun ve hareketli bir tarihsel gegmise sahip olan Turkler; bunun dogal bir sonucu olarak 
yeryuzunde oldukga genis bir cografyaya dagilmis olarak yasamaktadirlar. Turk adini tasiyan ve 
belgelenmis ilk halk M.O. 6. yuzyilin ortalannda bugunku Mogolistan'in kuzey-dogusunda Orhon ve 
Selenga nehirleri kiyisinda ortaya gikmistir. 

Bugun Turkler, bagimsiz olarak Azerbaycan, Kazakistan, Kirgizistan, Kuzey Kibris Turk 
Cumhuriyeti, Ozbekistan, Turkiye ve Turkmenistan topraklannda yasamaktadirlar. Turk devletlerinin 
sinirlan disindaki Turk nufusun onemli bir kismini eski Sovyetler Birligi topraklan uzerinde yasayan 
Turkler olusturmaktadir. Bu cografyada bulunan Turk topluluklan Orta Asya ve Kafkasya'nin yam sira, 
Orta Volga ve Guney Urallar arasindaki bolgelere de dagilmislardir. Yogun bigimde yasadiklan diger 
bir bolge ise Sibirya bolgesidir. Ayni zamanda eski Sovyetler Birligi'nin bati bolgesi olarak adlandinlan 
ve Moldova, Bati Ukrayna ve Litvanya Cumhuriyetlerini kapsayan cografyada da Turk topluluklan 
bulunmaktadir. Gunumuzde Turk nufusun azinhk olarak yasadigi bolgelerin dagihmina bakildiginda, 
Avrupa ve Balkan ulkelerinden, Orta Dogu ve Orta Asya'ya, Avustralya kitasindan Amerika Birlesik 
Devletleri'ne kadar uzanan genis cografyaya yayildiklan gorulmektedir. Turkler, iran, Irak, Suriye, 
Urdun ve Afganistan gibi Orta Dogu ulkelerinde ve Cin ve Mogolistan gibi Orta Asya ulkelerinde de 

268 



yasamaktadirlar. 

Azerbaycan, 19. yuzyilin sonunda en buyuk petrol ureticisi ulkedir. Sovyetler Birligi'ne 
baglandiktan sonra geri teknoloji, verimsiz ve yetersiz petrol uretiminden ve aynca bunu tarn olarak 
dogrudan ulke ekonomisine aktaramamaktan dolayi az gelismis ulkeler sinifina dusmustur. 
Bagimsizhgini kazandiktan sonra ise, Ermenistan He silahli gatismalarda ulke topraklarmin yuzde 
20'sini kaybetmistir. 

Azerbaycan, Turkiye, iran ve Rusya ile iliskilerini gelistirmektedir. Kafkaslar'in en fazla nufusa 
sahip olan ulkesidir. Sovyetler Birligi doneminde oldugu gibi gunumuzde de Azerbaycan nufusu agir 
ekonomik kosullarla karsi karsiya bulunmaktadir. Yaklasik bir milyon Azerbaycan Turku galismak 
amaciyla Rusya Federesrasyonu'na gog etmistir. Yine yaklasik bir milyon Azerbaycan Turku, 
Karabag'daki savas nedeniyle kagkin durumuna dusmus ve yillardan beri tarifsiz sikinti ve eziyetlere 
gogus germektedir. Ermenistan ile toprak anlasmazhgi ulkenin pamuk, uzum ve tahil uretilen en 
verimli topraklarmin elinden gikmasina yol agmistir. 

Kazakistan, eski Sovyetler Birligi'nin ikinci buyuk ulkesidir. Batidan doguya, Hazar denizinden 
Qin sininna kadar 3000 kilometre genisligindedir. Kuzeyde Rus steplerine, guneyde Orta Asya'ya 
uzanmaktadir. Bu iki bolge gok az nufusun yasadigi genis gollesmis bir arazi ile aynlmaktadir. 
Kazakistan 2,7 milyon metrekare olan yuzolgumu ile Rusya Federasyonu ve Qin Halk 
Cumhuriyeti'nden sonra Asya'da en genis topraklara sahip uguncu ulkedir. Kazakistan Ulusal istatistik 
Enstitusu'nun verilerine gore 1993 yilmda ulke nufusu 16.901.075 kisiden olusmaktadir. 1954 yilmda 
Kazakistan'daki islenmemis topraklan islemek uzere Rusya'dan, Ukrayna'dan, Beyaz Rusya'dan ve 
Moldova'dan bu ulkeye 150.000 kisi gelmistir. Sovyet yonetiminin Ruslastirma politikasi sonucu 
Kazak Turklerinin ancak yuzde 45'i kendi ana dilini konusabilmektedir. Rus varhgi orduda oldugu 
kadar hukumette de kendini hissettirmektedir. 150.000 kisilik orduyu yoneten subaylann yuzde 60'i 
Rustur. Diger yandan kabinedeki otuz alti bakandan onu Rus oldugu gibi, Basbakan Sergeyi 
Teregenko da Rus kokenlidir. En yaygin din, islam dinidir. Bunu Hiristiyanhk takip etmektedir 
(Trutanow, 1995). Sovyet doneminde Kazakistan'm yurtdisindan satin aldigi sanayi urunlerinin yuzde 
85'i Sovyet Cumhuriyetlerinden gelmistir. isletmelerin yuzde 70'i Rusya'da bulunan diger isletmelerle 
ticari iliskide bulunmustur. Sovyetlerin dagilmasi ulkede gok agir ekonomik kosullann olusmasina yol 
agmistir. Sovyetlerin dagilmasindan sonra 70.000 nufuslu Turatam sehri tamamen Rus 
vatandashgina gegmistir. 

Ekonomik ve sosyal reformlarin basansizhkla sona ermesi durumunda, ulkenin etnik olarak 
istikrarsiz hale gelebilecegi ihtimali, uzerinde ciddi olarak durulmasi gereken bir konudur. Kazak 
Turklerinin kaderlerini kendilerinin gizmesi gerektigini savunan Kazak milliyetgiligi ancak kirsal 
kesimde taraftar bulabilmistir. Ozellikle, ulkenin ortasinda yer alan bolgelerde halen boy geleneginin 
ve islam dininin etkisi hissedilmektedir. islam dini Kazakistan'da derin koklere sahip degildir. Ancak, 
gogerlerin liderleri 8. yuzyilda sadece yuzeysel olarak islam dinini kabul etmislerdir. Boylece gogerler 
arasinda islam dininin sekilsel kurallan ile gok tanrih bir dinin kansimi olan bir inang sistemi 

269 



dogmustur. 

Ruslar gogunlukla ulkenin kuzeyinde ve eski baskent Almati'da yasamaktadir. Bagimsizhk 
sonrasi Alman azinligm buyuk bir kisminin ulkeyi terk etmesinden sonra Rus azinliktan da 
Kazakistan'i gesitli nedenlerle terk edenler olmustur. Bu nedenlerin arasinda ekonomik guglukler, 
egitimin Kazakistan Turklugune bagimh kalmasi, Ruslann dislanma egiliminin artmasi, resmi dil olan 
Kazakgayi ogrenme zorunlulugu onemli yertutmaktadir. 

Kazakistan'da yogun bir sanayilesme gorulmemektedir. Uretim daha gok zirai urunlerde 
yogunlasmaktadir. Cahsma gagindaki nufusun yuzde 23'u tanm sektorundedir. Tanm urunleri milli 
uretimin ugte birini olusturmaktadir. Sulanabilir 35 milyon hektar arazinin 23 milyonu basta bugday 
olmak uzere tahil urunlerine aynlmistir. 

Kirgizistan, 198.500 kilometrekarelik toprak buyuklugu ile Kazakistan, Ozbekistan, Tacikistan ve 
Cin Halk Cumhuriyeti ile ortak sinirlara sahiptir. Dike 7500 metreye varan yuksek daglan dolayisiyla 
Orta Asya'nin su kulelerinden birisi olarak adlandinlmaktadir. Kirgizistan, bolgedeki bes devlet 
arasinda koklu yapisal degisikliklere girisen tek devlet olma ozelligine sahiptir. Dike nufusu 4.5 milyon 
kisiden olusmaktadir. Ruslann bir kismi komsu ulke Tacikistan'daki ig savastan sonra, kitleler halinde 
ulkeyi terk etmislerdir. Ruslar gogunlukla baskent Biskek'te ve kuzeydeki daglik bolgelerde 
yasamaktadirlar. Os bolgesinde Ozbek nufusunun yogunlastigi gorulmektedir. 1924 yihnda 
Kirgizistan Cumhuriyeti'ne baglanan Os sehri, 1990 yihnda Ozbekler ile Kirgizlar arasinda 
gatismalara sahne olmustur. 

Yilhk petrol uretimi 140 bin tondur. Temel ihtiyag maddelerinde Bagimsiz Devletler Toplulugu'na 
bagimhdir. Komur uretiminin yarisi kendi ihtiyacini karsilamakta ve orta vadede yilhk uretimin 3 
milyon tona gikanlmasi hedeflenmektedir. Yilhk 12 ile 14 milyar kilovat saat elektrik uretmekte ve bu 
uretimi Ozbekistan, Cin ve Kazakistan'a satmaktadir. En buyuk sanayi isletmeleri Biskek'te 
yogunlasmistir. Eski Sovyetler Birligi'ne hammadde bagimlihgindan dolayi bazi sektorlerde uretim 
tamamen durmustur (Giroux, 1995). 

Ozbekistan'in yuzolgumu 447.000 kilometrekareye ulasmaktadir. Kazakistan, Turkmenistan, 
Kirgizistan, Tacikistan ve Afganistan ile sinir komsusudur. Ancak, Hazar denizine gikisi yoktur. Eski 
Sovyetler Birligi'nin 1924 yihndaki milli sinirlann belirlenmesi politikasi uyannca Tacikistan ve 
Kirgizistan ile olan Fergana bolgesindeki sinirlan ig ige girmistir. Yogun bir nufusa sahip bu bolge 
toprak ve su mulkiyetinden kaynaklanan etnik gatismalara sahne olmustur. Ruslann onemli bir 
bolumu 1989 yihndan itibaren Ozbekistan'i terk etmislerdir. Kalanlar, gogunlukla baskent Taskent'te 
yasamaktadir. 

Ozbekistan, sanayi ve uretim sektorlerinde Sovyetler Birligini'nin dagilmasinin sonuglanndan en 
az etkilenen ulkeler arasindadir. Ug yil boyunca uretiminin yuzde 2'sinden fazlasini kaybetmemistir. 
Ancak siyasi bagimsizhk, ozellikle de Rusya Federasyonu'na olan sanayi bagimlihgini gozler onune 

sermistir. Bu bagimlihk basta pamuk ipligi olmak uzere yiyecek maddeleri, sanayi urunleri gibi onemli 

270 



sektorlerde kendisini hissettirmistir. Bununla birlikte Ozbekistan'in birgok dogal kaynaklannin 
isletmeye agilmasi durumunda kisa bir surede bu guglugu asmasi beklenmektedir. Ulkede dogalgaz 
uretimi 1994 yilinda 47,2 milyar metrekupe gikmistir. 1994 yihnda Kazakistan'a 2.9 milyar metrekup 
dogalgaz satmistir. Ozbekistan'in yakin bir gelecekte dunyadaki ilk 10 dogal gaz ureticisi arasma 
girmesi beklenmektedir. 

Pamuk ihracati ulkenin en buyuk doviz kaynagidir. Ozbekistan Cumhuriyeti'nde kapasite 
yetersizligi nedeniyle ancak ipligin yuzde 12'si islenebilmekteydi ve son zamanlara kadar yerel 
ihtiyaglar igin Rusya Federasyonu'na islenmek uzere pamuk gonderilmistir. Nufusun yansmdan gogu 
kirsal kesimde yasamakta, islenen 4.2 milyon hektar arazinin tamami sulanmaktadir. Sulanabilir 
arazinin yuzde 40'i pamuk uretimine aynlmistir. Dike, yilda 4 milyon tonluk pamuk uretimi ile dunyada 
uguncu sirada yer almaktadir (Giroux, 1995). 

Hazar denizine agilan kiyilan ile Turkmenistan, iran, Afganistan, Ozbekistan ve Kazakistan ile 
de ortak sinirlan sahiptir. Diger Orta Asya ulkelerinin tersine, sinirlan gok asm derecede belirlidir. 
Turkmenistan topraklan iginde komsu ulkelerden kaynaklanan demografik ve etnik baski 
hissedilmemektedir. 350.000 kilometrekaresi gol olan 488.100 kilometrekare buyuklugunde bir ulkedir. 
Turkmenistan Cumhuriyeti Orta Asya'da gok ozel bir konuma sahiptir. Sosyal, demografik, ekonomik 
ozellikleri ve dogal kaynaklanyla 1960'h yillann basmdaki Kuveyt'i andirmaktadir. iki yilhk 
durgunlugun ardindan, ekonomisi canlanmaya baslamistir. Cumhurbaskam Saparmurat Turkmenbasi 
(Niyazov) reform hareketlerinde dengede kalmayi tercih etmis ve bu tercih ulkeyi belli bir sure 
uluslararasi kredilerden ahkoymustur. Turkmenistan dogalgaz, petrol, kimya sanayi ve pamuk gibi 
zengin kaynaklanni en iyi sekilde degerlendirmek igin daha guvenilir piyasalara agilmak ve yabanci 
yatirimi gekmek ihtiyaci hissetmektedir. 

Ruslar baskent Askabat nufusunun yansini teskil etmekte aynca, Hazar denizi kiyisindaki 
Turkmenbasi sehrinde ve Ozbekistan sininna yakin bolumde yogun bir sekilde yasamaktadirlar. 
Ulkenin tek tip etnik yapisi ve Ruslara saglanan gifte vatandashk hakki gibi nedenlerle ulke disina gok 
az gog verilmis, bu sayede de nufusun kalifiye kismi muhafaza edilebilmistir. Bu denge durumu 
Turkmenbasi'mn yuruttugu politikalar sayesinde korunabilmistir. Halkin refah seviyesini korumak 
amaciyla devlet buyuk yardimlar yapmaktadir. Ozbekistan ile Ceyhun nehrinin sulannm kullanilmasi 
konusunda anlasmazhk bulunmaktadir. Bu konudaki anlasmazhklar 1991 yihnda gundeme gelmistir. 
Turkmenistan'in gelecegi her seyden once potansiyel gucunun degerlendirmesine baghdir. Yeralti 
kaynaklannin isletilmesi, rafinerilerin kapasitesinin gelistirilmesi ve ihracatin artinlmasi buyuk 
yatinmlara baghdir. Enerji sektorunun tamami devlet tarafindan isletilse de Turkmenistan'in bunlan 
tek basina gergeklestirmesi mumkun degildir. Ulkenin Bagimsiz Devletler Toplulugu'na ihracati mal 
mubadelesi seklinde gergeklesmektedir. Dolayisiyla, doviz karsiligi ihracat buyuk onem tasimaktadir. 
Bu nedenle, yabanci sermaye yatirimlarimn ulkeye gekilmesi uzerindeki galismalara hiz verilmistir. 

Turkmenistan'da ziraat urunleri gayrisafi milli hasilanin yuzde 46'sini olusturmaktadir. Ancak, bu 
uretim miktan ulke nufusunun ihtiyacinm yansini karsilamaktadir. Toplam ulke topraklannin sadece 

271 



yuzde 2.5'unu olusturan islenebilir arazilerin tamami Ceyhun ile Karakum nehirleri ile sulanmaktadir. 
En buyuk zirai uretim pamuktur. Keza, islenebilir topraklann yarisi pamuk uretimine ayrilmistir. Koyun 
yetistiriciligi ancak ulkenin ig et tuketimini karsilayabilmektedir. Fakat, sut uretiminde agik vermektedir. 
Dike tahil ihtiyacimn ugte ikisini, sut ihtiyacimn yansini, seker ihtiyacimn ise tamamini ithal 
etmektedir. Meyve sebze uretimini gelistirerek bu orani yuzde 50'ye gikarma galismalan surmektedir. 

Turkmenbasi limanindan yapilan deniz urunleri ihracati azalmaktadir. Hazar denizinin 
kirlenmesi bunun en buyuk nedenlerinden birisi olarak gorulmektedir. Karabogaz korfezinin kurumasi, 
ozellikle Karakum kanahndaki sulama sistemindeki su kayiplan, butun sahil ulkeleri etkileyen Hazar 
denizinin sulannm yukselmesi ulkenin karsi karsiya bulundugu gevre sorunlandir atmistir (Giroux, 
1995). 

2. Yontem, Kaynaklar ve 

Sinirhhklar 

Dunyamn her yerindeki Turklerin demografik durumlanni dun, bugun ve yann gizgisinde ortaya 
koymayi amaglayan bu makale, eldeki veriler olgusunde saglikli ve guvenilir bilgileri okuyucunun 
dikkatine sunmak igin kaleme ahnmistir. Bunun igin, nufusun iki ayn noktadaki seyrini dikkate alarak, 
toplam nufusu tahmin eden matematiksel yontem kullamlmistir. Surekli artisin soz konusu oldugu bu 
yontem, "ussel artis yontemi" olarak adlandinlmaktadir. 

Yazinin genel planinda ve tablolarda ulke isimleri alfabetik siraya uygun olarak verilmistir. 
Aynca siyasa yapicilann ve okuyucunun Turk Dunyasi'mn bulundugu yeri iyi tahlil edebilmelerine bir 
katki saglamak maksadiyla ele alinan demografik kriterlerle ilgili olarak en ustten ve en alttan ikiser 
ornek ulke, tablolara dahil edilmistir. Ornegin, nufus yogunlugunun incelendigi tabloda, nufusu en 
yogun ulkelerden ikisi (Hollanda ve Japonya) ustte, nufusu en seyrek ulkelerden ikisi de (Kanada ve 
Rusya Federasyonu) altta verilerek bir kiyaslama imkani yaratilmaya gahsilmistir. 

Qahsmada nufus yapisma iliskin veriler degisik kaynaklardan derlenmistir. Turk devletleri igin 
Birlesmis Milletler; Avrupa ve Balkan ulkelerinde yasayan Turk azinhklar igin Avrupa Konseyi ile 
Avrupa istatistik Kurulusu'nun (Eurostat) yayinlanndan faydalanilmistir. Orta Asya'da yasayan Turk 
topluluklan igin, eski Sovyetler Birligi'nin 1979 ve 1989 yili genel nufus sayimi verileri kullamlmistir. 
Dunya Bankasi, Birlesmis Milletler ve ona bagh bir kurulus olan Nufus Fonu (UNFPA) verileri, 
Turkiye'yle ilgili olarak yeri geldikge Devlet istatistik Enstitusu verileri ve nihayet yukanda zikredilen 
kaynaklann yeterli olmadigi durumlarda ise, demografik olarak ciddi bulundugu igin kaynaklar 
arasinda gosterilen diger yerli ve yabanci eserlere muracaat edilmistir. 

Butun bunlara ragmen, az sayida da olsalar, Kanada'da yasayan Turkler igin bir bilgiye 
ulasilamamistir. Amerika Birlesik Devletleri'nde yasayan Turkiye kokenli nufus tahmin edilenin onda 
biri kadar gozukmektedir (+180.000). Bu durum gogunlukla ABD'ye gitmek igin illegal yollann tercih 
edilmesinden kaynaklanmaktadir. ABD'de Turkiye menseli olmayan Turk nufus zaten kayitlara 

272 



yansimamaktadir. Ayni durum Bati Avrupa ulkeleri ozellikle de Almanya igin soz konusudur. 
Almanya'da legal olarak bulunan Turk vatandaslarimn en az yansi kadar kagak kalanlann oldugu 
konusunda yaygin bir kanaat vardir (+800.000). Yine basta Almanya ve Fransa olmak uzere Bati 
Avrupa ulkelerinde basta Azerbaycan olmak uzere Turk devlet ve topluluklanna mensup pek gok 
insan bulunmaktadir. Bunlarda kayitlarda gozukmemektedir. Ayni sekilde Irak Turkmenlerinin gergek 
sayilannm yalnizca yansinin kayitlarda oldugu dusunulmektedir (+1.200.000). iran'da eyaletler etnik 
gruplara gore bolumlendigi ve nufus kayitlan da eyalet yapisma gore tutuldugu igin ozellikle sayica en 
kalabalik grubu olusturan ve kendi eyaletleri olan Erdebil, Urumiye ve Tebriz disindaki Hemedan, 
Zencan, Save, Tahran gibi eyaletlerde de yogun olarak yasayan Guney Azerbaycan Turklerinin ise 
yaklasik olarak yansinin kayitlarda gorulmedigi genel kabul goren bir durumdur (+10.500.000). Cin'de 
ise ozellikle Dogu Turkistan bolgesinde yasayan Uygur nufusu konusunda var olan bilgilerin gergek 
nufusun sadece ugte birini yansittigi dusunulmektedir (+24.000.000). Burada eksik gozuktugu 
varsayilan nufusun Tablo 19'daki duzeltilmis sonuglanna ulasabilmek igin herbirinin kendi tablosunda 
verilen 2000 yih rakamlanna eklenmesiyle ayni yil sonuglan elde edilmistir. 2025 yih igin ise 
duzeltilmis 2000 yih rakamlanna herbirinin kendi artis hizlan uygulanarak bir sonuca ulasilmistir. Bu 
islemlerin aynntisina yazida yer verilmemistir. Bunun nedeni Tablo 1 8'in rakamlarimn kaynaklan 
itibanyla daha guvenilir bulunmasidir. 

Turkiye nufusunun etnik kompozisyonu konusundaki bilgi eksikligi veya var olan verilerin 
agiklanmamasi ise oldukga dusundurucij bir durumu ortaya koymaktadir. Zira, bu verilerin 
agiklanmamasi sonucunda, ne yazik ki, etnik temelli, aynhkgi-bolucu talepler dile getirilirken 
rakamlann abartildigi, gergeklikten ve bilimsellikten uzaklasildigi da bu galismayla bir kez daha ortaya 
konulmustur. 

Bu baglamda uzerinde durulmasi gereken bir diger onemli husus ise Turkiye'nin etnik 
kompozisyonu hakkinda bilinen guvenilir verilerin niteligi konusudur. Devlet istatistik Enstitusu, ilki 
1927 yilinda olmak uzere ve 1935 yilindan itibaren her bes yilda bir yapilan nufus sayimlannda 1985 
yilina kadar "ana dil" ve "ikinci dil" bilgilerini derlemistir. 1990 yih nufus sayimindan itibaren 
sorulmayan "ana dil" sorusuyla ilgili agiklanan en son veriler 1965 yilina aittir. Hacettepe Universitesi 
Nufus Etutleri Enstitusu'nden Toros ve arkadaslan 1992 yilinda konunun "hassasiyet" kazanmasi 
uzerine bir gahsma yapmislardir. Qahsmada, 1935 ve 1965 yillanna ait verileri kullanarak, galismanin 
yapildigi yil olan 1992 yilina bir projeksiyon gergeklestirilmistir. Bu makalede de, konuyla ilgili tek 
yazih eser olan anilan kaynaga dayah olarak 2000 ve 2025 yil i projeksiyonlan yapilmistir. "Ana dili 
Turkge olan nufusun toplam nufus igindeki payi, 1935 yilinda %89.1, 1965 yilinda %90.1 ve 1992 
yilinda %91.9'dur. Goruldugu gibi, 1935-1992 doneminde ana dili Turkge olan nufus yaklasik %3 
artmistir. Bu artis, ana dili Turkge olan nufusun artis hizinin (%2.37), ozellikle kendisinden sonra en 
gok konusulan ana dil olan Kurtgeyi konusan nufusun artis hizindan (%1 .57) oldukga yuksek 
olmasinin bir sonucu olarak gorulebilir. Artislardaki bu fark o zamanin mortalite (olumluluk) 
farkliliklarmin bir sonucu olabilir." (Toros vd., 1992). Arapgayi ana dil olarak konusanlann oranindaki 
yuksek artisin nedeni ise, bu dilin en yogun konusuldugu il olan Hatay'in 1939 yilinda anavatana 

273 



katilmasidir. "Bunlann disindaki dilleri konusan nufusun sayisal ve oransal azahsi, bu gruplann ana 
dilleri yerine Turkgeyi ana dil olarak belirtmis olmalan ile agiklanabilir. Ozellikle diger Kafkas dilleri 
grubunda yer alan Abazaca, Cerkezce, Gurcuce, Lazca, Dogu Avrupa dilleri grubunda yer alan 
Arnavutga, Bosnakga, Pomakga ve Acemce gibi dilleri konusan vatandaslanmizin, yurtdisina onemli 
bir gog vermedikleri dusunulurse, Turkgeyi ana dil olarak benimsemis olduklan soylenebilir.." (Toros 
vd., 1992). Ayni galismamn dikkati geken birbaska bulgusu ise, ana dili Kurtge olan vatandaslanmizin 
1935-1965 donemindeki artis hizinm Dogu ve Guneydogu Anadolu disindaki bolgede daha yuksek 
oldugudur. Bu durum mortalite farkhliklanyla ilgili olarak soylenenleri hakli gikardigi gibi, ig gogle ilgili 
olarak da ipuglan vermektedir. Anilan galisma etnik gruplann nufusunun tespit edilmesinden gok, 
etnik gruplann konustugu dilleri ana dil olarak konusan nufusu yansitmaktadir. Yeri gelmisken 
belirtilmesi gereken onemli bir gergek ise ana dilinin benlik algismm onemli bir unsuru oldugu 
gergegidir. Etnik gruplann evlilik gibi nedenlerle flulastigi durumlan da goz onune alan galisma ikinci 
dil olarak Kurtgeyi belirtenleri de hesaplara dahil etmistir. "Kurt kokenli nufusun dogurganlik duzeyinin 
oldukga yuksek oldugu bilinmektedir. Bu yorelerde mortalitenin de yuksek oldugu bilinmekle birlikte, 
yilhk nufus artis hizi olarak %1.57 sayisi gergekgi gorunmemektedir. Bu nedenle, 1965 yilmda Kurt 
kokenli nufusun en yogun bulundugu Siirt ilinin 1935-1965 donemindeki yilhk artis hizi (%1.91) 
kullanilirsa 1992 yili igin ikinci dili Kurtge olan nufus da dahil, toplam olarak yaklasik alti buguk milyon 
Kurt nufusa erisilmektedir. Olasi en ust sinin bulmak igin yilhk %3.33'luk bir artis varsayilabilir. Bu 
durumda, gerek ana dil gerekse ikinci dil olarak Kurtge konusan vatandaslanmizin toplami 7.224.402 
olmaktadir.." (Toros vd., 1992). Bu makale gergevesinde ise, bu rakama 1992 yili igin hesaplanan 
"Kirmanca, Kirdasga, diger, bilinmeyen" kategorisindeki 1965 nufus sayimimn 11. dil grubu da 
eklenerek maksimum 7.275.571 sayisina ulastinlmistir. Daha sonra artis hizinm hig dusmeden 
devam ettigini varsayarak -ki artis hizinm dusmeden 2000 yilina kadar gelebilmesi ve boylece 2025 
yilina kadar devam edebilmesi her turlu demografik donusum teorisine aykm ve imkansizdir- 2000 ve 
2025 yillanna projeksiyonlar gergeklestirilmistir. 2000 yilmda bu sayi en az 7.756.376 en gok 
9.531.140 olarak hesaplanmistir. Bu sayilar oransal olarak %11.8 ile %14.5 deger arahgina, Turk 
kokenli vatandaslanmizda ise oransal olarak %83.6 ile %86.5 deger arahgina karsi gelmektedir. 2025 
yili igin Kurtge konusan vatandaslanmizin sayisi en az 12.182.322, en gok 19.388.766 olarak 
hesaplanmistir. Bu sayilar oransal olarak %14.2 ile %22.6 arahgina karsi gelmektedir, Turk kokenli 
vatandaslanmiz ise oransal olarak %75.1 ile %83.3 arahginda bir degere sahip olacaktir. Kurtge 
konusan nufusla ilgili olarak verilen rakamlar ve yapilan projeksiyonlar nufus sayimlannda ayni ana 
dili grubuna ahndigi igin Zazaca konusan nufusu da kapsamaktadir. 

1997 yilmda Dogu ve Guneydogu Anadolu'nun yogun teror ve gog yasanan 15 ili ve Guney ve 
Bati Anadolu'nun teror bolgesinden yogun gog alan 6 ilinde yaptinlan bir arastirmanin "anadil" ve 
"hane iginde en gok konusulan dil" verilerinin ortaya koydugu durum Turkgenin gunluk hayatta buyuk 
olgude kullanildigini, bunun disinda evlerde kullanilma oranlannin da ihmal edilemeyecek olgude 
oldugunu gostermektedir. Evde en gok konusulan dilin anadillere gore dagihmina bakildiginda, anadili 
Kirmangi olanlann %17.9'u, anadili Zazaca olanlann %44.3'u ve anadili Arapga olanlann %60.6'si 
evde en gok Turkge konusmaktadir. Bu durumun gog ve egitim firsatlannda gelisme kaydedilmesi gibi 

274 



nedenlerle, zaman igerisinde ve kusaklar arasinda giderek daha da Turkgenin lehine olacak sekilde 
evrilecegini ifade etmek, yanhs bir ongoru olmasa gerektir. 

Turk Dunyasi toplam nufusu iki ayn tabloda (Tablo 18 ve 19) gosterilmistir. Bunlardan ilkinde 
yukanda ifade edilen noktalarda herhangi bir duzeltmeye gidilmemistir. ikincisinde ise gerekli 
duzeltmeler yapilarak bir sonug ortaya konulmaya galisilmistir. Ozellikle belirtmek gerekir ki, bu ikinci 
tablonun ortaya koydugu rakamlar "Turk" kavraminin dar anlamiyla yani sadece Turkge konusan 
nufus uzerinde bir tahmini igermektedir. Dolayisiyla, pek gogu her ne kadar Turk devletlerinin 
vatandasi olsalar ve/veya Turk kultur dairesi igerisinde olsalar da birinci tabloda bulunup, ikincisinde 
yer almayan unsurlar vardir. Bunlann ilki, bes Turk Cumhuriyetinde yasayan Rus nufustur. ikincisi, 
Kafkasya'da yasayan azinliklardan ana dili Turkge olmayanlardir. Uguncusij ise, ana dili Kurtge olan 
Turkiye Cumhuriyeti vatandaslandir. Buna karsilik Tablo 18'de yer almamakla beraber Tablo 19'a 
ABD, Almanya, Irak, iran ve Cin'de yasayan Turklerle ilgili duzeltmeler ilave edilmistir. Her iki tabloda 
da Turklerin toplam nufusunu hesaplarken bir dublikasyona yol agmamak igin Tablo 14'un Orta Asya 
bolumunde yer alan ve zaten bulunduklan ulkelerde toplama dahil edilmis bulunan Karakalpak ve 
Uygurlarm nufuslan gikanlarak birsonuca ulasilmistir. 

Turk Cumhuriyetlerinde esas unsuru teskil eden nufusla, Rus nufusun artis oranlan arasinda 
ciddi farkhliklar mevcuttur. Kaldi ki, bu oranlar 1979 ve 1989 Sovyet nufus sayimi verilerine 
dayanmaktadir (Anderson vd., 1989). Sovyetlerin dagilmasiyla birlikte bu ulkelerdeki Rus nufusu 
adeta bir panik havasmda Rusya'ya geri donmeye baslamistir. Dolayisiyla Turk Cumhuriyetlerinde 
etnik denge bu yazida hesaplanandan daha buyuk oranlarda esas unsur lehine degismistir. Bu durum 
Turk Cumhuriyetleri igin ayni zamanda nitelikli isgucunun yitirilmesi gibi oldukga olumsuz sonuglar da 
dogurmustur. 

3. Turk Devletlerinin 

Nufus Yapisi 

Turk Devletlerinin nufus yapilannin ele ahndigi bu bolum, nufusun miktan ve artis hizini 
inceleyerek (Tablo 1 ve 2) baslamaktadir. Daha sonra sirasiyla nufusun yerlesim yerlerine dagilimi ve 
yerlesim yerlerine gore artis hizlan (Tablo 3), kilometrekareye dusen nufus (Tablo 4), ulke bazmda 
nufusun yas ve cinsiyet yapisi (Tablo 5, 6, 7, 8, 9 ve 10), galisma gagi nufusu ve bagimlihk oranlan 
(Tablo 11), cinsiyet ve gocuk-kadin oranlan (Tablo 12) ele alinacak ve nihayet kaba dogum ve olum 
oranlan, dogal artis orani, toplam dogurganlik, bebek olumlulugu ve dogustaki yasam umudu gibi 
kriterlerin ele ahndigi (Tablo 13) alt bolumle sona erecektir. 

3.1 . Nufusun Miktan ve Artis Hizi 

ileriki bolumlerde de sikga basvurulacak olan bir tammla bu bolume baslanacaktir. Nufusun iki 
Katma Cikma/Yanya inme Suresi: Nufusun gelismesinin zaman iginde kesintisiz cereyan eden surekli 
bir olay oldugunu kabul eden ussel artis yontemine gore nufusun yilhk artis oranindan hareketle 

275 



hesaplanan suredir. 

Tablo 1'deki degerlere dikkat edilecek olursa Turk devletlerinde nufus artisi oldukga dikkat 
gekici sekilde ve bir istikrar gergevesinde cereyan etmektedir. Almanya ve Rusya'da hizlan farkli 
olmakla beraber 2000 yihndan sonra azalma baslamaktadir. Irak ve Libya ise yuksek temposunu bir 
miktar azalmayla muhafaza etmektedir. Rusya'nin 2000 yilinda 146 milyona giktiktan sonra 2025 
yilina kadar butun artis varsayimlanna gore ciddi dususler gostererek 141 ila 126 milyon arasinda bir 
sayiya inecektir. Almanya'nin durumu Rusya kadar panik gerektirmese de negatif bir durum arz 
etmektedir. Bu ulkelerin nufus yapilan geregi sorunlan sadece azalma degil ama ayni zamanda 
yaslanmadir. Asagidan gelen geng nufus yetersizliginden dolayi kendi yashlannin sorun ya da ayak 
bagi olarak algilanacaklan bir donem bu tur demografik ozelliklere sahip toplumlann kapisini 
galmaktadir. Turk devletleri igerisinde en kisa ikiye katlanma suresine 43 yil ile Ozbekistan, sonra 
sirasiyla 46 yil ile Turkmenistan, 63 yil ile Turkiye, 69 yil ile Kirgizistan, 87 yil ile Azerbaycan ve 
nihayet iginde yogun olarak bulunan Rus nufusun artis hizinin dusuk olmasindan dolayi 116 yil ile 
Kazakistan gelmektedir. Bu sure Libya igin 24 yil, Irak iginse 29 yildir (Tablo 1). 

Orta Asya Turk Cumhuriyetlerindeki nufus artis hizinin Eski Sovyetler Birligi'nin diger butun 
cumhuriyetlerinden daha yuksek oldugu bilinmektedir. Bu durum, Orta Asya'da yasayan Turk 
nufusunun ulkenin geri kalanindan gok daha hizla artmakta oldugunu gostermektedir. Boylece, Rus 
nufusu igindeki Orta Asya nufusunun orani da ayni sekilde artmaktadir. 



Ornek olarak Ozbekistan ele alinirsa nufusun 1960'h yillarda hizla arttigi, 1968-1969 yillannda 
bu artisin en yuksek seviyesine giktigi ve ardindan inise gegtigi gorulmektedir. Nufus artisi hizinin 
yavaslamasi ilk once 1966-1967 yillannda sehirlerde gorulmeye baslamistir. Ayni gelisme diger 
ulkelerde de yasanmistir. Kirgizistan'da net artis hizinin 1958-1959 yillannda 1,909, 1 964-1 965'de 
2,022, 1970-1 971 'de 2,265 ve 1 975-1 976'da ise 2,115 oldugu bilinmektedir. (Vicsnevky, 1988). ikinci 
Dunya Savasi sonrasi gorulen hizh nufus artisi gog hareketlerinden degil de ozellikle dogal nufus 
artisindan ileri gelmektedir. Dogum sayisi gok agik bir farkla olum sayisini gegmistir. Dunyanin en 
eski medeniyetlerine ev sahipligi yapan bu bolge 19. yuzyil sonunda Rus somurge yonetimine 
gegince koklu degisikliklere sahne olmustur. Bu degisiklikler, bolgenin ekonomik, sosyal ve kulturel 
yapisini da etkilemistir. 

Ozbekistan Cumhuriyeti'ne Eski Sovyetler Birligi'nin diger bolgelerinden gogmenler gelmis ve 
etnik yapida farkliliklar daha da artmistir. 1926 nufus sayiminda Ozbekistan'da 91 etnik grup varken 
bu sayi 1959 sayiminda 113'e, 1970 sayimymda ise 123'e gikmistir. Kirgizistan'da bu rakam 1926'da 
47 iken, 1970'de 80'e gikmistir. Ozbekistan'da esas unsurdisindaki halkin orani (Ruslar, Ukraynahlar, 
Tatarlar, Koreliler, Azeri Turkleri) 1926-1979 yillan arasinda yuzde 9,5'dan yuzde 20'ye gikmistir. Ayni 
donemde Ozbek Turklerinin kendi vatanlanndaki oranlan yuzde 74,2'den yuzde 68,7'ye dusmustur. 

1950-1995 doneminden 1995-2025 donemine gegerken nufusun ortalama yilhk artis hizinda 

276 



hem gelismis Bati toplumlan igin hem de Turk devletleri igin ciddi du§u§ler ortaya gikmistir. Irak ve 
Libya gibi toplumlarda artis hizindaki du§u§ nispeten du§uk kalmistir. Soz konusu donemde Almanya 
ve Rusya zaten %1'in altinda olan degerlerden eksi degerlere gerilerken, Turk Devletleri %2-3 
civanndaki degerlerden yuzde yanm ile bir buguk arasinda bir araliga gerilemistir (Tablo 2). Turk 
Devletlerinin yonetimleri, artik artis hizindaki dususij acilen yavaslatacak tedbirleri arastirmaya 
baslamahlar. Zira Bati'dan bildik tecrubeleri tekrar yasamaya gerek olmadigi gibi; demografik 
gostergeler belirli bir asamadan sonra yapilan mudahalelere duyarsiz kalmakta ve tepki 
vermemektedir. 

3.2. Yerlesim Yerlerine Gore 

Nufus ve Artis Hizi 

1994 yilmda yapilan bir arastirmada, Turk Cumhuriyetleri arasinda kentsel yerlesim alanlannda 
yasayan nufus orammn Turkiye'de en yuksek oldugu ortaya konulmustur. Kazakistan ve 
Azerbaycan'da toplam ulke nufusunun yansindan fazlasi kentsel yerlesim bolgelerinde yasamaktadir. 
Bu oranin Kirgizistan'da en dusuk oldugu gorulmektedir. Turkmenistan'da bu oran yuzde 44.8, 
Ozbekistan'da ise yuzde 41.1 olarak agiklanmistir. Nufusun kentsel alanlarda yasama orani 
gelismislik duzeyinin bir gostergesidir. Ekonomik kalkinma surecini tamamlamis olan ulkelerde bu 
oran hemen hemen ortadan kalkmis gibidir. Turk Cumhuriyetleri ekonomik ve sosyal kalkinma 
surecini henuz tamamlamamislardir. Kentsel yerlesim alanlannda yasayan nufus orammn toplam ulke 
nufusunun en azindan yarisim asmis olmasi da kalkinma surecinde olumlu mesafe alindigimn bir 
gostergesidir. Kentsel ve kirsal yerlesim alanlan arasinda yasam kalitesi bakimindan gok farkhhklar 
olmasi, kentlesme surecinin henuz tamamlanmadigimn bir gostergesidir. Kentsel orgutlenmenin 
devam ettigi gorulmektedir. 

Kentli nufusun ortalama artis hizimn en yuksek oldugu ulke Turkiye'dir. 1950-1955 yillan 
arasinda kirsal yerlesim bolgelerinden kentsel yerlesim bolgelerine dogru yogun bir gog hareketi 
yasanmistir. Benzer bir sekilde aym donemde Kazakistan'da da yogun bir gog yasanmistir. Kirsal 
yerlesim bolgelerinden kentsel yerlesimlere gelen nufus, dogurganlik davramsim aym sekilde 
surdurmektedir. Boylece kentsel nufusun artisi hem dogal artisdan hem de gog hareketine bagh 
olarak arttigi gorulmektedir. Gog eden kir nufusunun dogurganlik hizlan yavas yavas azalmaya 
baslamistir. Kazakistan'm kentsel nufus artis hizi Turkiye'den sonra ikinci en yuksek degere sahiptir. 
Eski Sovyetler Birligi donemi ulkedeki esas unsur dengesinin bozulmasi igin devamli Rus nufus 
yerlestirme politikalanmn uygulandigi donem olmustur. 2000 yilindan 2015 yihna kadar olan on bes 
yilhk donem igin kentsel nufus artis hizi incelendiginde, baslangigta en yuksek degerlere sahip olan 
Turkiye ve Kazakistan harig butun cumhuriyetlerde artis egilimi gostermektedir. 

Turkiye ve Kazakistan harig diger dort Turk devletinde kentsel nufus artisimn artarak devam 
etmesi bu ulkelerde baslangigta kentlesme duzeyinin nispeten dusuk olmasi ve Sovyet sonrasi 
donemde kirsal gegim imkanlarimn daralmasiyla kentlere dogru bir gog olusmasiyla izah edilebilir. 

277 



Kirsal nufus gelismis az gelismis butun ulkelerde dusmektedir. Farkhhk sadece bu dusmenin 
siddetindedir. Ancak belirli bir asamadan sonra kir kaynakh gogler kentli nufusun artis hizini agiklama 
ozelligini yitirecektir. Kirsal alandan kentsel alana dogru gergeklesen gog nufusun geng ve dinamik 
kesiminde agirlik kazanmaktadir. Kirda kalan nufusun bu nedenden dolayi giderek yaslanmasi kirsal 
dogurganhgi da dusurecek ve buna bagh olarak zamanla kentler uzerindeki gog baskisini da sona 
erdirecektir. Bu asamadan sonra kentli nufusun artisinin tamamina yakm kismini kendi dogurganhgi 
agiklayacaktir. Nitekim Turk Devletleri igin 2000 yili kent ve kir artis hizlarma bakildiginda bir taraftan 
digerine bir akimin var oldugunu gorebilmek mumkun iken, 2015 yilina gelindiginde bu iliskinin 
bozuldugu ve kentlerdeki artis hiziyla kirsal alandaki azahs hizmin benzerligini yitirdigini gozlemlemek 
mumkundur (Tablo 3). 

Kazakistan'in baslangigtan itibaren hizli artis oranlanna ulasmasinin nedenlerinden biri de eski 
Sovyetler Birligi'nin dogu bolgelerindeki tabi kaynaklan isletmeye agmasidir. 1950'li yillarda 
Kazakistan'da islenmemis topraklar isletmeye agilmistir. Dogu bolgelerinin zengin dogal kaynaklan bu 
bolgelere olan gog hareketini hizlandirmistir. 

1950 yilinda Turkiye'de 4.4 milyon kisi kentsel yerlesim alanlannda yasamaktadir. Kentsel nufus 
buyuklugu Kazakistan, Ozbekistan ve Azerbaycan'da 1 milyonun uzerine gikmistir. 2015 yili igin 
yapilan tahminlerde, Turkiye'de 69 milyon kisinin kentsel yerlesim merkezlerinde yasamasi 
beklenmektedir. Bu sayinin Ozbekistan'da 17 milyon kisiye ulasacagi tahmin edilmektedir. 
Kazakistan'da kentsel nufus 14 milyona ulasabilecektir. Kentsel nufus buyuklugu, Azerbaycan'da 6 
milyona, Kirgizistan'da 3.2 milyona ve Turkmenistan'da 3.1 milyona ulasacagi yapilan tahminler 
sonucu ortaya konulmustur. 

Turk Cumhuriyetlerinde kentsel alanlarda yasayan nufusun yuzde dagilimlan incelendiginde, 
1950 yilinda Azerbaycan'da toplam ulke nufusunun yaklasik yuzde 46.3'u kentsel alanlarda yasadigi 
gorulmektedir. Diger bir deyisle, kentli nufus yuzdesi en yuksek olan ulke olma ozelligine sahiptir. Ayni 
yilda kentli nufus yuzdesinin en dusuk oldugu ulkenin ise Turkiye oldugu incelenen veriler sonucu 
ortaya konulmustur. ikinci sirada yer alan Turkmenistan bu yerini 1965 yilinda itibaren Kazakistan'a 
birakmistir. Sadece Kazakistan'da 1975 yilinda kentli nufus yuzdesi toplam ulke nufusunun yansina 
ulasmistir. 1950 yilinda en az kentli nufus yuzdesi 21.3 iken bu degerin 1970 yilinda 38.4'e ulastigi 
gorulmustur. 

2015 yilinda itibaren yapilan kentli nufus yuzdeleri tahminleri incelendiginde, Kirgizistan disinda 
butun diger Turk Cumhuriyetlerinde kentsel alanlarda yasamasi beklenen nufus yuzdesi toplam ulke 
nufuslannin yansini gegecegi tahmin edilmektedir. 2015 yilinda, Turkiye'de toplam ulke nufusunun 
yuzde 84.5'inin kentsel yerlesim alanlannda yasamasi beklenmektedir. Kentsel nufus yuzdesinin ikinci 
olarak en fazla yuzdeye sahip olmasi tahmin edilen Cumhuriyet olan Kazakistan'da bu yuzde 68.4 
oraninda gergeklesebilecektir. Daha sonra ise Azerbaycan'm yuzde 64.0 olmasi varsayilan kentsel 
nufus yuzdesi ile yapilan siralamada uguncu sirada yer almasi beklenmektedir. Sirasiyla, 
Turkmenistan, Ozbekistan ve Kirgizistan gibi diger Orta Asya Cumhuriyetlerinin kentsel nufus yuzdesi 

278 



siralamasinda yer alacagini soylemek mumkundur (Tablo 3). 

2015 yihndan itibaren kirsal alanlarda yasamasi beklenen nufusun toplam ulke nufusuna 
oranlamasi yapildiginda ortaya gikan sonuca gore bir siralama yapildiginda Kirgizistan 
Cumhuriyeti'nin ilk sirada yer alabilecegi gorulmektedir. En son sirada yer almasi beklenen Turkiye 
Cumhuriyeti'nde bu degerin yuzde 15.5 olarak gergeklesecegi tahmin edilmektedir. Daha sonra ise 
Ozbekistan Cumhuriyeti ikinci sirada, Turkmenistan Cumhuriyeti uguncu sirada, Azerbaycan 
Cumhuriyeti'nin dorduncu sirada ve Kazakistan Cumhuriyeti'nin ise besinci sirada yer almasi 
beklenmektedir (Tablo 3). 

Sonug olarak 21. yuzyil, Turk Cumhuriyetlerinin hizh bir kalkinma surecine girecegi ve pek 
gogunun bu sureci tamamlamis olacagi bir donem olacaktir. Kirsal yerlesim alanlannda yasayan 
nufus azalmaya baslayacaktir. Dogal olarak, kentsel yerlesim alanlannda yasayan nufusun artmasi 
sonucu ortaya gikmaktadir. Kirsal alanlarda yasayan nufusun artis hizi daha gok dogal nufus 
artisindan dolayi olacaktir. Kentsel yerlesim alanlanna gog eden nufusun, belli bir sure yuksek 
dogurganlik davranismi surdurmesi beklenmektedir. ilerleyen zaman iginde kentlerde yasayan kirsal 
nufus bu yuksek dogurganlik egilimini terk etmeye baslayacaktir. 

Kentlesme duzeyi en yuksekler arasinda bulunan Belgika 1950'den itibaren %90'i asmistir. 
Belgika 2015'te %98 oraninda kentli nufusa sahip olacaktir. Esas ilging olan sonuglar gelismis bir 
tanm ulkesi oldugu kabul edilen Hollanda igin gozlenmistir. En onemli gelirini tanm ve hayvancihktan 
kazanan Hollanda 1950 yihnda %15.8, 2000'de %10.7 ve 2015'te %9.0 oraninda kirsal nufusa sahip 
olacaktir. Dolayisiyla bir Hollandah tanm isgisinin sagladigi katma degerle Turk dunyasi rakamlan 
karsilastinldiginda olaganustu buyuk farkhhklarla karsilasilmaktadir. Kentlesme oraninda gelismis 
Bati ulkelerinin gerisine dusen Turk ulkeleri Afganistan ve Pakistan gibi ulkelerden ise ileri bir asamayi 
tutturmuslardir. 

3.3. Nufus Yogunlugu 

Nufus ile uzerinde yasadigi topraklann yuzolgumu arasindaki oran genellikle Nufus Yogunlugu 
olarak tanimlanmaktadir. 

Tablo 4: Nufus Yogunlugu (kisi/km2) 

Yuzolgumu 

Ulke (1000 km2)1950 2000 2025 

Hollanda 37 248 389 395 

Japonya 378 221 335 321 

Azerbaycan 87 33 90 112 

279 



Kazakistan 2.7172 6 7 

Kirgizistan 199 9 23 30 

Ozbekistan 447 14 56 82 

Turkiye 779 27 84 110 

Turkmenistan 488 2 9 13 

Kanada 9.9761 3 4 

Rusya Federasyonu 1 7.075 6 9 8 

Kaynak: 1 996 Revision of the United Nations World Population Prospects. 

Nufus yogunlugu bakimindan Turk Devletleri iginde en yuksek degere Azerbaycan sahiptir. 
Daha sonra sirasiyla Turkiye, Ozbekistan, Kirgizistan, Turkmenistan ve Kazakistan gelmektedir. 
Kazakistan Turkiye'nin ug katmdan buyuk cografyasiyla nufus bakimindan dunyanin en seyrek 
ulkelerinden birisidir. En yogun degere sahip olan Azerbaycan bile bu konuda dunyanin en yogun 
degerlerini tasiyan Hollanda ve Japonya'dan ug kat daha seyrek bir yogunluga sahiptir. Nufus 
yogunluguyla kalkinma duzeyi arasinda dogrudan ya da dolayh bir sebep-sonug iliskisinden 
bahsetmek mumkun degildir. Zaman zaman nufusla ilgili lehte yahut aleyhte gorus sahibi olanlarm 
ifade ettigi gibi, bizzat nufus yogunlugunun dusuk ya da yuksek olmasinm ekonomik ve sosyal 
kalkinmamn asamalanyla herhangi bir sekilde iliskilendirilmesi, bilimsel olarak durust ve dogru bir 
davranis tarzi degildir. 

3.4. Nufusun Yas ve Cinsiyet Yapisi 

Bu bolumde ele alman ulkelerde nufus kitlesinin beserli yas gruplanna ve cinsiyete gore 
gosterdigi bilesim sekli incelenecektir. 

Turk Devletlerinin nufus yapilan ele alindiginda geng nufusa sahip olduklan ilk dikkati geken 
unsur olmaktadir. 1950 yili nufus verilerine bakildiginda Turk Devletlerinin toplam 39 milyon kisilik bir 
nufusa sahip olduklan gorulmektedir. Butun Turk Cumhuriyetleri'nde toplam nufusun 2000 yilmda 124 
milyona, 2025 yilmda ise 167 milyona ulasacagi tahmin edilmektedir. Buna gore en kalabahk Turk 
Devleti Turkiye olacaktir. Turkiye'yi sirasiyla Ozbekistan, Kazakistan, Azerbaycan, Turkmenistan ve 
Kirgizistan takip edecektir. Kirgizistan 2000 yilmda Turkmenistan'dan daha buyuk bir nufusa sahipken 
2025 yilmda Turkmenistan'in gerisinde kalacaktir. 

Turk ulkelerinde nufusun yas gruplanna gore tasnifinden dunya tarihinin onemli olaylannin izine 

ulasmak mumkundur. I. ve II. Dunya Savaslannm yas yapisi uzerindeki etkileri gok agik olarak butun 

Turk Devletlerinde gorulmektedir. Nispeten Turkiye'de II. Dunya Savasi'nin nufus uzerindeki etkisi 

daha hafif kalmistir. II. Dunya Savasi'na girmemesine ragmen Turkiye nufusundaki etkinin sebebi 

280 



erkek nufusun uzun yillar silah altinda tutulmus olmasidir. Azerbaycan ve Orta Asya'daki Turk 
devletlerinin nufusunda ozellikle II. Dunya Savasi buyuk izler birakmistir. 

3.4.1. Azerbaycan 

Azerbaycan nufusunun 2000 yih itibanyla %4.2'sini, 2025 yihnda ise %1.6'sini Ruslar teskil 
edecektir. Cinsiyet oranlan inceleme donemi boyunca hep kadmlann lehinde gergeklesecektir. 
1950'de toplam erkek nufusun 1.363 bin, kadin nufusun ise 1.533 bin oldugu anlasilmaktadir. Bu 
degerlerin, 2000 yilinda sirasiyla 3.842 bin ve 3.986 bine ulastigi bilinmektedir. 2025 yilinda ise 4.797 
bin olan erkek nufusa karsilik 4.917 bin kadin nufus tahmin edilmektedir (Tablo 5). 

3.4.2. Kazakistan 

Kazakistan nufusunun 2000 yilinda %44.2'sini, 2025 yilinda ise %34.1'ini Ruslar teskil edecegi 
tahmin edilmistir.1 Kazakistan'da nufusun cinsiyete gore dagilimi incelendiginde, kadin nufusun erkek 
nufustan sayisal olarak daha fazla oldugu gorulmektedir. 1950 yih verileri incelendiginde, yaklasik 7 
milyonluk nufusun 3.244 bini erkek, 3.459 bini kadin; 2000 yilinda 17 milyon kisinin 8.235 bini erkek, 
8.691 bini kadin; 2025 yilina gelindiginde ise 20 milyonu askin nufusun 9.803 bini erkek, 10.242 bini 
kadinlardan meydana gelecektir (Tablo 6). 

3.4.3. Kirgizistan 

Kirgizistan nufusunun 2000 yilinda %23.4'unu, 2025 yilinda ise %13.5'ini Ruslar olusturacaktir. 
Kirgizistan'da yas gruplanna gore nufus dagilimi incelendiginde, diger Turk Cumhuriyetlerinde oldugu 
gibi geng ve dinamik bir nufus yapisina sahip oldugu soylenebilir. Cinsiyet farkhlasmasina gore 
toplam ulke nufusu ele alindiginda, 1950 yih verilerine gore erkek nufusun 829 bin ve kadin nufusun 
ise 911 bin; 2000 yilinda erkek nufusun 2.228 bin, kadin nufusun 2.315 bin kisi oldugu bilinmektedir. 
2025 yih tahminine gore ise ulkede 2.925 bini erkek, 3.025 bini kadin olmak uzere toplam olarak 
yaklasik 6 milyona ulasan bir nufus yasiyor olacaktir. Cinsiyet dengesinin ele alinan butun donemler 
boyunca kadmlann lehine seyrettigi dikkati gekmektedir (Tablo 7). 

3.4.4. Ozbekistan 

Eski Sovyetler Birligi'nde 1989 yilinda yapilan genel nufus sayimina gore Ozbekistan nufusu 22 
milyondur. Ozbekistan'in 2000 yih itibariyla yuzde 7.8'i, 2025 yih itibanyla da %3.8'i Rus nufusundan 
olusmaktadir. 1950 yih nufus verilerine gore erkek nufusun yaklasik olarak 3.057 bin, kadin nufusun 
ise 3.256 bin oldugu bilinmektedir. Bu degerler, 2000 yih igin sirasiyla 12.430 bin ve 12.590 bin olarak 
gergeklesmistir. 2025 yilinda ise erkek nufusun 18.178 bin ve kadin nufusun ise 18.320 bin olacagi 
tahmin edilmektedir (Tablo 8). 

Ozbekistan, yetiskin ve yasli nufusun en az oldugu Orta Asya ulkesi olma ozelligine sahiptir. 

Diger bir degisle, yetiskin olumlulugunun en yuksek oldugu ulkedir. 0-4 ve 5-9 yas grubunda yer alan 

gocuk nufusunda fazlahgi dikkatleri gekmektedir. Ozbekistan Cumhuriyeti'nde 2000 ile 2010 yillan 

281 



arasindaki donem igin yapilan nufusun yas gruplanna gore tahminleri ayni yillarda devam etmesi 
beklenen yuksek dogurganlik egiliminin bir gostergesidir. Bu donemde, gocuk ve geng yastaki 
nufusun genel nufus igindeki agirligi dikkati gekmektedir. 

60 ve daha fazla yas grubunda yer alan nufusun az olmasi, nufusun dinamik bir yapiya sahip 
olacagimn bir diger gostergesidir. 2000 yili igin yapilan tahminlerde, kadin ve erkek nufus birbirlerini 
dengelemektedir. Olumlu bir ozellik olarak nitelendirilebilen bu durum, ayni zamanda ulkedeki cinsiyet 
oraninin kabul edilebilir oranlar dahilinde olabileceginin bir baska ifadesi anlamina gelmektedir. 

Nufusun geng olmasi ulkeye bir dinamik yapi kazandiracaktir. Fakat, bu olumlu sonug galisma 
gagindaki nufusun artmasi anlamina da gelecektir. Herkese is imkani saglanmasi, ulkedeki yasam 
kosullannin iyilestirilmesi gereklidir. Aksi takdirde kentlerde gokuntu bolgelerinin olusmasi soz konusu 
olacaktir. Ozellikle 2025 yihnda yasli nufus oraninin artacagmi da soylemek munkundur. Bu durum, 
yasli nufus igin sosyal ve kulturel aktivitelerin artinlmasi ve kentlerin yasli nufusun da ihtiyaglanna 
cevap verecek sekilde duzenlenmesi gerektirecektir. Konu geng nufus agismdan ele ahndiginda, 
galisma kosullannin iyilestirilmesinin ve is imkanlannin artinlmasinin gerekliligi ortaya gikacaktir 
(Tablo 8). 

3.4.5. Turkiye 

1923 yili nufus tahminlerine gore yaklasik olarak 12.5 milyon olan Turkiye Cumhuriyeti nufusu, 
1927 yihnda yapilan ilk genel nufus sayimi sonucuna gore 13.5 milyona yukselmistir. 1950 yihnda 
Turkiye'de 10.457 bini erkek, 10.354 bini kadin olmak uzere 20.811 bin kisi yasamaktadir. ilk nufus 
sayimini izleyen yillarda goreli olarak dusuk olan ulke nufusu, ikinci Dunya Savasi'ndan sonra 
artmaya baslamistir. 2000 yili verileri incelendiginde bu hizh nufus artisi sonucunda ulke 33.199 bini 
erkek ve 32.532 bini kadin nufus olmak uzere toplam 66 milyona yaklasan bir nufus buyuklugune 
sahip olmustur. 2025 yili tahminlerine gore 43.005 bini erkek, 42.788 bini kadin olmak uzere 86 
milyona yakin bir nufus buyuklugu soz konusu olacaktir. 

2000 yili igin yapilan tahminlerde geng nufusun oraninin yuksek oldugu gorulmektedir. Bu 
durumun, azalarak da olsa surecegini soylemek mumkun olabilir. Dogurganlik hizlanndaki azalmanin 
bir sonucu olarak ortaya gikan bu durumun 21. yuzyihn ilk geyregine kadar devam etmesi 
beklenmektedir (Tablo 9). 2000 yilindan itibaren azalma egilimine girecegi tahmin edilen dogurganlik 
davranisinin bir sonucu olarak 2025 yili 0-20 yas nufusunun azligi dikkati gekmektedir. Buna bagli 
olarak galisma gagi nufusunun fazla olacagi ve bagimlihk oraninin dusecegi de tahmin edilmektedir. 
Ortalama yasam suresinin uzayacagmi soylemek mumkundur. 60 ve yukansi yas grubunda olan 
nufusta da bir artis egilimi gozlenmektedir. 

3.4.6. Turkmenistan 

Turkmenistan'da 2000 yili itibariyle toplam ulke nufusunun yuzde 91.6'sini esas unsur nufusu 
olusturmaktadir. Ulkede yuzde 8.4 oraninda Rus bulunmaktadir. Kaba Dogum Hizi binde 28.6 olan 

282 



Turkmenistan'da ulke disina olan gog gok az gergeklesmistir. 

1950 yih nufus verileri incelendiginde 593 bin erkek nufusa, 618 bin de kadin nufusa sahip 
oldugu gorulmektedir. 2000 yilinda toplam ulke nufusundaki artisa bagli olarak erkek nufusun 2.218 
milyona ve kadin nufusun ise 2.263 milyona ulastigi gorulmektedir. 2025 yilinda ulkede 3.209 milyon 
erkek nufus ve 3.261 milyona yakin kadin nufus bulunacagi gorulmektedir (Tablo 10). 

3.5. Cahsma Cagi Nufusu ve 

Bagimhlik Oram 

Bu bolume burada ele alinacak kavramlarla ilgili bir on agiklamayla baslamak uygun olacaktir. 
Cahsma Cagindaki Nufus: Cahsma hayatimn normal yas simrlan olarak kabul edilen 15-64 
yaslanndaki nufusu ifade eder. Cahsmayan Nufus: Ekonomik degerlerin uretiminde rol oynamayan 
fertlerin meydana getirdigi kitledir. Qahsan nufusun uretimiyle gegindigi igin bu kitleye gogunlukla 
"Bagimli Nufus" adi verilir. 

1950 yilinda Turk Devletleri iginde en yuksek bagimhlik oranina sahip olan Turkiye'dir. 
Kazakistan gok yakin bir degerle Turkiye'yi takip etmektedir. Azerbaycan uguncu en yuksek bagimhlik 
oranina sahiptir. Bu ug ulkenin bagimhlik oranlannda 1950-2025 doneminin surekli bir dususun 
yasandigi donem olacagini yapilan projeksiyonlar ortaya koymaktadir. 

Turkmenistan, Ozbekistan ve Kirgizistan'da ise 1950'de dusuk olan bagimhlik oranlan 2000'e 
gelindiginde en yuksek seviyelerine ulasarak diger ug ulkeyi geride birakmistir. 2000-2025 arasi 
donemde ise daha hizh bir dususle asagi yukan Turk ulkeleri ortalamasi diyebilecegimiz %40-50 
arahgina geleceklerdir. Buradaki verilerden hareketle Ozbekistan, Turkmenistan ve Kirgizistan'in 
demografik donusum surecine Turkiye, Kazakistan ve Azerbaycan'dan daha geg girdikleri rahathkla 
soylenebilir. 65 ve yukan yas grubunun bagimhlik orani igindeki payma bakilacak olursa bu daha 
rahathkla anlasilacaktir. Turkiye ve Kazakistan'da surekli yukselen bu grubun orani, Ozbekistan, 
Turkmenistan ve Kirgizistan'da 1950-2000 arasi dusmus, 2000-2025 arasi yukselise gegmistir. 
Azerbaycan'da ise 65 ve ustu yas grubunun nufus igindeki payi 1950-2000 doneminde ayni kalmis, 
fakat 0-14 yas grubunun nufus igindeki payi ayni donemde azaldigi igin 65 ve ustu yas grubunun 
bagimhlik orani igindeki payi nispi olarak yukselmistir. Turk ulkeleri 65 yas ve ustu bagimli nufus orani 
2000 yilinda %10-20 arasi bir degere sahipken gelismis ulkelerde bu oran %40-50 civanndadir. 0-14 
yas grubunun bagimhlik orani igindeki payi Turkmenistan, Ozbekistan ve Kirgizistan harig Tablo 
11 'de yer alan butun ulkeler igin 1950-2025 arasi surekli dusus gostermistir. Bu ug ulkede ise 1950- 
2000 arasinda yukselmis, 2000-2025 arasinda dusmeye baslamistir (Tablo 11). 

Turk toplumlan, gahsma gagi dismdaki yash nufus agisindan 2025 yilinda gelismis Bati 
toplumlarimn 1950 yihndaki durumlanna benzer bir durumda olacaktir. Bu gidisi tersine gevirmenin 
bilinen insani bir yontemi bulunmadigina gore, simdiden yashlara yonelik demografik projelerin 
gundeme ahnmasi gereklidir. Bu duruma uygun istihdam politikalannin uretilmesi ve beseri kaynaklar 

283 



planlamasimn da bir an once yapilmasi zorunludur. 

3.6. Cinsiyet ve Qocuk-Kadin 

Oranlan 

Bu bolumde cinsiyet ve gocuk-kadin oranlan incelenecektir. Cinsiyet Oram: Bir ulkenin genel 
nufusunda kadin ve erkek olarak iki cinsin toplami arasindaki orandir. Genellikle bu oran 1000 kadina 
dusen ortalama erkek sayisi seklinde gosterilir. Cocuk-Kadin Oram: Dogurgan gagdaki 1000 kadina 
dusen 0-4 yaslanndaki ortalama gocuk sayisidir. 

1950-2025 doneminde Turkiye harig Turk ulkelerinde cinsiyet oranlan nispeten daha dusuk bir 
seviyeden baslamis ve surekli yukselme egilimi gostermistir. Turkiye'de ise nispeten yuksek bir 
seviyeden baslayarak 1950-2000 doneminde yukselmis, 2000-2025 doneminde dususe gegmistir. 
Cinsiyet oram Rusya'da dikkat gekici bir sekilde dusuktur. Dogustaki cinsiyet oranlanmn dismda, 
katildiklan buyuk savaslarda gok miktarda erkek nufus kaybetmis olmalan ve erkek nufus igin 
ortalama yasam beklentisindeki gelismelerin nispeten yavas olmasi da bu dusuklugun nedenleri 
arasindadir. Dogrudan olmasa da nufus artis hiziyla cinsiyet oram arasinda guglu bir korelasyondan 
bahsetmek herhalde yanlis bir ifade olmaz. 

Tablo 12'de 1950-2025 donemi gocuk-kadin oranlanna bakildiginda Ozbekistan, Turkmenistan 
ve Kirgizistan harig Turk ulkelerinde bir dusus trendiyle karsilasihr. Ozbekistan, Turkmenistan ve 
Kirgizistan'da dogurgan gagdaki 1000 kadin basina dusen 0-4 yaslanndaki gocuk sayisi 1950'den 
2000'e kadar ciddi sekilde artmistir. Ancak bu sayi 2000'den sonra 2025'e kadar yaklasik 300 
ortalamaya gerileyecektir (Tablo 12). 

3.7. Diger Demografik Kriterler 

Bu bolumde kaba dogum oram, kaba olum oram, dogal artis oram, toplam dogurganlik, bebek 
olum oram ve cinsiyete gore dogustaki yasama umudu incelenecektir. Kaba Dogum Oram: Bir yil 
iginde kaydedilen canh dogumlann sayisimn o yilm genel niifusuna oranlanmasidir. Kaba Olum 
Oram: Bin nufusa dusen yilhk ortalama olum sayisidir. Dogal Artis Oram: Yil igindeki dogumlarla 
olumler arasindaki farkin o yilm ortalama genel nufusuna oramdir. Toplam Dogurganlik Oram: Nufus 
kusagi esasina gore kadinlann 15-49 yaslan arasinda dogurgan olduklan sure boyunca ortalama 
olarak dogurabilecekleri gocuk sayisim gosteren hipotetik bir orandir. "Bir ulkede nufusun sabit 
kalabilmesi igin her kadimn kendi yerini alacak bir kiz gocugu birakmasi gerekmektedir. Bu da 
ortalama olarak kadin basina 2.2 canh dogum demektir. Fakat gerek olum yuzunden, gerek kisirhk 
gibi biyolojik etkenler, gerek bekar kalma ve gayrimesru iliskilerin hos karsilanmamasi gibi sosyal 
etkenler ve kiz gocugunun disanya gog etmesi ve yerinin doldurulmamasi gibi nedenler yuzunden 
canh dogmus her kiz gocugu ureme sureci iginde annesinin yerini alamamaktadir. Bu yuzden en ideal 
sartlarda bile nufusun sabit kalmasi igin gerekli olan ortalama canh dogum sayisi 2.2'yi asmaktadir" 
(Cerit, 1983). Bebek Olum Oram: Birinci yas gunune henuz ulasmamis bebekler arasinda bir takvim 

284 



yihnda kaydedilen olumlerin, o takvim yihndaki dogumlara oranidir. Ozellikle bu oran, ulkelerin sosyo- 
ekonomik duzeyinin belirgin bir gostergesidir. Dogustaki Yasama Umudu: Bireylerin dogumdan 
itibaren ortalama olarak kag yil yasayabilecegini hayat tablosuna gore ortaya koyan hipotetik bir 
hesaplamadir. 

Orta Asya Cumhuriyetlerinde, demografik gegis surecinin yasandigim soylemek mumkundur. Bu 
sureg ikinci Dunya Savasi sonrasinda belirgin olarak gorulmeye baslanmistir. Savas sonrasinda, 
yuksek dogum ve olum hizlan yerlerini yavas yavas du§uk dogum ve olum hizlanna birakmistir. 
Du§uk olum hizi belli bir donem artisa gegmis olmasina ragmen geleneksel olarak dogurganhk hizi 
yuksek kalmistir. Bu yuksek dogurganhk hizi son yillarda dusus egilimine gegmistir. Bu dusus 
egilimine ragmen bolgedeki butun cumhuriyetlerin nufusunun hizh bir sekilde arttigi gorulmektedir. 
Turkiye'de, yuksek dogurganhk egiliminin devam ettigi bilinmektedir. Kaba olum hizmda dusme egilimi 
gorulmesine karsin bebek olumleri halen yuksek seyretmektedir. 1960'h yillardan itibaren, Orta Asya 
Turk Cumhuriyetlerinde yasam standartinin yukselmesi ile dogum hizi da yukselmistir. Kadin 
saghgina onem verilmeye baslanmistir. Dogal olarak, bu cumhuriyetler geleneksel gok gocuklu aile 
yapisini anilan tarihlere kadar ve ozellikle kirsal kesimlerinde korumuslardir. Ozellikle, 1970'li yillarda, 
bazi Orta Asya Cumhuriyetlerinde gocuk sayisinda azalma gorulmeye baslanmistir. Bu azalma egilimi 
ilk donemlerde kentlerde yasayan ve egitim seviyesi yuksek gruplarda, daha sonra ise toplumun diger 
gruplannda gorulmustur. istatistiklerde sik sik yer almaya baslayan bu olay toplam dogurganhk 
hizmdaki artisi tersine gevirmeye baslamistir. Ozellikle 20 ile 40 yas grubunda yer alan kadinlann 
dogurganhk egilimleri, dogurganhk hizmda belirleyici hale gelmistir. 1985 yihndan itibaren Turk 
Devletlerinin dogurganhk duzeyi incelendiginde, Kaba Dogum Hizlannda dusme egilimi gorulmektedir. 
Turkmenistan, butun Turk Cumhuriyetleri arasinda en yuksek Kaba Dogum Hizina sahiptir. Daha 
sonra Ozbekistan ve Kirgizistan'da Kaba Dogum Hizlannin yuksek oldugu gorulmektedir. Orta Asya 
Cumhuriyetlerinde 1960'h yillarda butun yas gruplannda yasa ozel dogurganhk hizi artmistir. Ancak, 
1980'li yillara dogru bir dusus egilimi Kirgizistan'da ozellikle 30 ile 40 yas grubunda, Turkmenistan'da 
ise 20 ile 25 yas grubu ve 30 ile 40 yas grubu arasinda kendisini gostermeye baslamistir. Daha sonra, 
bu dusus egilimi butun yas gruplannda hissedilmistir. Butun Orta Asya Cumhuriyetlerinde saptanan 
gocuk sayisi 1950'li yillann (1930'lu yillann sonunda dogan yas grubu) ikinci yansindaki yas gruplan 
kusagma ulasmistir. Ozellikle 1980'li yillann ikinci yansmdan itibaren, Orta Asya Turk 
Cumhuriyetlerinde, dogum hizlannin azaldigi birdoneme girilmistir. 

1960'h yillarda uyelerinin gogunlugunu Turkmen Turklerinin olusturdugu koylu kooperatiflerinde 
gahsanlar arasinda bir arastirma yapilmistir. Bu arastirmada, Turkmen kadinlanna "Hayatiniz 
boyunca kag gocuk sahibi olmak istiyorsunuz?" seklinde bir soru yoneltilmistir. Soruya verilen 
cevaplann degerlendirmesi sonucunda Turkmen kadinlannin gocuk sahibi olma konusunda bir 
kaygilannin bulunmadigi ortaya gikmistir. Bir baska deyisle, bu sorunun kesin bir cevabmm 
bulunmadigi tespit edilmistir. Kadinlann yaklasik yuzde 80'ni "Yapabildigimiz kadar, zira biz 
Turkmenlerde ne kadar gok gocuk olursa o kadar iyi olur" seklinde cevap vermistir. Kadinlara ayni 
zamanda "Ailenin kag gocuk sahibi olmasi gerektigi onceden tespit edilmeli midir? " seklinde bir soru 

285 



daha yoneltilmistir. Gorusmeye katilan kadinlann sadece yuzde 9.8'si "Ailelerin gocuk sayilanni 
onceden saptamasi gereklidir" yonunde gorus bildirmislerdir. Daha sonra yapilan benzer 
arastirmalarda, bu soruya verilen cevaplann orani degismistir. "istenen gocuk sayisimn onceden 
belirlenmesi gereklidir" seklinde verilen cevaplann dagihmi 20-24 yas grubunda yer alan kadinlarda 
yuzde 23, 25-29 yas grubunda yer alan kadinlarda yuzde 11.4, 30-34 yas grubunda yer alan 
kadinlarda ise yuzde 8.9 ve 35 yasindan fazla kadinlarda yuzde 4.5 olarak bulunmustur (Spapiro, 
1988). 1975 yihnda Ozbek kadinlanna yonelik olarak yapilan benzer bir arastirma ailelerin gelecege 
iliskin kesin gorusleri oldugunu gostermektedir. "Hayatiniz boyunca kag gocuk istiyorsunuz?" seklinde 
yoneltilen bir soruya kadinlann yuzde 34.7'si kesin bir cevap vermemistir. Kirsal kesim kokenli isgilerin 
hanimlan ile orta ve ust seviye teknik egitimli isgilerin hanimlan arasindaki belirsiz cevap orani ancak 
yuzde 6 duzeyinde kalmaktadir. Bununla birlikte, istenilen ve sahip olunan gocuk sayisimn kesin bir 
sekilde saptanmasinin dogum sayisimn sinirh tutuldugu anlamina gelmemektedir. Ancak, kirsal 
kokenli birgok aile halen kalabalik bir aile kurmayi istemektedir. Kirsal kokenli olan ve orta egitimini 
tamamlamamis veya daha az bir egitim seviyesine sahip Ozbek kadinlara yonelik olarak yapilan bir 
arastirmada, bu grup kadinlann yuzde 34.7'sinin 4-5, yuzde 20.5'inin 6 veya 7 ve yuzde 19.5'unun 
8'den fazla gocuk istedigi saptanmistir. Hatta, ayni grup kadinlardan orta ve yuksek seviyede egitim 
gorenlerinin ise 4 veya 5 gocuk istedikleri saptanmistir (Vicsnevky, 1988). 

Orta Asya Turk Cumhuriyetlerinde aile basina dusen gocuk sayisi dogurganlik duzeyinin 
belirlenmesinde tek basina yeterli olmamaktadir. iki dogum arasindaki sureler gok kisadir. Bunun bir 
sonucu olarak, gocuk ve bebek olumlerinin yuksek oldugu gorulmektedir. Ornegin, 35 ve daha az yas 
grubunda yer alan geng Ozbek kadinlannin yuzde 32 ile 54'unde ilk dogum ile ikinci dogum 
arasindaki sure bir yih gegmemektedir. Bu grup kadinlann ancak yuzde 11 ile 22'nin dogumlan 
arasinda yeterli bir sure bulundugu saptanmistir. Rusya Federasyonu'nda yasayan Rus aileler, gocuk 
sayisini dengede tutmak istediklerinde dogum kontrol yontemlerinden ziyade gocuk aldirma 
yontemine basvurmaktadirlar. Ayni cografyada yasayan Turk kadinlannda ise gocuk aldirma olayi 
ender olarak gorulmektedir. 1975 yihnda yapilan ankete gore Ozbek kadinlar arasindaki gocuk 
aldirma olayi butun gebelik vakalannda sadece yuzde 1 gibi gok az bir yer tutmaktadir. Bununla 
birlikte geleneksel aile istegi ve gok gocuk yapma egilmi halen giftler arasinda belirgin sekilde kendini 
gostermektedir. Orta Asyah nufus bilimciler bunu din de dahil olmak uzere gelenek ve goreneklere, 
gegmise bagliliga dayandirmaktadirlar. Kalabalik ailenin ustun oldugu gorusu geleneksel 
kamuoyunda ozellikle de kirsal kesimde yerini herzaman korumaktadir. Hatta sehirlerde bile, ozellikle 
de belirli bir etnik kokenden gelmis gruplann yogun olarak yasadiklan eski yerlesim merkezlerinde 
kalabalik aile yasantisi yogun bir sekilde hissedilmektedir (Vicsnevky, 1988). 

Orta Asya Cumhuriyetlerinde nufusun fazla olmasi ancak bu nufusa en iyi egitim ve ogretim 
imkanlarimn saglanmasi kosuluyla anlamh hale gelecektir. Avrasya'da sosyal ve ekonomik gucu 
ellerinde tutabilecek duzeyde nufus olmasina ragmen halen bu gucun yeterince kullanildigini 
soylemek mumkun degildir. Rusya Federasyonu'na ekonomik anlamda olan bagimlihk devam 
etmektedir. 

286 



Turk Cumhuriyetlerinde Toplam Dogurganhk Hizi Tablo 13'te gosterilmistir. 1950 yilindan 2000 
yihna kadar olan elli yilhk zaman diliminde kadin basina sahip olunan gocuk sayisinda azalma 
gorulmektedir. Demografik gegis surecinin de iyi bir gostergesi olan bu egilim, belirli bir sure igin daha 
da azalmaya devam edecektir. Fakat, bu azalma egilimi gok yavas gergeklestiginden nufus ayni 
zamanda artmaktadir. 1995-2000 donemi verilerine gore kadin basina dusen gocuk sayisi 
Turkmenistan'da en yuksek degere sahipken Azerbaycan ve Kazakistan'da ise en dusuk degerde 
kalmistir. 

1995-2000 doneminde Ozbekistan'da yasayan bir Ozbek kadinin butun yasami boyunca 3.5 
gocuga sahip olacagi anlasilmaktadir. Turkmen kadinlann 3.6, Kirgiz kadinlann 3.2, Turkiye'de 
yasayan kadinlann 2.5 ve nihayet Azerbaycan ve Kazakistanli kadinlann 2.3 gocuga sahip olacagi 
anlasilmaktadir. 

Olum hizi incelendiginde devrimden once Orta Asya Turk Cumhuriyetlerindeki olum hizi komsu 
ulkeler olan Hindistan, iran, ve Afganistan ile ayni seviyede bulunmaktadir. Bebek olumleri gok 
yuksek seviyededir ve salgin hastahklar nedeniyle asm olumler gorulmekteydi. Olum hizlannin 
yuksek olma nedenleri arasinda saghk bilgisinin azhgi ve tibbi imkanlann yetersizligini saymak 
mumkundur. On dokuzuncu yuzyil sonunda ve yirminci yuzyil baslannda Orta Asya'daki olum hizmm 
yuzde 35 ile 39 arasinda oldugu tahmin edilmektedir. Yeni dogan bebeklerin dortte biri bir yasma 
basmadan olmekte ve hatta daha sonraki yas kusaklannda da olum hizi nufusu etkilemektedir. Ayni 
donemde Ortalama Yasam Umudunun 30 yil civannda oldugu bilinmektedir. Devrimden sonraki on 
yilhk donemde Orta Asya Turk Cumhuriyetlerinin yasayis tarzmda ve hayat kosullannda koklu 
degisiklikler meydana gelmistir. Olum hizmm dustugu gorulmektedir. 1930'lu yillann sonunda 
Ortalama Hayat Umudu 40 yila ve 1950'li yillann sonunda ise 67 yila gikmistir. Bu sure erkeklerde 65 
yil, kadinlarda ise 70 yila ulasmistir. 1930'lu yillarda olum nedeni en gok bulasici hastahklardan 
kaynaklanmaktadir. 1950 ve 1970'li yillarda ise olum nedenini daha gok orta ve ileri yaslarda gorulen 
kronik tarzdaki hastahklar olusturmaktadir. Bununla birlikte, Orta Asya Cumhuriyetlerindeki olum 
nedenleri arasinda geleneksel olum nedenlerinin halen onemli bir yer tuttugu gorulmektedir. Ozellikle 
kirsal kesimde saghk kurallanna yeterince uyulmamasi, geleneksel beslenme tarzi ve gocuk 
bakimindaki yetersizlikler olum hizlannin yuksek olmasinda halen onemli bir yer tutmaktadir. Cocuk 
olumleri, bagirsak ve solunum yollan hastahklanndan kaynaklanmaktadir. 1970'li yillarda Orta Asya 
Turk Cumhuriyetlerinde solunum ve bagirsak yollanndan kaynaklanan olum nedenleri birinci sirada 
yer ahrken ayni donemde diger Sovyet bolgelerinde bu sirayi tumorden kaynaklanan hastahklar 
olusturmaktadir (Vicsnevky, 1988). 

Bebek ve Qocuk Olum hizmm duzeyi bir ulkenin yasam standartlannin ve saghk kosullannin 
onemli bir gostergesi olarak kabul edilmektedir. Gelismis ulkelerde hemen hemen yok denecek kadar 
az olan bu olum hizi gelismekte olan ulkelerde oldukga yuksekdir. Bebek Olum Hizi Orta Asya Turk 
Cumhuriyetlerinde 1970'li yillardan itibaren azalma egilimi gostermesine ragmen, Turkiye 
Cumhuriyeti'nde halen yuksek seviyesini korumaktadir. 1985 yih verilerine gore binde 65 degeri ile 

Bebek Olum Hizmm en yuksek oldugu ulke Turkiye'dir. Bebek Olum Hizi, annenin egitim duzeyine, 

287 



yerlesim yerlerinin nitegine ve saglik kosullanna bagli olarak en gok etkilenen demografik gostergedir. 

Sovyetler Birligi'nde nufusun yaslanmasi diger gelismis ulkelere nazaran daha geg baslamistir. 
Devrimden once Rusya'da 1897 Nufus Sayimina gore toplam nufus igindeki 60 yas ve fazla yas 
grubunda bulunanlann orani yaklasik 1/15'dir. Bu oran 1927 Nufus Sayiminda herhangi bir 
degisikliklige ugramamistir. Ancak 1930'lu yillardan sonra Sovyetler Birligi'nde nufusun yaslanmasinin 
isaretleri gorulmeye baslanmistir. 1939-1958 yillan ile 1959-1975 yillan arasinda yasli nufus orani 
toplam nufusun yuzde 13.3'une ulastigi gorulmustur. 1928 ve 1930'h yillan arasindaki yilhk dogal artis 
hizi bin kisi igin ortalama 19 ile 21 arasinda degismistir. Demografik olaylar arasinda daima bir neden- 
sonug iliskisi vardir. Nufusun yaslanma surecinin anlasilabilmesi igin ayni zaman dilimi igerisindeki 
diger olum ve dogum hizlarmin da birlikte ele incelenmesi gereklidir. Kaba Dogum Hizi bin kisi de 34 
ile 44 arasinda degismistir. Olum hizi ise 1913 yihnda bin kisi de 29'a kadar dusmustur. 1940 yilmda 
ise bin kiside 18.1 'e ulasmistir. Birinci Dunya Savasi oncesi bu seviye halen yuksektir. Cocuk ve 
bebek olumleri incelendiginde, 0-4 yas grubu olum hizi bin kiside 75.8 oldugu gorulmektedir. Eski 
Sovyetler Birligi nufusu once ikinci Dunya Savasi sirasinda, azalmaya baslamistir. 1940 yihnda 194.1 
milyondan 1950 yihnda 178.5 milyona kadar azaldigi bilinmektedir. 

1939 yihnda 0-49 yas grubundaki azalma dogal olarak 1959 yihnda 20-69 yas grubunda 42.6 
milyon kisinin azalmasina neden olmustur. Hemem hemen butun 1950'li yillar ve 1960'h yillann 
basinda yilhk dogum sayisi 5 ile 5.3 milyon arasinda degismistir. 1963 yihndan itibaren dogum sayisi 
dusmeye baslamis ve 1967-1969 yillan arasinda 4.1 milyon dogum sayisi ile en dusuk seviyesine 
ulasmistir. Dogumda ortalama yasam beklentisi Sovyetler Birligi'ndeki hayat standardinin 
yukselmesine bagh olarak 1955-1956 yillan arasinda 67 yila, 1971-1972 yillan arasinda ise 70 yila 
giktigi gorulmustur. Ancak, yasam suresinin uzamasi savas yillannda kaybedilen nufus agiginin 
kapatilmasina yetmemistir (Spapiro, 1988). Orta Asya Turk Cumhuriyetlerinin meydana gelen 
demografik gelismeler suphesiz Eski Sovyetler Birligi ile birlikte ele ahnmak zorundadir. Gunumuzde 
ise herbiri bagimsiz bir Turk Cumhuriyeti haline gelen Orta Asya Cumhuriyetlerinde meydana gelen 
demografik olaylar tek basina ele ahnabilir. Dogusta Yasam Umudu verileri incelendiginde, 1995-2000 
donemi verilerine gore, Azerbaycan ve Turkiye'de erkekler igin 66.5, Ozbekistan'da 64.3, 
Kirgizistan'da 63.4, Kazakistan'da 62.8 ve Turkmenistan'da ise 61.2 yildir. Ayni donemde kadinlann 
dogustaki yasama umudu Azerbaycan'da 74.5, Kazakistan'da 72.5, Kirgizistan'da 71.9, Turkiye'de 
71.7, Ozbekistan'da 70.7 ve Turkmenistan'da ise 68.0 yildir. 1995-2000 doneminde kadinlarla 
erkekler arasindaki yasama umudu farklan Kazakistan igin 9.7, Kirgizistan igin 8.5, Azerbaycan igin 
8.0, Turkmenistan igin 6.8, Ozbekistan igin 6.4 ve nihayet Turkiye igin 5.2 yildir. Bu farklar Kazakistan, 
Kirgizistan ve Azerbaycan igin dikkat gekici bir sekilde yuksek gikmistir. 2020-2025 doneminde 
kadinlann ortalama yasam beklentisi 70'li yaslarm oldukga ilerisinde, erkekler iginse 70 yas civannda 
gergeklesecektir (Tablo 13). 

Tablo 13'te 1995-2000 doneminden itibaren Turk ulkelerinin kaba dogum oranlan ciddi 
dususlerle gelismis Bati ulkelerinin biraz ustunde bir degere yerlesecektir. Kaba olum oraninda Turk 

ulkelerinin Almanya ve Norveg'ten daha iyi durumda olmalan, bu ulkelerde yash nufus oraninin gok 

288 



yuksek olmasiyla agiklanabilir. Nufusu daha geng olan Irak'in 2020-2025 donemindeki kaba olum 
oraninin da benzer sekilde Turk ulkelerinden daha dusuk gergeklesmesi beklenmektedir. Kaba 
dogum ve kaba olum oranlarimn farkini ifade eden dogal artis orani %1 civannda bir ortalamaya 
sahip olacaktir. Almanya igin eksi olan bu deger Norveg igin de sifira gok yaklasmis olacaktir. Toplam 
dogurganlik orani 2020-2025 doneminde bu bahsin basinda da ifade edilen 2.2 degerine gok yakin 
ama altinda bir deger olan 2.1 'de karar kilacaktir. Bu, Turk ulkelerinde nufusun kendini 
yenileyebilmesi anlaminda ciddi problemlerin o donemden itibaren baslayacagimn da isaretlerini 
tasimaktadir. Dikkat edilirse ayni toplam dogurganlik degerine sahip olan Norveg'te nufusun 
buyumesinin neredeyse durmus oldugu gorulecektir. Almanya'da ise nufus azalmaya devam 
edecektir. Sosyal ve ekonomik gelismisligin onemli kriterlerinden kabul edilen bebek olumlulugunde 
ise Turk ulkelerinin gelismis ulkelerden oldukga gerideki durumlanndan henuz kurtulamamis 
olacaklan tahmin edilmektedir. Ortalama yasam beklentisinde ise Turk ulkeleri ortanin uste yakin 
evrelerinde olacaklardir. Dolayisiyla nufusun yaslanmasi anlaminda olmasa bile yash nufusun 
miktarimn hizli artmasi anlaminda butun Turk ulkelerinde ciddi demografik yatinmlara ihtiyag 
duyulacagi ortadadir. 

4. Eski Sovyetler Birligi'ndeki 

Diger Turk Topluluklan 

Turk dunyasi, onemli bir kismi eski Sovyetler Birligi sinirlan igerisinde olmak uzere genis bir 
cografyaya yayilmistir. Bu cografyada, birgogu ozerk cumhuriyetlerde yasayan Turk topluluklan 
bulunmaktadir. Son olarak 1989 yilinda bir Genel Nufus Sayimi yapilmistir. Buna gore butun Turk 
nufusu ayn ayri Turk toplulugu olarak sayima dahil edilmemistir. Nufuslan gok az olan Turk 
topluluklan, yasadiklan bolgelerdeki nufus bakimindan buyuk olan diger topluluklarla birlikte sayima 
dahil edilmislerdir. 

Bu galismada, "Turk" tabiri, Turk olduklan bilinen ve bu ozellikleri tarihgiler tarafindan da kabul 
edilen Turk topluluklan igin kullanildigi gibi, ayni zamanda koken itibanyla Turk kulturunun birgok 
unsurunu tasiyan topluluklar igin de kullamlmistir. 

Turkiye Cumhuriyeti sinirlan disinda yasayan Turk nufusun yaklasik ugte ikisi Eski Sovyetler 
Birligi topraklan uzerinde yasamaktadir. Bu cografyada yasayan ve bagimsiz bir devlete sahip 
olmayan Turk topluluklannin yaklasik olarak yuzde 15'i Orta Asya ve Kafkasya Bolgesi'nde 
bulunmaktadir. Orta Volga ve Guney Urallar arasinda bulunan bolgede de Turk topluluklan yogun 
olarak yasamaktadir. Yogun bigimde yasadiklan diger bir bolge ise Sibirya Bolgesi'dir. Ayni zamanda 
Eski Sovyetler Birligi'nin bati bolgesi olarak adlandinlan ve Moldova, Ukrayna ve Litvanya 
Cumhuriyetlerini kapsayan cografyada da Turk topluluklan bulunmaktadir. 

Orta Asya Bolgesi'nde yasayan Turk topluluklan arasinda Karakalpak Turkleri ve Uygur Turkleri 

bulunmaktadir. Bu topluluklardan Karakalpak Turkleri Aral golu kiyismda Kazakistan, Ozbekistan ve 

Turkmenistan Cumhuriyetlerinin sinirlannin kesistigi bolgede Ozbekistan'in sinirlan igerisinde yer alan 

289 



Karakalpak Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadir. Bu cumhuriyet ayni zamanda Karakalpakistan 
olarak da anilmaktadir. Arazisinin buyuk bir kismi gol ile kaphdir. Baskenti Nukus olan cumhuriyetin 
yuzolgumu 165 bin kilometrekaredir. 9 sehir ve 13 yerlesim bolgesine sahiptir. Dogal kaynaklan 
arasinda dogal gaz ve petrol onemli bir yer tutar. Tanm urunleri arasinda pamuk onemli bir yere 
sahiptir. Nufusunun yaklasik olarak yuzde 50'den fazlasi kirsal yerlesim alanlannda yasamaktadir. 
Karakalpak Ozerk Cumhuriyeti'nde esas unsur nufusun yuzde 60'im kapsamaktadir. Bununla birlikte 
toplam nufusun yuzde 31'ini Ozbek, Kazak, Turkmen ve Tatar Turkleri olusturmaktadir. Geriye kalan 
yuzde ise Rus ve diger etnik gruplan igermektedir. Uygur Turklerinin ise gogunlugu Qinliler tarafindan 
Sincan-Uygur Ozerk Cumhuriyeti olarak adlandinlan Dogu Turkistan'da yasamaktadirlar. Bu grubun 
dismda kalan Uygur Turklerinin buyuk bir kismi Ozbekistan Cumhuriyeti'nde olmak uzere Kazakistan 
ve Turkmenistan Cumhuriyetlerinde de Uygur Turku yasamaktadir. 

Kafkasya Bolgesi'nde ise 20 Turk boyu yasamaktadir. Bu Turk boylanndan Avar, Lezgi, Dargin, 
Kumuk, Lak, Tabasaran, Nogay, Rutul, Tsahur ve Agullar Dagistan Halklan olarak adlandinlmaktadir. 
Bu Turk boylan Dagistan Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadirlar. Bu Ozerk Cumhuriyet Hazar 
denizinin bati kiyilannda ve Kuzey Kafkasya'nin dogu bolumunde yer almaktadir. Gurcistan ve 
Azerbaycan Cumhuriyeti ile ortak sinin bulunmaktadir. Petrol, dogalgaz ve komur bashca yer alti 
zenginlikleri arasinda sayilabilir. Bu Turk halklanndan Avarlar, cumhuriyetin kuzey dogusunda 
yasamaktadirlar. Nufusun buyuk bir gogunlugu kirsal yerlesim bolgelerinde yasamaktadir. Lezgiler, 
cumhuriyetin guneydogu kesiminde yasamaktadir. Darginlerin ise Dagistan Cumhuriyeti'nin merkezi 
bolgelerinde yasadiklan bilinmektedir. Darginlerin yerlesim bolgelerinin batisinda Hazar denizi, 
guneyinde Tabasaran ve Agullann yerlesim alanlan bulunmaktadir. Kuzeyde ise Kumuk Turkleri ile 
komsudurlar. 

Kafkasya Bolgesi'nde yasayan Karagay Turkleri Karagay-Qerkez Ozerk Cumhuriyeti'nde 
yasamaktadirlar. Cumhuriyetin guney batisinda Abhazya, guneyinde Gurcistan Cumhuriyeti, 
batisinda Adige Ozerk Cumhuriyeti, dogusunda ise §etkale sehri bulunmaktadir. Balkar ve 
Kabardinler ise Kabardin-Balkar Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadirlar. Bu cumhuriyet, guneyinde 
Kuzey Osetya Bolgesi, kuzeybatismda Gurcistan Cumhuriyeti, batisinda ise Karagay-Qerkez Ozerk 
Cumhuriyeti ile komsudur. 

Qegenler gogunlukla Qegenistan Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadirlar. Guneydogusunda 

Dagistan Ozerk Cumhuriyeti, guneyinde Gurcistan Cumhuriyeti, batisinda sirasiyla Kuzey Osetya ve 

Kabardin-Balkar Ozerk Cumhuriyeti, kuzeyinde ise Rusya Federasyonu bulunmaktadir. 1979 Genel 

Nufus Sayimi sonuglanna gore nufusun hemen hemen tamami anadilleri olan Qegenceyi 

konusmaktadir. inguslar da Qegenler gibi Kafkas kavimleri arasinda yer almaktadir. Tarihte birgok 

defa isim degistiren ve topraklan dagitilan Qegen ve ingus halki 1944 yilinda Kazakistan 

Cumhuriyeti'ne surgun edilmislerdir. "..Qegen-lngus Ozerk Cumhuriyeti 1946'da evveliyatini da 

kapsayarak dagitildi, ama bu zamana kadar Qegen-ingus yer isimleri Rusga isimlerle zaten 

degistirilmisti ve toprak yeni gogmenlere dagitilmisti. 1957'de Qegen ve ingus haklan resmen iade 

edildi, cumhuriyetleri yeniden kuruldu ve halkin evlerine donmelerine musaade edildi; ancak geri 

290 



donusleri degisik kavimler arasinda havanin gerilmesine neden oldu. Bu da ara sira ciddi gatismalara 
neden oldu, 1958'de oldugu gibi.. inguslann 1979'daki bolgesel dagilimim gosteren istatistiklerden 
anlasihyor ki, gok sayida ingus henuz donmus degildir ve halen Orta Asya'da yasamaktadirlar.." 
(Akiner, 1995). 

Adigeler, Adige Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadirlar. Bu cumhuriyet, Kuzey Kafkasya'da 
Rusya Federasyonu'na bagli Krasnodar topraklannda bulunmaktadir. Baskenti Maykop sehridir. 

Abazalar, Abhazya Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadirlar. Komsu Acar Ozerk 
Cumhuriyeti'nde de bazi Abaza yerlesim yerleri bulunmaktadir. Dogusunda Gurcistan Cumhuriyeti, 
kuzeyinde sirasiyla Kuzey Osetya, Kabardin-Balkar Ozerk Cumhuriyeti ve Karagay-Qerkez Ozerk 
Cumhuriyeti bulunmaktadir. Guneybatisinda Karadeniz kiyilan yer almaktadir. Baskenti Suhumi 
sehridir. Tarih boyunca Abhazlar yurtlanndan gog etmeye zorlanmislardir. "15. yuzyihn ortalannda 
Osmanhlar Abhazya'yi ele gegirdiler; 16. yuzyihn sonlannda Osmanhlann Kafkasya seferi igin burasi 
bir baslangig noktasi oldu. Osmanh tesiriyle Abhazlar arasinda islam yayilmaya basladi..1810'da 
Abhazya Ruslann idaresine girdi. Baslangigta, belli olgude bagimsizhgini korudu ve ig islerini kendisi 
yonetti, fakat 1864'te dogrudan Rus yonetimine girdi. Ruslara karsi birgok ayaklanma meydana geldi 
ve 1866'da gok sayida Abaza Turkiye'ye gog etti. 1877-1878 Rus-Turk savasindan sonra bir kisim 
Abhazyah daha Turkiye'ye geldi. Bu gogler sonucu Abhazya'daki Abhazlann sayisi 128.000'den 19. 
yuzyihn sonunda 20.000'e dustu." (Akiner, 1995). 

Cerkezler, gogunlukla Karagay-Qerkez Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadirlar. Bu ozerk 
cumhuriyet Ocak 1922'de Rusya Federasyonu'na bagli §etkale topraklannda olusturulmustur. idari 
merkezi Cerkesk sehridir. 27 Temmuz 1922 tarihinde Adige-Cerkez Ozerk Cumhuriyeti kurulmustur. 
Bu ozerk cumhuriyet Agustos 1928'de Adige Ozerk Cumhuriyeti'ne donusmustur. Qerkez olarak 
bilinen yerli halk Adige olarak isimlendirilmistir. 

Abhazlann gogu Karagay-Qerkez Ozerk Cumhuriyeti'nde, buyuk ve kuguk Zelenguk, Kuban ve 
Kuma nehirlerinin yukansmda yasamaktadirlar. Adige Ozerk Cumhuriyeti'nin dogu kisminda da 
yasadiklan bilinmektedir. 

Osetinler, Orta Kafkasya'da, ana siradagin iki yaninda yasamaktadirlar. Kuzeyde Kuzey Osetya 
Ozerk Cumhuriyeti, guneyde ise Guney Osetya Ozerk Cumhuriyeti bulunmaktadir. iran asilh bir 
Kafkas kavimi olan Osetinler 16. yuzyilda Kinm Hanhgi'na bagli Kabardalann idaresine girmislerdir. 
Kabardalann etkisiyle Osetlerin bir kismi islam dinini segmistir. Ir ve Digor olmak Cizere iki gruba 
aynlan Osetinlerin sadece Digor kolu Muslumandir. 

Ahiska Turkleri, 1944 yihna kadar bugunku Turk-Gurcu sininni olusturan Ahiska (Meskhetya) 

bolgesinde yasamaktaydilar. Bu tarihte bolgedeki Turk gruplan guvenlik gerekgesiyle Orta Asya ve 

Kirgizistan'a, gogunlukla da kirag bozkirlara surulmuslerdir. Surgun sirasinda veya hemen sonrasinda 

30.000 ila 50.000 arasinda nufusun hayatmi kaybettigi tahmin edilmektedir. 1968'de Ahiska 

Turklerine Ahiska'ya donme hakki verilmisse de bugune kadar ancak birkag bin kisi donme izni 

291 



alabilmistir. 

Malkarlar da Kafkasya'da yasayan Turk topluluklan arasinda yer almaktadir. Eski Sovyetler 
Birligi'nin Sibirya Bolgesi'nde Yakut, Dolgan, Tuva, Hakas, Altay, Sor ve Tofa Turkleri yasamaktadir. 
Bu topluluklardan Yakutlar ve Dolganlar Kuzey Sibirya bolgesine, geriye kalan diger gruplar ise 
Guney Sibirya bolgesine yerlesmislerdir. 

Yakut Turkleri, Yakut Ozerk Cumhuriyeti'nde bulunmaktadirlar. Cumhuriyet, Rusya 
Federasyonu'na bagli Kransnoyar Bolgesi'ndeki ulusal topraklar uzerine kurulmustur. Yakutlar, uzun 
sure Rus etkisinde kalmis olmalanna ragmen ulusal dilleri olan Yakut Turkgesini korumuslardir. 1979 
ve 1989 Genel Sayim sonuglanna gore cumhuriyette yasayan Rus nufusun orani yuzde 50'den 
fazladir. "Yakut" ismi esasinda Ruslar tarafindan verilmis bir isimdir. Yakutlar kendilerini "Sana", 
ulkelerini de "Sahayeri" olarak adlandirmakta ve her vesileyle bu isimleri daha gok tercih ettiklerini 
belirtmektedirler. 

Kuzey Sibirya'da yasayan bir diger Turk toplulugu da Dolganlardir. Dolganlar, Yakutgaya yakin 
bir dil olan Dolgancayi resmi dil olarak kabul etmislerdir. Samanizm'i, yani kendi ifadeleriyle "Turk 
hanini" din olarak kabul etmektedirler. 

Tuva veya Tuvinyan olarak adlandinlan bir diger Turk toplulugu, Tuva Ozerk Cumhuriyeti'nde 
yasamaktadir. Bu cumhuriyet Rusya Federasyonu topraklan iginde yer ahr. Dogusunda Mogolistan 
Halk Cumhuriyeti ile ortak sinira sahiptir. Guneybatisinda Gorno-Altay Ozerk Cumhuriyeti, batisinda 
ise Hakas Ozerk Cumhuriyeti bulunur. Bu Turk toplulugu Budizm'i benimsemistir. 

Hakas Turkleri, Rusya Federasyonu iginde Hakas Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadirlar. 
Cumhuriyet, Hakasya olarak da adlandinlmaktadir. Turk dillerinin kuzey grubunda yer alan Hakasga, 
resmi dil olarak kabul edilmistir. Nufusun yuzde 70'e varan bir oraninm kendi dilini konustugu 
bilinmektedir. Hiristiyanhk dinini benimsemislerdir. 

Gorno-Altay Ozerk Cumhuriyeti'nde yerlesmis olan Turk grubu, Altay Turkleri olarak 
adlandinlmaktadir. Rusya Fedarasyonu topraklan iginde yer alan bu Cumhuriyet, guneyinde Mogol ve 
Cin Halk Cumhuriyetleri, guneybatisinda Kazakistan Cumhuriyeti ile komsudur. Resmi dil olan 
Altaycayi konusanlar, toplulugun yuzde 90'im olusturmaktadir. Qogunlugu Hiristiyan olan Altay 
Turkleri arasinda Muslumanhgi ve Budizm'i din olarak segenler de bulunmaktadir. 

Sor Turkleri, Rusya Fedarasyonu'na bagli Kemerova Bolgesi'nin Soriya olarak da adlandinlan 
kisminda yasamaktadirlar. Resmi dilleri Sorcadir. Fakat, halkin tamamina yakini Rusga 
konusmaktadir. 

Tofa Turkleri, Rusya Federasyonu'na bagli, irkutst Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadirlar. 
Resmi dilleri Tofa dilidir. 1979 Genel Nufus Sayimi'na gore halkin yaklasik yuzde 40'i Rusgayi ana dili 
olarak belirtmektedir. Din olarak Samanizm'i benimsemislerdir. 

292 



Volga-Ural Bolgesi'nde yasayan Turk topluluklan arasinda Tatar, Kinm Tatan, Baskurt, Quvas 
ve Kirimgak Turkleri de bulunmaktadir. Kirimgaklar disindaki diger topluluklann nufusu yaklasik 
olarak 150 bin rakaminin uzerindedir. Kirimgaklar, Turkler arasinda nufusu en hizli azalan topluluk 
olma ozelligine sahiptir. 

Orta Volga ve Guney Urallar arasindaki bolgede Slav olmayan ve Turk dilini konusan 
topluluklardan birisi de Tatarlardir. Tatarlar bolgede en fazla nufusa sahip olan topluluktur. Tatarlar, 
Tataristan veya Tatarya olarak da adlandinlan Tataristan Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadirlar. Bu 
cumhuriyetin batisinda Quvas Ozerk Cumhuriyeti, dogusunda ise Baskurt Ozerk Cumhuriyeti yer 
almaktadir. Baskenti Kazan olan ulkenin petrol ve dogalgaz rezervleri baslica yeralti zenginlikleri 
arasinda yer almaktadir. Nufusun yansindan fazlasi kirsal yerlesim merkezlerinde yasamaktadir. 
Resmi dilleri Tatarcadir. Tatar Turklerinin gogunlugu Muslumandir. 

Kinm Tatarlan, Altinordu Devleti'nin iginde yasamis olan Kinm Turklerinden olusmaktadir. Ayni 
zamanda, 13. yuzyilda Kirim'a yerlesen Anadolu Turklerinin soy olarak devamidir. 18. yuzyilda Rus 
yonetimine giren Kinm Tatarlan, ikinci Dunya Savasi'na kadar Kinm Tatar Ozerk Cumhuriyeti'nde 
yasamislar, ikinci Dunya Savasi sirasinda dusmanla isbirligi yapmakla suglanmislardir. Ozerk 
cumhuriyetleri iptal edilmistir. Bu tarihten sonra Orta Asya ve Sibirya bolgelerinde surgun hayati 
yasamislardir. Kinm Tatarlan dunyanin en gok magdur olan halklanndan birisidir. 

Baskurt Turkleri, Baskurdistan Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadir. Rusya Federasyonu 
topraklan igerisinde yer alan ulkenin dogusunda Kuzey Kazakistan, guneyinde Bati Kazakistan, 
batisinda Tatar Ozerk Cumhuriyeti yer almaktadir. Resmi dili Bati Turk dilleri arasinda sayilan 
Baskurtgadir. Musluman bir Turk toplulugu olan Baskurtlar daha gok kirsal yerlesim alanlannda 
yasamaktadir. Nufusun yuzde 70'den fazlasi Baskurtgayi ana dil olarak konusmaktadir. 

Quvas Turkleri, Quvasistan Ozerk Cumhuriyeti'nde yasamaktadirlar. Rusya Federasyonu 
topraklan iginde yer alan ve dogusunda Tatar Ozerk Cumhuriyeti bulunan ulkenin resmi dili 
Quvasgadir. Halkin tamamina yakini bu dili ana dil olarak konusmaktadir. Qogunlugu Musluman olan 
Quvas Turkleri arasinda Ortodoks Hiristiyanligi din olarak benimsemis olanlar da bulunmaktadir. 

Kirimgaklar, ikinci Dunya Savasi'nin sonuna kadar Kinm'da yasayan Musevilik inancina 
mensup Turklerdir. Hazarlann soyundan geldikleri tahmin edilmektedir. Gunumuzde bu Turk 
toplulugunun nufusu gittikge azalmaktadir. Bugun eski Sovyetler Birligi topraklan iginde daginik bir 
bigimde yasamaktadirlar. Amerika Birlesik Devletleri'nde de yaklasik olarak 2500 kisilik bir nufusa 
sahip olduklan bilinmektedir. Kirimgak dilini konusanlann sayisi gok azdir. Bu dilin hemen hemen yok 
oldugu da soylenebilir. Etnik anlamda varhk gostermeleri mumkun gorulmemektedir. 

Eski Sovyetler Birligi'nin batisinda iki Turk toplulugunun yasadigi bilinmektedir. Gagauz 

(Gokoguz) ve Karaim Turkleri olarak adlandinlan bu gruptan Karaimlerin nufuslan gok azdir. 

Gagauzlar, Moldova Cumhuriyeti'nin guney bolgelerinde, Ukrayna'da, ve Orta Asya'da 

yasamaktadirlar. Gagauzca, Anadolu Turkgesine en yakin Turk sivesidir. Gagauzlar Ortodoks 

293 



Hiristiyanhgi din olarak benimsemislerdir. Karaim Turkleri ise Museviligi din olarak kabul eden bir Turk 
toplulugudur. Ukrayna Cumhuriyeti'nde ve Litvanya Cumhuriyeti'nde yasadiklan bilinmektedir. Turk 
dillerinin Bati grubundan olan Karaimce resmi olarak kabul edilmistir. Ancak, nufusun buyuk bir 
gogunlugu Rusgayi ana dil olarak konusmaktadir. 

1979 yilmda yapilan Genel Nufus Sayimi sonucuna gore Rusya Federasyonu'nda bes daginik 
bolgede yasayan toplam Turk nufusunun yuzde 63'u Volga-Ural Bolgesi'nde bulunmaktadir. Turk 
topluluklannin yogunlastigi ikinci bolge ise Kafkasya Bolgesi'dir. Bu bolgede yogunlasma orani yuzde 
27'dir. Daha sonra sirasiyla Sibirya, Orta Asya ve Bati Bolgesi gelmektedir. 1989 yilmda yapilan 
Genel Nufus Sayimi sonuglanna bakildiginda ise bu siralamanin degismedigi gorulmektedir. Ancak, 
dagilim oranlannda gok az da olsa birfarkhlasma vardir. Volga-Ural Bolgesi'nde yasayan topluluklann 
nufus dagilim yuzdesi 60'a duserken, Kafkasya Bolgesi'ndeki bu oran yuzde 30 seklinde 
gorulmektedir. Orta Asya ve Sibirya Bolgelerinde yasayan Turk topluluklannin nufus dagilim orani ise 
hemen hemen aynidir (%4). iki nufus sayimi sonuglanndan hareket edilerek elde edilen 1995 yih 
tahmini rakamlanna bakildiginda ise toplam nufus rakamimn 18 milyonu astigi gorulmektedir. Volga- 
Ural Bolgesinde 10.5 milyonu asan nufus bulunmaktadir. Kafkasya Bolgesi'nde 6 milyona erisen bir 
nufus buyuklugu soz konusudur. Bu rakam Orta Asya ve Sibirya Bolgelerinde yaklasik olarak 800 
bine ulasmistir. Volga-Ural Bolgesi'nde yasayan Turk topluluklan iginde yuzde 65 orani ile Tatarlar en 
fazla nufusa sahiptirler. Cuvaslar yuzde 18 ile Tatarlan takip etmektedir. Daha sonra sirasiyla, 
Baskurtlar, Kirim Tatarlan ve Kinmgaklar gelmektedir. 1989 yih sayim sonuglanna gore nufus dagilim 
oraninda bir farkhlasma gorulmemektedir. 1979 ve 1989 yillan arasindaki on yilhk donem igin 
hesaplanan nufus artis hizlanna bakildiginda, Kirim Tatarlannin en yuksek artis hizina sahip olduklan 
gorulmektedir. Tatar ve Baskurt Turklerinin nufus artis hizi hemem hemen aynidir. Daha sonra gelen 
Cuvas Turklerinin nufus artis hizi ise binde 5 civanndadir. Kinmgaklann nufusu ise hizla 
azalmaktadir. 

Sibirya Bolgesi'nde yasayan Turk Topluluklannin 1979 yihndaki nufus dagihmlanna 
bakildiginda, Yakut Turklerinin en fazla nufusa sahip olan topluluk oldugu gorulmektedir. Bolgede 
yasayan topluluklann yuzde 50'sini olusturmaktadirlar. Tuva Turkleri ise yuzde 25 orani ile ikinci en 
fazla nufusa sahip olan topluluktur. Ardindan, Hakas, Altay, Sor, Dolgan ve Tofa Turkleri nufus 
buyuklugune gore siralanabilir. 1989 yilmda ise nufus buyuklugune gore yapilan siralama 
degismemekle birlikte nufus artis hizindan kaynaklanan oransal bir artis soz konusudur. Bu donemde 
Tuva Turklerinin orani 25'ten 27'e yukselmistir. Topluluklar nufus artis hizina gore incelendiginde, 
Dolgan Turklerinin negatif yonde bir artis hizina sahip olduklan gorulmektedir. Yapilan hesaplamalar 
sonucu Tuva Turklerinin en yuksek nufus artis hizina sahip olduklan ortaya gikmistir. Sibirya 
Bolgesi'nde yasayan Turk topluluklannin 1995 yihndaki nufus dagilimlanna bakildiginda, 419 bin 
kisiyle Yakut Turkleri en fazla nufusa sahip olan topluluktur. Bu toplulugu 230 bini asan bir buyukluk 
ile Tuva Turkleri izlemektedir. Daha sonra siralamayi takip eden Hakas ve Altay Turkleri arasinda gok 
farkh bir buyukluk yoktur. En son siralarda ise Sor, Dolgan ve Tofa Turklerinin yer aldigi gorulmektedir 
(Tablo14). 

294 



Kafkasya Bolgesi ele ahndiginda 1979 yilmda toplam 4 milyona yaklasan nufusun yuzde 18 gibi 
buyuk bir kismini Cegenler, yuzde 13'e ulasan bir oranda Osetinler ve yuzde 11 'e erisen oranda ise 
Avarlar olusturmaktadir. Diger Turk topluluklannin nufus dagilim orani yuzde 10'un altindadir. 1989 
gelindiginde dagihmin gok fazla degismedigi gorulmektedir. Nufus artis hizlan agismdan konu ele 
ahndiginda, Ahiska Turklerinin en yuksek artis hizina sahip olduklan gorulmektedir. En dusuk artis 
hizma sahip toplulugunun ise Cerkezler oldugu yapilan hesaplamalar sonucu ortaya gikmistir. 1995 
yih igin yapilan tahminlere bakildiginda, toplam nufusun 6 milyona ulastigi gorulmektedir. Bu yilda 1 
milyonu asan nufuslan ile Cegenler birinci sirayi almaktadir. Daha sonra ikinci sirayi Avarlar, uguncu 
sirayi ise Osetinler almaktadir. Lezgi, Kabardin ve Darginler nufusu 400 ile 500 bin arasinda olan 
topluluklardir. Bu siralamayi Ahiskah, Kumuk ve Inguslar takip etmektedir. Karagay, Adige, Lak, 
Tabasaran, Abaza, Malkar ve Balkarlann 1995 yih nufuslannin 100 bin ile 200 bin arasinda oldugu 
tahmin edilmektedir. Nogay, Cerkez, Abhaza, Agul, Tsahur ve Rutullar nufuslan 100 binin altinda 
oldugu tahmin edilen topluluklar arasinda yer almaktadir (Tablo 14). 

Eski Sovyetler Birligi'nin bati bolgesinde yasayan Gagauz ve Karaim Turklerinin 1979 yilindaki 
toplam nufuslan 200 bine yaklasmaktadir. 1989 yilmda ise bu sayi hemen hemen ayni kalmistir. 
Nufus artis hizi agismdan bir degerlendirme yapildiginda, Karaim Turklerinin negatif yonde bir hiza 
sahip olduklan gorulmektedir. 1995 yih igin yapilan tahminlere gore her iki toplulugun da dahil edildigi 
toplam nufus 205 bine yaklasmaktadir. Nufus artis hizinm yonunden kaynaklanan nufus azalmasi, 
Karaimlerin nufuslanni 2.500 kisiye kadar dusurmustur. Karaimler yok olma tehlikesi ile karsi 
karsiyadir. Ayni donemde Gagauz nufusu 202.840 olarak hesaplanmistir. 

2000 yih igin yapilan tahmine gore toplam 20 milyona yaklasan nufus ortaya gikmaktadir. 
Konuya bolgelerde yasayan Turk topluluklan agismdan bakilirsa, 2000 yilmda Volga-Ural Bolgesi'nde 
yasayan topluluklardan Tatar Turklerinin 7 milyona ulasan bir nufusa sahip olacaklan tahmin 
edilmektedir. Quvaslar, Tatarlardan sonra ikinci buyuk nufusa sahip olacagi tahmin edilen Turk 
toplulugudur (Tablo 14). 

Sibirya Bolgesi'nde yasayan Turk topluluklan ele ahndiginda, Yakutlann 2000 yilmda bblgede 
yasayacagi tahmin edilen 900 bin kisilik nufusun yansini olusturmalan beklenmektedir. Daha sonra 
sirasiyla, Tuva, Hakas, Altay, §or, Dolgan ve Tofa Turklerinin 263.690 ile 805 kisi arasinda degisen 
nufus buyuklugunu olusturmalan beklenmektedir. 

2025 yilmda ise 33 milyonu asmasi beklenen toplam nufus Turk adini devam ettirecektir. 
Kafkasya Bolgesi'nde yasayan Turk topluluklan ele ahndiginda, 2015 yihna kadar en fazla nufusa 
sahip olmalan beklenen Cegenlerin 2020 yihndan itibaren yerlerini Ahiskahlara birakacaklan yapilan 
hesaplamalar sonucunda ortaya konulmustur. Bu bblgede dikkati geken diger bir nokta ise bblgede 
yasayan turn Turk topluluklannin nufuslannin devamh artmasidir. 

Tablo 14'un incelenmesinden anlasilan odur ki, Ahiskahlann nufuslanni ikiye katlama suresi 
dokuz, Kinm Tatarlannin on, Agullann on dbrt ve Tsahurlann on yedi yildir. Bunlari takip eden diger 

295 



gruplann artis hizi da oldukga yuksektir. Bu anlamda en uzun sureler olan 210 yil §orlar igin, 267 yil 
ise Tofalar igin gegerlidir. Nufusu azalan gruplardan Dolganlar ise her 630 yilda bir nufuslannin 
yansini kaybedeceklerdir. Bu sure Karaimler igin 40 yil, Kirimgaklar igin ise 11 yil gibi olaganustu kisa 
birzaman dilimine tekabul etmektedir. 

5. Diger Ulkelerdeki 

Turk Nufusu 

Bu bolumde, yasadiklan ulkelerde azinhk ya da gogmen olarak bulunan Turk nufusu 
incelenecektir. Bolum, Orta Dogu ve Orta Asya ulkeleriyle (Tablo 15) baslayip Balkan ulkeleriyle 
(Tablo 16) devam edecek ve Avrupa, ABD ve Avustralya'yla (Tablo 17) sona erecektir. 

Gunumuzde Turk nufusun azinhk ve gogmen olarak yasadigi bolgelerin dagihmina 
bakildiginda, Avrupa ve Balkan ulkelerinden, Orta Dogu ve Orta Asya'ya, Avusturalya kitasindan 
Amerika Birlesik Devletleri'ne kadar uzanan genis bir cografyaya yayildiklanni gormekteyiz. Bununla 
birlikte, azinhk veya gogmen olarak yasadiklan ulkelerdeki toplam nufusun onemli bir kismini 
olusturmaktadirlar. Bu durum ise bazi ulkelerde, Turk nufusun toplam sayisinin eksik bildirilmesi gibi 
sonuglan dogurmaktadir. Ornegin Yunanistan, uluslararasi resmi yayinlarda ulkesinde yasayan Turk 
azinhk nufusunun sadece 3000 kisi oldugunu bildirmektedir. Benzer durum bir azinhklar ulkesi olan 
Irak igin de gegerlidir. Irak ulke topraklannda yasayan azinhk nufusunun buyuklugu konusunda higbir 
yayin yapmamaktadir. Nufus aynmi inang farkhliklanna gore verilmektedir. Dolayisiyla, kesin bir 
sonug elde edilmesi mumkun olmamaktadir. Bulgaristan'da da ayni sorun soz konusudur. Turk 
azinhklannin nufus buyuklugunun tarn ve kesin olarak bilinmedigi bazi ulkeler igin yapilan nufus 
tahminlerinde oransal dagihm yontemi uygulanmistir. Ulkelerin gunumuzdeki toplam nufuslan 
uzerinden Turk nufusun orani tahmin edilmistir. 

Gunumuzde Avrupa, ABD, Avustralya ve Balkan ulkelerinde 5.4 milyonu asan bir nufus 
buyuklugune sahip olan Turk varhgi herkes tarafindan kabul edilmektedir. Bu rakamin yaklasik olarak 
3.2 milyonu gesitli Avrupa ulkelerinde, 2 milyonu Balkan ulkelerinde, 0.2 milyonu ise Avustarlya ve 
ABD'de yasamaktadir. 15. yuzyildan itibaren Balkanlar'a yerlesen nufus, Osmanh imparatorlugu'nun 
zayiflamaya baslamasindan itibaren azalmaya baslamistir. Bu durumun en onemli nedenleri arasinda 
eritme politikalanna maruz kalmalan gosterilebilir. Turk olduklan inkar edilen bu nufus her turlu zor 
kosula ragmen yasamaya devam etmekte ve Turk kulturunu surdurmeyi basarmaktadir. 

5.1. Orta Dogu ve Orta 

Asya Ulkeleri 

iran'da yasayan Turk azinhgin, Gazne ve Selguk Turklerinin soyundan geldigi tahmin 
edilmektedir. Bati Oguz dili adi verilen bir Turk dilini konusan bu topluluklar tanm ve hayvancihkla 
ugrasmislardir. Gunumuzde Tebriz ve Tahran kentinde yogunlastiklan gorulmektedir. Ozellikle, Riza 

296 



§ah doneminde gesitli baskilara maruz kalan Turk azinlik Farsga konusmalan konusunda yapilan 
zorlamalara karsilik vererek Turk dilini korumustur. iran'da yasayan etnik azinhklann sayisi hakkinda 
guvenilir istatistiki veriler bulunmamaktadir. Bununla birlikte, Azerbaycan Turklerinden olan Dr. Cevat 
Heyet, 1983 yilinda Indiana Universitesi'nde "Birinci Uluslararasi Turk Arastirmalan Konferansi" 
gergevesinde verdigi tebliginde 14-15 milyon Turkun iran'da yasadigim belirtmistir (Bainbridge, 1995). 
2. bolumde ifade edilen nedenlerden dolayi iran'da yasayan Turklerin sayisinin Dr. Heyet'in 
tahmininin de ustunde oldugu bilinmekte fakat resmi kayitlara yansitilmamaktadir. 

Irak'ta yasayan Turk azinhgin ise daha gok Irak'in kuzeyinde, Bagdat ve Musul kentlerinde 
yasadigi bilinmektedir. Ayni bolgede yasayan diger azinhklar tarafindan goge zorlanmaktadirlar. Ayni 
zamanda Arap kulturunu kabul etmeleri yonunde de baski yapilmaktadir. Bugune kadar Irak'ta duzenli 
nufus sayimi yapilmamistir. Yapilan sayimlar da baski altinda gergeklesmistir. Irak, Turk azinliklarla 
birlikte diger azinlik nufusunun sayisini da saklamaktadir. Bu durumda gunumuzdeki nufus rakami 
ancak tahmin yoluyla elde edilebilmektedir. "Bugun Irak'ta 1.5 milyon ile 2 milyon civannda Turk 
yasamaktadir." (Kogsoy, 1991). Yapilan bu tahmin toplam nufusun yaklasik olarak yuzde 6'sma 
karsilik gelmektedir. 

Suriye'de bulunan Turk azinlik Birinci Dunya Savasi sonrasinda Fransa'ya verilen bolgede 
ya§ami§tir. Hatay ve iskenderun'da yerle§en Turk azinlik, 1923 yilinda yapilan nufus sayimina gore 
87 bin kisilik bir nufusa sahip olduklan ortaya gikmistir. Fransiz yonetiminde bolgeye ozel bir rejim 
uygulanmistir. Egitim ve ogretimde Turk dili kullanilmistir. 1939 yilinda ise bolge, Turkiye 
Cumhuriyeti'nin yonetimine girmistir. Ayni zamanda Turkiye sinin boyunca yerlesen Turk azinlik, Arap 
milliyetgiliginin yogun baskisi sonucunda eritme politikasina maruz kalmislardir. 

Afganistan'da Turk dilini konusmakla birlikte Turk olmayan azinlik yaninda, Turk dilini konusan 
Turk azinhklar da yasamaktadir. Turk sivelerini konusan nufus ulkenin kuzeyindeki Hindukus daglan 
ile Orta Asya sinirmda yasamaktadir. Turk azmhklardan Ozbekler, en fazla nufusa sahiptirler. Kirsal 
yerlesim birimlerinde yasamlarim surdurmektedirler. Turkmenler ele almdiginda, nufus buyuklugu 
siralamasinda ikinci sirada yer aldiklan soylenebilir. Ulkenin kuzey batisinda yasamlanna devam 
etmektedirler. Gogebe hayatlanna devam eden Kirgiz Turkleri de ayni cografya igerisine 
yerlesmislerdir. Kazak ve Karakalpak Turkleri nufus buyuklugu bakimindan en dusuk rakama 
sahiptirler. 

Turklerin Atayurtlanndan biri olan bugunku Mogolistan Halk Cumhuriyeti'nde, Kazak ve Tuva 
Turkleri yasamaktadir. Kazak Turkleri 1725-1750 yillan arasinda Rus baskilanndan kagmak igin Bati 
Turkistan'dan Dogu Turkistan'a dogru gelmislerdir. 1860'h yillarda bir kismi Altay daglanndan Hovd 
nehri havzasi boyunca yerlesmislerdir (Bainbridge, 1995). 

Cin Halk Cumhuriyeti'nde yasayan Turk azinlik ele almdiginda, Kazak, Kirgiz, Tatar, Ozbek, 
Yagiz ve Salar Turklerinden olusan buyuk bir nufus soz konusudur. Bu cografyanin iginde Qinlilerin 
Sincan-Uygur Ozerk Bolgesi olarak adlandirdigi Dogu Turkistan'da Uygur Turkleri yasamaktadir. 

297 



Bolge konum bakimindan stratejik bironeme sahiptir. Uygurlar nufus buyuklugu bakimindan da yeterli 

gogunluga sahiptirler. Qin Halk Cumhuriyeti'nin baskilan bagimsizlik yonundeki faaliyetlere hiz 

kazandirmaktadir. Qin Halk Cumhuriyeti milli azmhklara belli olgulerde ozerklik saglamis olmasina 

ragmen siki denetimlerine devam etmektedir. 1991 yilinda bagimsizhgini Nan eden Kazakistan 

Cumhuriyeti bu hususta kesin bir tavir belirlememistir. Fakat, mevcut yonetim "Uygur Turk Devleti"nin 

kurulmasi yonundeki egilimleri Cin ile arasinin agilacagi ve bolgede statukonun bozulacagi 

endisesiyle engelleyebilir. 1995 yih verilerine gore Orta Dogu ve Orta Asya ulkelerinde yaklasik olarak 

30 milyon kisiden olusan bir Turk nufusunun yasadigi bilinmektedir. En fazla Turk nufusun yasadigi 

ulke iran'dir. Daha sonra siralamada Dogu Turkistan'da yasayan ve nufuslan 10 milyona yaklasan 

Uygur Turkleri yer almaktadir. Afganistan'da yasayan Turk azinlik da oldukga fazla nufusa sahiptir. 

Ozbek, Kazak, Turkmen, Kirgiz ve Karakalpak Turklerinden olusan Turk azinlik, Afganistan'da kendi 

aralannda tamamen Turk dilini konusmaktadir. Afganistan'da tarn nufus sayimi yapilmadigi igin Turk 

azinlik nufusu oransal tahminlerden hareket edilerek hesaplanmistir. Qin Halk Cumhuriyeti'nde 

yasayan Turk azinlik incelendiginde, 2 milyona yaklasan bir buyuklukte nufusa sahip olduklan 

gorulmektedir. Turk dillerini konusan Turk azinlik, Kazak, Kirgiz, Tatar, Ozbek, Yugur ve Salar 

Turklerinden olusmaktadir. Dikkat edilmesi gereken onemli bir nokta, Salar ve Yugur Turklerinin 

gunluk hayatta Turk dilini kullaniyor olmalanna ragmen yazi dili olarak Cincenin kullanihyor olmasidir. 

Her iki Turk azinlik Cin Halk Cumhuriyeti'nin Gansu bolgesinde yasamaktadir. Endise verici bir 

durum, bu gruplann yazih dillerinin olmayisidir. Sonug olarak, Qince yaygin olarak kullamlmaktadir. 

Qin anayasasinm, azmhklara kendi dillerini kullanma hakki tanimasina ragmen, egitim hizmetlerinin 

Turk dilinde yapilmasi igin gerekli yetismis eleman sikintisi gekilmektedir. Diger Turk azinhklarin dil 

konusunda sorunlannin olmadigi bilinmektedir. Mogolistan Halk Cumhuriyeti'nde Turk azinlik olarak 

yaklasik 183 bin kisi yasamaktadir. Bu cumhuriyet sinirlan igerisinde Kazak ve Tuva Turklerinin 

yasadiklan bilinmektedir. Irak'ta yasayan Turk azinlik nufusunun 1995 yilinda 1 milyonu astigi tahmin 

edilmektedir. Turkmen Turklerinin yogun olarak bulunduklan Irak'ta Turk dilinin yogun bir bigimde 

kullanilmakta olmasi sevindirici bir gelismedir. Suriye'de 1995 yilinda yasayan Turk azinlik nufusunun 

482 bin oldugu tahmin edilmektedir. Turkmen Turkleri, 11. yuzyildan beri Suriye'de yerlesik hayata 

gegmislerdir. Suriye'nin kuzeyinde yerlesen Turk azinlik nufusu oransal tahminlerden hareket edilerek 

bulunmustur. Suriye Genel Nufus Sayimlannda kisilere etnik koken ve dil alaninda ozel bir soru 

yoneltilmemektedir. Toplam nufusun yaklasik olarak yuzde 3'unu olusturduklan tahmin edilmektedir. 

Genellikle kirsal yerlesim bolgelerinde yasayan Turkmen Turkleri, kendi aralannda Turk dilini 

konusmaktadirlar. Ancak, egitim ve ogretim dili Arapga olarak verilmektedir. Gunumuzde Urdun'de 

yasayan Turk nufusu ele alindiginda, Anadolu Turkleri gundeme gelmektedir. is bulmak amaciyla 

ulkeye yerlesen Turk nufusun sayisi oldukga azdir. 1995 yilinda 2.216 kisinin yasadigi bilinmektedir. 

Ancak sayilan konusunda bir tahmine sahip olmadigimiz bir miktar Kafkasya kokenli Turk nufusu 

Urdun'de yerlesiktir. Bunlar Urdun'de genel nufus igindeki paylanyla karsilastinldiginda oldukga etkin 

konumdadirlar. Orta Dogu ve Orta Asya Ulkeleri arasinda Turk azinlik nufusu en yogun olarak iran 

islam Cumhuriyeti'nde bulunmaktadir. Bu ulkedeki Turk azinhgin yuksek bir artis hizma sahip oldugu 

dikkatleri gekmektedir. Bu ulkedeki Turk azinlik gruplannin 1995 yihndaki nufus buyukluklerine gore 

siralamasi yapildiginda 9 milyonluk rakamla Azeri Turkleri en on sirada yer almakta, bunu 1.2 milyon 

298 



rakami ile Turkmen Turkleri takip etmekte, ardindan 9 yuz bin rakami ile Kaskay Turkleri, 8 yuz bin 
rakami ile de Avsar Turkleri en son olarak da sirasiyla Kayar Turkleri ve diger Turk azinliklan 
gelmektedir. iran islam Cumhuriyeti'ndeki toplam Turk azinlik nufusunun daha 1995 yilmda 12 milyon 
rakamini gegmesi 2000'li yillara gelindiginde bu ulkedeki Turk azinhginin gozardi edilemeyecek bir 
buyukluge ulasacagini simdiden gozler onune sermektedir (Tablo 15). 

Orta Dogu ulkelerinde yasayan Turk azinlik gruplan arasinda en yuksek artis hizina sahip 
olaninin Irak ile Suriye'de yasayan Turkmen Turkleri oldugu gorulmektedir. Hatta, Irak'ta yasayan 
Turkmenlerin artis hizi yuzde 3.3 iken Suriye'de yasayan Turkmenlerin yuzde 3.8 rakamini 
yakalamalan dikkatlerden kagmamaktadir. Her iki ulkenin baskici yonetimleri hizla artan Turkmen 
nufusunu eritmek igin gesitli politikalar yurutseler de bu konuda kesin bir basanya 
ulasamamaktadirlar. Irak ve Suriye'de yasayan Turkmenler yuksek bir artis hizina sahip olmalanna 
ragmen ayni grubun Urdun'de yasayan uyeleri yuzde 1 gibi dusuk bir artis hizina sahiptirler. Bu 
ulkedeki nufuslan 1995 yilmda ancak 2 bin dolayinda olan Turkmen Turklerinin daha sonraki yillarda 
fazla nufusa sahip olmalan beklenmemektedir. Afganistan'da yasayan Turk azinliklan hem sayi 
bakimindan hem de artis hizlan bakimindan farkliliklar arz etmektedirler. Bu ulkedeki Turk azinhklar 
arasinda sayi bakimindan Ozbek Turkleri iki milyona yaklasan nufuslan ile birinci siraya yerlesseler 
de artis hizlan bakimindan alt siralarda yer almaktadirlar. Turkmen Turkleri 569 bin sayisi ile Ozbek 
Turklerini takip etmekte, ayni zamanda da bu ulkedeki diger Turk azinliklan arasinda en yuksek artis 
hizina sahip olma ozelligini ellerinde bulundurmaktadirlar. Kirgiz Turklerinin ardindan gok kuguk 
sayilara sahip olan Kazak Turkleri ile Karakalpak Turkleri gelmektedir. Mogolistan'da yasayan Turk 
azinhklanndan Kazak Turkleri, yaklasik 180 bin civannda bir buyukluge sahip olmalanna ragmen 
dusuk bir artis orani sergilemektedirler. Bu ulkedeki diger Turk azinlik olan Tuva Turkleri ise 1995 
yilmda ancak 2 bin civannda bir nufusa sahiptirler. Dogu Turkistan'da yasayan Turkler yuksek bir artis 
hiziyla daha 1995 yilmda 10 milyon rakamini asmis bulunmaktadirlar. 

Orta Dogu ve Orta Asya Ulkelerinde yasayan Turkler arasinda en yuksek artis hizina yuzde 
4.88 ile Cin Halk Cumhuriyeti'nde yasayan Kirgiz Turkleri sahiptir. Bunu ayni ulkede yasayan Kazak 
Turkleri takip etmektedir. Ayni cografyada yasayan Salar Turkleri de 157 bin kisiye erisen nufuslan ile 
onemli biryere sahiptirler (Tablo 15). 2000 yilmda Irak'ta yasayacak Turkmenlerin 1.2 milyonu asmasi 
beklenmektedir. Bu rakam 1980-1985 yillan arasinda Turkmenlerin nufus artis hizlan gozonune 
alinarak elde edilmistir. 1990'h yillarda Irak'ta, ozellikle de Kuzey Irak Bolgesi'nde yasanan olaylann 
Turkmen nufusuna etkisi kesin olarak bilinmediginden 2000'li yillara yonelik hesaplamalar yapihrken 
bu unsurlar goz onune alinamamistir. Dolayisiyla Turk azinligin bu ulkedeki 2000'li yillara iliskin nufus 
tahminlerinin kesinlik tasiyamacaginin gozardi edilmemesi gerekmektedir. Suriye Arap 
Cumhuriyeti'nde yasayan Turkmenler yuzde 3.8 gibi yuksek bir artis hiziyla 2000 yilmda 586 bin 
kisilik bir nufus buyuklugune sahip olacaklardir. Afganistan'da son yillarda yasanan ig savasm Turk 
azinhklara etkisi tamamen bilinmemektedir. Bununla beraber bu gruplann ig savasa katilmadiklan igin 
savastan fazla zarar gormedikleri tahmin edilmektedir. Turk azinhklar arasinda en yuksek nufus artis 
hizina sahip olan Turkmen ve Kirgiz nufusunun hizh bir sekilde artmaya devam edecegi tahmin 

299 



edilmektedir. 

21. yuzyihn ilk geyregine gelindiginde Orta Dogu ve Orta Asya'daki Turk azinhk nufusu 78 
milyona ulasacaktir. Dogal olarak, yasadiklan ulkelerde Turk kimliklerini kaybetmeleri yonunde yogun 
baskilarla karsilasacaklan suphesizdir. Bu durumda, Turk kimliginin korunmasi konusunda Anadolu 
Turkleri tarafindan acil onlemler alinmahdir. Mogolistan'da yasayan Turk azinhk 2025 yihnda ise 219 
bine ulasacagi yapilan hesaplamalar sonucunda ortaya konulmustur. Nufus buyuklijgunun 
gogunlugunu Kazak Turkleri olusturmaktadir. Zaman igerisinde Tuva Turklerinin de artarak bu 
buyukluge olumlu yonde katkida bulunmalan beklenmektedir (Tablo 15). Dogu Turkistan'da yasayan 
Uygur Turklerinin nufusunun 201 5 yihnda 21 milyona, 2020 yihnda ise 21 .3 milyona ulasacagi tahmin 
edilmektedir. 21. yuzyihn ilk geyreginde ise nufusun 32 milyonu asacagi beklenmektedir. Qin Halk 
Cumhuriyeti'nde yasayan Turk azinhk nufusunun en fazla Kazak Turklerine bagh olarak artacagini 
soylemek mumkundur. Daha sonra ise Ozbek Turklerinin en fazla nufusa sahip olacagini belirtmek 
gerekir. 2025 yihna kadar olan 5 yilhk zaman dilimlerinde nufus buyuklugune gore siralama 
yapildiginda, ilk ug sira Kazak, Ozbek ve Salar Turkleri arasinda paylasilacagi ortaya gikmaktadir 
(Tablo 15). 

5.2. Balkan Ulkeleri 

Balkan ulkelerinde yasayan Turk azinhk incelendiginde, Avrupa ulkelerine gogmen olarak giden 
Turk nufusuna yakin bir sayiya sahip olduklan gorulmektedir. Bu ulkelerden Bulgaristan'da yasayan 
Turk azinhgm varhgi, 14. yuzyil sonunda Osmanh fethinden sonra baslamaktadir. 1878 yihnda 
bolgedeki Osmanh yonetiminin sona ermesiyle Turk nufus, "azinhk" haline gelmistir. Ayni zamanda, 
Osmanh fethinden once Tatar ve Gagauz Turklerinin ayni cografyada yasadiklan bilinmektedir. 
Yunanistan'da yasayan Turk azinhgm durumu ele ahndiginda, Osmanh fethi ile birlikte bolgeye 
yerlesen Turk nufus, 1912-1924 tarihleri arasinda yapilan zorunlu gog anlasmasina kadar onemli bir 
gogunluga sahip olmustur. Bu tarihten sonra ise Bati Trakya'da azinhk haline gelmislerdir. 
Romanya'ya Turk nufusun yerlesmesi 16. yuzyildan itibaren baslamaktadir. Tatar ve Anadolu 
Turklerinden olusan Turk nufus, Tuna nehri boyunca yerlesmislerdir. Nufusun buyuk bir gogunlugu 
kirsal kesimlerde yasamakta ve kendi aralannda Turk dilini konusmaktadirlar. Bu durum, hemen 
hemen butun Balkan ulkelerinde soz konusu oldugu gibi Turk nufusu eritme politikalanna karsi halkin 
kendi kendine kazandigi buyuk bir basandir. Eski Yugoslavya topraklannda yasayan nufus benzer bir 
sekilde Osmanh fethi ile bolgeye yerlesmistir. Ancak, 19. yuzyihn sonunda Balkan ulkelerindeki 
Osmanh egemenligi zayiflamaya baslamistir. 1878 tarihinde Bosna-Hersek, Avusturya askerleri 
tarafindan isgal edilmistir. 1912-1913 Balkan Savaslanndan sonra yapilan 1913 tarihli Londra 
Antlasmasi'na gore Turkler Balkanlar'daki topraklarmi birakmak zorunda kalmislardir. 

Balkan ulkelerinde yasayan Turk azinhk ele ahndiginda her ulke igin ayni yila ait verinin elde 
edilemedigi gorulmektedir. Eski Yugoslavya topraklannda yasayan Turk nufusa yonelik en yeni veri 
1971 ve 1981 yillanna aittir. Bu ulke sinirlan igerisinde yasayan Turk azinhk nufusunun hizla azaldigi 
dikkatleri gekmektedir. 1971 yihnda 127 bine ulasan nufus, on yil sonra 100 bine kadar dusmustur. 

300 



1995 yih tahmininde nufusun 77 bine kadar dustugij hesaplanmistir. Hirvatistan, Kosova ve 
Slovanya'da yasayan Turk azinlik pozitif yonde nufus artis hizina sahip iken diger bolgelerde yasayan 
Turk nufus negatif bir artis hizina sahiptir. 

Eski Yugoslavya topraklannda yasayan nufusun aksine diger Balkan ulkelerinde yasayan Turk 
azinlik nufusunun hizla arttiginin gorulmektedir. Bu ulkeler iginde en yuksek nufus artis hizi 
Bulgaristan'da yasayan Turk azinliga aittir. Buradaki Turk azinlik iginde Gagauz Turklerinin artis 
hizmin en yuksek oldugu yapilan hesaplamalar sonucunda ortaya konulmustur (Tablo 16). 

Bulgaristan'da yasayan Turk azinlik ele almdiginda Anadolu Turklerinin en fazla nufusa sahip 
olduklan gorulmektedir. Ayni cografyada yasayan Gagauz ve Tatar Turkleri arasinda nufus buyuklugu 
bakimindan hemen hemen farklilik gorulmemektedir. 1981 yih verilerine gore 1.3 milyona yaklasan 
Anadolu Turklerinin nufusu, 1991 yihnda 1.4 milyona eristigi gorulmektedir. 1995 yihnda ise nufus 
artmaya devam etmistir. Yunanistan topraklan iginde yer alan Bati Trakya'da 1971 yihnda sayilan 329 
bine yaklasan Turk azinhgin yasadigi bilinmektedir. 1981 yihnda 345 bin kisiye ulasan Turk azinlik 
nufusunun daha da artmaya devam edecegi yapilan hesaplamalar sonucunda ortaya konulmustur. 
1995 yihnda 350 bini asan bir buyukluge sahip olduklan tahmin edilmektedir. Romanya'da ise 1966 
yihnda toplam 40 bin kisilik bir Turk azinhginin varhgi soz konusudur. Nufus hizla artarak on bir yil 
sonra 46 bin kisiye ulasmistir. Dolayisiyla 1995 yihnda Romanya'da yasayan Turk azinlik nufusunun 
60 bin kisiye ulastigi tahmin edilmektedir (Tablo 16). 

Balkan ulkelerinde yasayan Turk nufusun 2000'li yillardaki yapisi incelendiginde istikrarsiz bir 
donem gegiren ulkelerdeki nufusun ig savaslar ve gog nedeniyle hizla azaldigi gorulmektedir. 2000 
yihnm baslangicinda Bosna-Hersek, Karadag ve Sirbistan'da azinlik olarak da kabul edilmesi zor bir 
bigimde gok az sayida Turk nufusunun bulunacagi tahmin edilmektedir. Diger bir deyisle, bu ulkelerde 
Turk nufusunun kalmayacagi soylenebilir. Ancak, bu gergegin daha kolay gorulebilmesi igin nufus 
tahminleri yapilmistir. Karadag ve Sirbistan'daki nufusun tamamen kaybolacagi yapilan hesaplamalar 
sonunda ortaya gikmistir. Kosova'da ise Turk azinlik nufusu istikrarh bir bigimde artmaya devam 
edecektir. Makedonya'da sayisal olarak onemli bir miktar ifade eden Turk azinlik nufusunun, oransal 
olarak 2000 yihndan itibaren azalmaya baslamasi beklenmektedir (Tablo 16). Bulgaristan'da yasayan 
Turk azinlik nufusunun 2000 yihnda 1.5 milyona ulasmasi beklenmektedir. Gagauz ve Tatar 
Turklerinin toplam 12 bin kisiye ulasan nufuslan yanmda Evlad-i Fatihan olarak da bilinen Anadolu 
Turklerinin nufuslannin sayisal ve oransal olarak artmasi beklenmektedir. Bati Trakya bolgesinde 
yasayan Turk azinhgin, 2000 yihnda nufus buyuklugu olarak 360 bin kisiye ulasmasi beklenmektedir. 
Romanya'da yasayan Turk Azinhgin 21. yuzyihn basindan itibaren nufus buyuklijgunun artisi 
incelendiginde, nufusun oransal olarak artma gosterecegi soylenebilir. Romanya'da yasayan Turklerin 
sayilan 2000 yihnda 65 bine ulasmis olduklan tahmin edilmistir. 

Balkan ulkelerindeki Turk azinlik nufusunun Bulgaristan, Yunanistan ve Romanya disinda diger 
Balkan ulkelerinde azalma egiliminde oldugu gorulmektedir. Turk nufusundaki bu azalma yukanda 
belirtildigi gibi daha ziyade gog ve ig savaslardan ileri gelmektedir. Ayni nufus grubunun 2000'li 

301 



yillardaki buyuklukleri tahmin edilirken daha onceki yillara ait artis hizlan goz onune alinmakta, 
dolayisiyla eksi degerli artis oranlan 2000'li yillarda Balkan ulkelerindeki Turk nufusunun surekli 
azalma egiliminde oldugunu gozler onune sermektedir. Tablo 16'nin incelenmesinden Eski 
Yugoslavya Cumhuriyeti'nin Bosna-Hersek bolgesindeki Turk nufusunun surekli olarak azaldigi ve 
2025 yilinda 25 kisiye dustugu; Karadag bolgesinde daha 2010 yilmda sifirlandigi; Sirbistan'da ise 
2000'li yillarda bir Turk azinhgindan bahsetmenin mumkun olmadigi tespit edilmektedir. Eski 
Yugoslavya Cumhuriyetleri arasinda en yogun Turk nufusunun bulundugu Makedonya Bolgesi'nde 
dahi Turk nufusunun surekli olarak azaldigi, 2000 yihnin basinda 56.547 olan nufusun, 2025'te 
32229'a geriledigi dikkatleri gekmektedir. 

5.3. Avrupa, Amerika Birlesik 

Devletleri ve Avustralya 

Gunumuzde Avrupa ulkelerinde, Amerika Birlesik Devletlerinde ve Avustralya'da yasayan 
Turkler ekonomik nedenlerle gog eden nufustan olusmaktadir. Balkan ulkelerinde yasayan Turk 
azinhk ise vaktiyle Turklere ait olan topraklarda azinhk durumuna dusmus olan nufustan meydana 
gelmektedir. 

Uluslararasi gog ekonomik ve siyasal nedenlerden kaynaklanmaktadir. Gog hareketleri, gog 
donemlerine bagli olarak da farkli ozelliklere sahiptir. 1960'h yillarda Avrupa'ya olan gog ozellikle Bati 
Avrupa'daki isgucu agigini kapatmak uzere gergeklesmistir. Ancak, bu gog hareketi 1980'li yillann 
birinci yansindan itibaren ekonomideki durgunluk nedeniyle azalma egilimine girmistir. Bati Avrupa 
ulkelerine yonelik olarak 1960'h yillarda baslayan isgucu gogu azalarak da olsa 1980'li yillann sonuna 
kadar devam etmistir. Bu gog hareketi 1980'li yillardan itibaren yabanci nufusun aile birlestirmesine ve 
yurtdisi dogumlulara bagli olarak devam eden bir sekil almistir. Ayni donemde, bu ulkelerin nufus 
yapilannda da onemli degisiklikler meydana gelmistir. Bu degisiklikler arasinda bir yil iginde 
gergeklesen dogum sayismin ayni sure iginde gergeklesen olum sayisindan daha az olmasi ve 
nufusun yaslanmasi sayilabilir. Diger bir degisle bu ulkelerin nufuslan azalmaya baslamistir. Boylece 
ilk defa olarak Bati Avrupa ulkeleri nufuslanndaki bu azalmayi gogmen nufusu ile kapatma yonunde 
politikalar gelistirmislerdir. Turk isgi gogu ozellikle ekonomik nedenlere dayanmaktadir. Bati Avrupa'ya 
gahsmak amaciyla gelen Turk isgileri bu ulkelerdeki kalis surelerini baslangigta kendilerinin ve 
ailelerinin gelecegini guvence altina alacak birikimleri yapmak ile simrlandirmislardi. Ancak gegen 
zaman suresince, bu kisa surenin daha uzun bir kalis suresine donustugu agikga gorulmektedir. 
Baska bir deyisle, soz konusu kalis suresi, aile birlestirmesi ile gelen diger aile uyelerine ve 
yurtdisinda dogan gocuklann egitim hayatina bagli olarak uzamaktadir. Boylece, Turkiye'ye kesin 
donus tarihinin surekli olarak belirli olmayan bir tarihe ertelenmesi bulunulan ulkeye tamamen 
yerlesme egiliminini daha da kuvvetlendirmektedir. Nitekim birinci kusagin Turkiye'ye kesin 
donusunden bahsetmek mumkunse de bu egilimi ikinci kusak, ozellikle de uguncu kusak igin 
soylemek mumkun degildir. Bugun artik, Bati Avrupa ulkelerinde yasayan Turkler igin "Turk Azinhk" 
terimini kullanmak yanlis sayilacak bir isimlendirme olmasa da yeri geldikge gogmen kavramina da 

302 



basvurulacaktir. Dolayisiyla azinhk Turkler ile gogmen Turkler hesaplamalarda ayni kategori 
igerisinde ele alinacaktir. Bati Avrupa ulkelerinin temel demografik ozelliklerine bakildiginda, nufusun 
azalmaya basladigim, ortalama yasam suresinin uzadigim ve dolayisiyla nufusun yaslandigini 
gormek mumkundur. Diger yandan bu ulkelerin ulke iginde yasayan yabancilara vatandashk hakki 
vermeye basladiklan dikkati gekmektedir. 1980'li yillarda Bati Avrupa ulkelerine yonelik gog hareketi 
iki onemli ozellige sahiptir. Bu donemin ilk yansinda Belgika, Almanya, irlanda, Finlandiya, ingiltere ve 
ispanya onceki donemlere gore daha az gog alan ulkeler arasinda yer almaktadirlar. 1980'li yillann 
sonunda Almanya, Avusturya, isvigre, Luksemburg ve isveg 1960'h yillarda yasadiklan gog 
patlamasini yeniden yasamislardir. Bu degisikligin en onemli nedenleri ekonominin canlanmaya 
baslamasi ve Dogu Avrupa ulkeleri ve Sovyetler Birligi'ndeki siyasi degisikliklerdir. Ayni zamanda bu 
gog hareketi nufusu gittikge azalan Avusturya, Federal Almanya, Luksemburg, isvigre, isveg, 
Danimarka ve hatta italya ve Yunanistan nufusunun artisini saglamistir (Conseil de L'Europe, 1991). 
Fransa ve Avusturya gibi bazi Bati Avrupa ulkelerinde yasayan Turk nufus zaman igerisinde gok 
buyuk bir oranda artma gostermistir. Fransa 1985 yilmda ulkedeki kagak isgilere oturma ve gahsma 
izni veren bir af gikarmistir. Avusturya ise nufusun yaslanmasindan kaynaklanan nufus azahsini 
yabanci nufus ile kapatma yoluna gitmis fakat 1993 yilmdan itibaren gogu kontrol altina alacak yasa 
gikarmistir. 

"Bati Avrupa ulkelerinde yasayan Turk nufusun gelecegi hakkinda iki farkli yorum yapilmasi soz 
konusudur. Bunlardan birincisi, Bati Avrupa ulkeleri hizla azalan nufus agiklanni ulkelerinde bulunan 
yabancilar sayesinde kapatmaktadirlar. Turk nufus ise artik yabanci statusunde degil, bulunduklan 
ulkelerde Turk azinhk haline gelmislerdir. Bu gorus gahsma verisi olarak kullanilan kaynaklarca da 
dogrulanmaktadir. O halde Turk nufusun Turk kimliklerini koruyabilmeleri gundeme gelmektedir. Bu 
ulkelerdeki birinci ve ikinci kusak Turklerin Turk kimliklerini koruduklanni soyleyebiliriz. Ancak uguncu 
kusak Turkler ki kisaca yurtdisi dogumlular olarak tanimladigimiz bu grup Bati ulkelerinin uyum 
(integration) politikalan adi altmda ele aldiklan ve ardindan eritme (asimilation) politikasi uyguladiklan 
kusaktir. Bu kusagin kisa bir sure sonra Turk kimliklerini kaybetmeleri mumkundur. Sosyal bir varhk 
olan insanin yabanci olarak da olsa dogdugu, daha sonra egitimini gordugu ve hayatini gegirdigi bir 
ulkenin kulturunu ve yasayis tarzini benimsemesi son derece normaldir. Bunun aksini savunmak 
mumkun degildir. Onemli olan bireyin ait oldugu kendi kimligini koruyarak yasadigi toplumla bans 
iginde bulunmasidir. Bu durumu Bati Avrupa ulkelerinde yasayan Turkler agisindan soyle 
agiklayabiliriz. Artik Avrupa ulkelerinde kalici olarak var olan bir Turk nufusu vardir. Bu Turk nufusu 
bulunduklan ulkenin yasayis ve dusunce tarzma gore sekillenecektir. Bu gergegi kabul etmek 
zorundayiz. Onemli olan bu insanlarla var olan baglann kopmasini engellemektir. Turkiye'de yasayan 
Turkler olarak bizim yapmamiz gereken Bati Avrupah Turklerin bulunduklan ulkede siyasal ve 
ekonomik bir guce sahip olmalan yonunde politikalar uretmek olacaktir." (Tosun, 1995). 

Avrupa ulkelerinde yasayan gogmen Turk nufusu incelendiginde, 1981 ve 1991 yillan 
arasindaki nufus artis hizlannin oldukga yuksek oldugu gorulmektedir. Anadolu Turklerinden olusan 
bu gogmenler, Anadolu'daki temel demografik ozelliklerini surdurmeye devam etmektedir. 1981 

303 



yihnda Avrupa ulkelerinde yasayan gogmen Turklerin nufus dagihmi incelendiginde, toplam olarak 2 
milyona ulasan bir nufusa sahip olduklan tespit edilmektedir. Bu nufusun 1.4 milyona yakini F. 
Almanya'da yasamaktadir. Hollanda ve Fransa'daki Turk nufusunun ise 100'er bin kisinin uzerinde 
oldugu bilinmektedir. 1991 yih igin yaymlanan nufus sayimi sonuglannda, Turk nufusunun 1981 yihna 
gore 400 bin kisi daha arttigi gorulmektedir. Bu donemde, F. Almanya'da yasayan Turk nufusunun 
buyuklugu 1.6 milyona gikarken, Fransa, Hollanda ve Avusturya'da yasayan Turk nufusunun 100 ile 
200 bin arasinda bir buyukluge eristigi gorulmektedir. Diger Avrupa ulkelerinde ise hizli bir nufus artisi 
soz konusudur. Bu artis, Turkiye'den Aile Birlestirmesi yolu ile gelen nufusa bagh olarak meydana 
gelmektedir. ingiltere'de 1981 yihnda 6 bin civannda olan Turk nufus, 1991 yihnda 29 bine ulasmistir. 
Ancak, bu ulkeye egitim amaciyla gelen Turk sayisinda bir artis olduguna dikkat gekmek 
gerekmektedir. 

1995 yih resmi verilerine bakildiginda, Avrupa ulkelerinde toplam 2.7 milyona ulasan bir Turk 
varhgi soz konusudur. F. Almanya'da 1.7 milyon civannda olan nufus buyuklijgunun, ozellikle Fransa 
ve Hollanda'da 200 bin rakamimn uzerine giktigi gorulmektedir (Tablo 17). 1981 ve 1991 yillan 
arasindaki nufus artis hizi incelendiginde, dikkat edilmesi gereken bir durum soz konusudur. Yukanda 
belirtildigi gibi 1990'h yillara kadar olan Turk azinhgin nufus artisi, sadece dogal artistan 
kaynaklanmamaktadir. Bununla birlikte, Turk azinlik ile ilgili yapilan demografik galismalarda Turk 
nufusun Turkiye'den segtikleri kisilerle evlenmekte olduklan ve aile birlestirmesi yolu ile eslerini 
bulunduklan ulkeye getirdikleri tespit edilmistir. 

Nufus artis hizlanna gore yapilan siralamada Finlandiya'da yasayan Turk nufusun en yuksek 
artis hizina sahip oldugu gorulmektedir. Daha sonra ise ingiltere'de yasayan Turk nufusunun hemen 
hemen ayni hiza sahip olduklan gorulmektedir. Uguncu sirada ise bir Akdeniz ulkesi olan Portekiz yer 
almaktadir. Bu ulkeyi yine Akdeniz ulkeleri arasinda yer alan italya ve ispanya takip etmektedir. 
Norveg, Avusturya ve Danimarka gibi Orta ve Kuzey Avrupa ulkeleri siralamayi devam ettiren ulkeler 
olmaktadir. Almanya'da yasayan Turk nufusunun artis hizinm en az oldugu dikkati geken bir bulgudur. 
Bununla birlikte, nufus buyuklijgunun en yuksek rakama ulastigi ulke olan Almanya'ya Turkiye'den 
gelen gogun halen devam ettigi soylenebilir. Bu gog hareketinin yonunun degistigi de 
unutulmamahdir. Emeklilik gagina ulasmis olan Turk nufusun bir kismi Turkiye'ye kesin donus 
yapmakla birlikte kendi yerlerine evlilik yolu ile Turk nufusu ikame etmektedirler. 

2000 yihnda Avrupa ulkelerinde yasayan Turklerin nufus buyuklugune gore siralamasi 
yapildiginda Almanya'da yasayan Turkler birinci sirada yer alacaktir. Bu siralamayi 376 bini asacak 
nufuslan ile Fransa'da yasayan Turkler takip edebilecektir. Daha sonra ise Hollanda ve 
Avusturya'daki Turkler nufuslan 200 binin uzerinde olmasi beklenen gruplar arasinda yer alacaktir. 
hgiltere, Belgika ve isvigre'de yasayan Turk nufus buyuklijgunun de 100 bin kisiyi asmasi 
beklenmektedir. Ayni zaman dilimi igerisinde italya, Finlandiya, Lihtenstayn, Luksemburg ve Portekiz 
gibi Avrupa ulkelerinde yasayan Turk nufusunun kayda deger bir buyukluge erismesi mumkun 
gorulmemektedir (Tablo 17). 

304 



Almanya'da yasayan Turkler bu ulkede etkili olmaya baslamislardir. Bu basarimn temelinde bu 
ulkede en fazla sayiya sahip yabancilar olmalannin ve ayni ulkede gegirilen otuz bes yildan fazla bir 
sure sonunda elde edilen deneyimin yattigi unutulmamahdir. Almanya'daki Turk nufus yapisina 
benzerlik gosteren bir diger Turk nufus yapisi Fransa'nin Almanya sininndaki Alsace bolgesinde 
gorulmektedir. Bu bolgede yasayan yabancilar iginde en fazla sayiya sahip olanlar Turklerdir. Durum 
bu olmakla beraber ne yazik ki bugune kadar Alsace bolgesinde yasayan Turkler arasinda ciddi bir 
orgutlenme hareketi yasanmamistir. Bu yonde yapilan bazi tesebbusler kisa bir sure sonra amaglan 
disina gikarak siyasi bir boyut kazanmis ve daha sonra kendiliginden sona ermistir. Bu tesebbuslere 
benzer yeni bir hareket 1995 yih basinda Alsace bolgesinin merkezi olan Strazburg'da 
gergeklesmistir. Bu sehirde kendi adlanna isyeri isleten Turkler "Turk isadamlan Platformu" adi 
altinda yeni bir orgut kurmuslardir. Soz konusu orgut ilk kuruldugu donemde amator bir izlenim 
biraksa da, temenni edilen bu hareketin en kisa zamanda olgunluk donemine gegerek daha genis bir 
boyut kazanmasidir. Fransa'da yasayan vatandaslanmizin bu ulkedeki ortalama kalis surelerinin 21 
ile 22 yil arasinda degistigi goz onune alindiginda bugun Almanya'daki Turkler tarafindan kurulan 
orgutlerin benzerlerinin Fransa'da da gorulmeye baslanmasi igin belirli bir gegis doneminin yasanmasi 
gerekmektedir (Tosun, 1995). 

Fransiz Ulusal Nufus incelemeleri Enstitusu'nun (INED) Fransa'da gogmenlerin uyumuna iliskin 
olarak yaptigi bir arastirma sosyal ve kulturel degisikliklere agikhk getirmistir. Bu arastirmada yaslan 
20 ile 59 arasinda degisen 13.000 kisiyle yuz yuze gorusmeler yapilmis Cezayir, Fas, Portekiz, Turk, 
ispanyol, Guney Dogu Asya (Vietnam, Kambogya ve Laos) ve Kara Afrika kokenlilerden olusan 
kisilere gesitli sorular yoneltilmistir. Arastirmada ortaya gikan tek istisnai durum Turklere aittir. Turkler 
gok belirgin bir sekilde kendi iglerine kapanarak Turk kimliklerini korumaya ozen gostermektedirler. 
Fransa'da yetisen geng Turk nufus iginde karma evliligin yok denecek kadar az oldugu gorulmektedir. 
Fransa'da dogan gengler Turkiye'deki yurttaslan ile evlenmekte ve evlerinde Turkge 
konusmaktadirlar. (Tribalat, 1995). Bununla birlikte, Turkgeyi yeterince veya hig konusamayan ikinci 
kusak genglerimizin bulundugu da gorulmekte ve bu genglerin herhangi bir islem yaptirmak igin 
konsolosluklara gelirken yanlannda anne ve babalanni bulundurmalanna artik sikga rastlanmaktadir. 
Aynca, Fransa'da yasayan diger yabancilar gittikge artan bir hizla kendi ana dillerini terk ederek 
evlerinde ve gunluk hayatlannda tamamen Fransizca konusmaya yonelmislerdir. Bu durum ozellikle 
okul gagindaki gocuklarda gorulmektedir. 1992 yilinda Fransiz Ulusal istatistik Enstitusu'nun yaptigi 
bir arastirmaya gore Fransizca disinda bir dili konusan yabancilann yansindan gogu gocuklanna 
anadillerini aktaramamaktadirlar (INSEE, 1994). Bu durum, Turk nufusunun artmasi ile birlikte Turk 
kimliginin korunmasi sorununu da gundeme getirmektedir. Goreceli olarak en fazla Turk nufusa sahip 
ulke ornekleri olan Almanya ve Fransa'da baslayan bu sorunlann diger ulkelerde de gorulmesi ihtimali 
ortaya gikmaktadir. Avrupa ulkelerinde yasayan Turk azinligin 21. yuzytla Turk kimligini koruyarak 
girmesinin saglanmasi igin gerekli onlemlerin ahnmasi gerekmektedir. 

Avrupa ulkelerinde yasayan Turklerin bulunduklan her ulkede surekli olarak arttigi 
gorulmektedir. Ancak, 2025 yilina gelindiginde dikkat gekici oldugu kadar gergeklesmesi gug olan bazi 

305 



rakamlann da bulundugu gozardi edilmemelidir. Ornegin, 2025 yilinda ingiltere'de 4.550.505 ve 
Finlandiya'da 3.457.415 gibi buyuk bir Turk nufusunun bulunacagi hesaplanmistir. Bu yuksek 
rakamlar tahmin yapilan yillarda (1981-1991) bu ulkelerdeki Turk sayisinin az olmasina ragmen 
yuksek artis oranlan temel alinarak bulunmus olmalanndan ileri gelmektedir. 1981 yilinda 
Finlandiya'daki Turk nufus sayisi 20 iken bu rakamin 1991 yilinda 310'a, ingiltere'deki Turk 
nufusunun ise 1981 yilinda 6557 iken 1991 yihna gelindiginde 29.000'e giktigi gorulmektedir. 
ingiltere'deki Turk nufusuna dil ogrenmek amaciyla gelenler de dahil edilmistir. Her iki ulkedeki Turk 
nufusunun soz konusu bu iki zaman dilimi arasindaki nufus artis hizlan hesaplandiginda Finlandiya 
igin 0,274084, ingiltere igin ise 0,148676 bulunmaktadir. Bu oranlar ayni donemde incelemeye tabi 
tutulan Avrupa ulkelerinde yasayan Turkler arasinda en yuksek artis orani olma ozelligine sahiptir. Bu 
rakamlann teknik olarak dogru oldugu kabul edilmekle beraber gergeklesmesinin hayli gug oldugu 
kesindir. Digeryandan, Turklerin yogun olarak bulunduklan ulkelerde ise dogal artis orani ile artmaya 
devam ettigi, Almanya'daki Turk nufusunun toplam sayisinin 2025 yilinda ise 2.272.178'e giktigi; 
Fransa'nin ayni yildaki 1.789.876 rakami ile Almanya'yi takip ettigi gorulmektedir (Tablo 17). 

21. yuzyihn ilk geyregine kadar olan zaman dilimi igerisinde, gahsma hayatina egitimli ve ayni 
zamanda is ve meslek sahibi olarak girmesi beklenen Turk nufusunun bulunduklan ulkelerde 
vatandaslik hakkini da elde etmeleri gundeme gelecektir. Bu durum, Turk toplumunun bulunduklan 
ulkelerin siyasi ve ekonomik yasantisina etkin bir sekilde dogrudan katilmalan anlamina gelecektir. 

Amerika Birlesik Devletleri'nde yasayan Turk nufusu Birlesmis Milletler tarafindan yapilan 
Dunya'da Etnik Gruplar adh gahsmadan elde edilmistir. Bu galismaya gore 1983 yilinda ABD'de 7565 
kisi Turk azinligi olusturmaktadir. Turkler, 1993 yilinda yapilan Nufus Sayimi sonucuna gore 11.025 
kisiye ulasmistir. iki zaman dilimi igerisindeki artistan hareket edilerek yapilan 1995 yih nufus 
tahminine gore 12.1 14 kisiye ulasmis olduklan varsayilmaktadir. Yapilan nufus tahminlerine Amerikan 
vatandashgi hakkini elde etmis Turkler dahil edilmemistir. 21. yuzyihn basindan itibaren hizla artmasi 
beklenen Turk nufusunun 2000 yilinda 15 bin kisiye, 2025 yilinda da yaklasik 50 bin kisiye ulasmasi 
beklenmektedir (Tablo 17). 

Avustralya 19. yuzyihn sonundan itibaren ekonomisi igin gerekli is gucunu Avrupa ve Asya 
ulkelerinden gogmen alarak karsilayan bir ulke olmustur. 1976 yilinda Turkiye ve Avustralya 
hukumetleri arasinda bir gog anlasmasi imzalanmistir. Bu anlasmaya gore Turkiye'den gelen isgiler 
gogmen statusune gegtikleri taktirde devletten is ve mali yardim alabileceklerdir. Turklerin 
Avustralya'da kalici oldugunu soylemek mumkundur. Avustralya'daki Turk azinhgin nufus dagihmina 
bakildiginda, 1952 yilinda ulkede ikamet eden 1123 Musluman Turk bulunmaktadir. Bunlar 
Anadolu'dan, On iki Ada'dan, Kibns ve Bulgaristan'dan gelmislerdir. 1913 yilinda Ege Adalannin 
Yunanistan tarafindan isgal edilmesi ile adalardan gelen nufus artmistir. Benzer bir bigimde 
Bulgaristan'da kurulan komunist devlete tepki gosteren Turkler de kitaya gelmislerdir. 1950'li yillardan 
itibaren ise Kibns Turkleri Avustralya'ya yerlesmeye baslamislardir. Ayni donemde, Qin ve Rusya'dan 
gelen Turklerin de oldugunu soylemek gereklidir (Bainbridge, 1995). 

306 



Sidney ve Melbourn kentlerinde oturan Turklerin daha gok ilkokul duzeyinde bir egitime sahip 
olduklan bilinmektedir. Yogun emek gucu isteyen islerde gahsmaktadirlar. 1971 yih istatistiklerine 
gore 12 bin kisiden olusan bir Turk azinlik bulunmaktadir. 1978 yilmda ise bu saymm 23 bin kisiye 
giktigi gorulmustur. Bu nufusun kentsel yerlesim bolgelerinde yasadigi bilinmektedir. Turk nufusunun 
verileri Avustralya resmi istatistik rakamlanndan elde edilmistir. Avustralya Turk toplumu liderleri 
kendileri ile yapilan gorusmelerde 1978 yilmda nufuslannin 40 bin kisiye ulastigim soylemektedirler 
(Bainbridge, 1995). 21. yuzyilda yasayacak toplam Turk nufusu tahminlerinde hata yapilmasini 
onlemek amaciyla resmi rakamlar kullamlmistir. 1971 ve 1978 yillan arasindaki donem igin 
hesaplanan nufus artisinin yuksek oldugu gorulmektedir. Bu nufus artis hizini kullanarak yapilan 1995 
yih tahminlerinde nufusun 100 bin kisiye ulastigi tahmin edilmektedir. Nufus artisi hesaplanan 
donemlerdeki gergek nufusun daha fazla oldugu dusunulurse, bu rakamin dogruya gok yaklastigini 
belirtmekte yarar vardir. 2000 yilmda nufusun 177 bin kisiye ulasmis olacagi tahmin edilmektedir. 21. 
yuzyilm ilk geyreginde ise nufus buyuklugunun 1.8 milyona erisecegi yapilan tahminlerin sonucunda 
ortaya konulmustur (Tablo 17). 

Turk azinlik nufusunun Avustralya'daki yasam bigimi incelendiginde, Turkiye Turkgesini 
konustuklan gorulmustur. Egitim dili ingilizce olan Avustralya'da birkag ortaokulda Turkge segmeli 
ders olarak okultulmaya baslanmistir. ingilizce konusmayan gogmenlerin gogu bu dili resmi bir egitim 
gormeden ogrenmektedir. Sidney'de yapilan bir arastirmada Turk kadinlannin yuzde 87'sinin hig 
ingilizce kursuna devam etmedikleri gorulmustur (Bainbridge, 1995). 

6. Sonug ve 

Degerlendirme 

Gunumuzde, Eski Sovyetler Birligi sinirlan iginde yasayan ve daha gok disa kapali bir yapi 
sergileyen Turk topluluklan, bu ozellikleriyle, birlikte yasadiklan veya iliskide bulunduklan 
topluluklardan fazla etkilenmeden dil, din, yasayis tarzi gibi birgok kulturel degerlerini degistirmeden 
surdurebilmislerdir. 

Yeni bagimsizlik kazanan Orta Asya Cumhuriyetleri halen isletilmekte olan veya isletilmeye 
agilacak durumda olan birgok yeralti ve yerustu zenginliklerine sahip bulunmaktadirlar. Eski sistemin 
geregi emek, toprak ve sermaye gibi temel uretim faktorleri ayni yerde toplanmamistir. Bir 
cumhuriyette gikanlan hammadde baska bir cumhuriyette islenmekte veya vasifh isgucu baska bir 
cumhuriyetten gelmektedir. Cumhuriyetlerin ekonomik agidan birbirine bagimli olmalan siyasi agidan 
bagimsiz hareket etme imkanlanni da zorlastirmaktadir. 

Bagimsizhklanni kazanan cumhuriyetlerin yonetimlerinde eski rejimin etkileri halen gorulmekle 

birlikte, bu ulkeler bagimsizhklanni destekleyici bazi tedbirler almaya baslamislardir. Bu yonde atilan 

adimlar arasinda ulkelerin kendi paralanni basmasi, anayasalanni kabul etmesi, resmi dil olarak ana 

dillerini kabul etmesi, belirli bir gegis donemi sonunda ana dilini bilmeyenlere yoneticilik yolunun 

kapatilmasi sayilabilir. Diger yandan, milliyetgilik akimlannin kuvvetlenmesi ve eski rejime duyulan 

307 



ofke bu cumhuriyetlerde yasayan ve yabanci unsur olarak kabul edilen Rus, Ukrain ve Volga 
Almanlarinin kitleler halinde ulkeyi terk etmelerine yol agmistir. Qogunlugu vasifli i§gucu olan bu 
unsurlann bagimsizhgini yeni kazanmis olan ulkeleri bir anda terk etmesi, buralarda vasifli i§gucu 
agigim ortaya gikarmis, boylece yukanda bahsedilen uretim faktorlerinden kalifiye isgucunun 
bulunmamasi ekonomiyi durma noktasina getirmistir. 

Turk Cumhuriyetlerinin bagimsizhklarini Nan ettikleri 1991 yilindan itibaren 1997 yilma kadar 
gegen surede Gayri Safi Milli Hasilalannda ciddi dususler yasanmistir. Bu tarihten sonra kugulme 
yerini yavas da olsa buyumeye birakmistir. Avrupa imar ve Kalkinma Bankasi'nin yaptigi bir tahmine 
gore 1989 yihni 100 kabul eden bir uretim endeksine gore uretimin 1999 yih seviyesi Azerbaycan'da 
47'ye, Kazakistan ve Kirgizistan'da 63'e, Ozbekistan'da 94'e ve nihayet Turkmenistan'da 64'e 
gerilemistir (Yaman, 2001). 

Avrupa Birligi'nin onceki formu olan Avrupa Ekonomik Toplulugu'nun bir benzeri olarak 1991 
yihnda Beyaz Rusya'nin Minsk sehrinde kurulan Bagimsiz Devletler Toplulugu'nun kurulus amacinin 
Bagimsiz Devletlerin her alanda birbirleri ile olan "uyumlanni kolaylastirmak" oldugu agiklanmistir. 
Cumhuriyetler, Birlige uye olurken bagimsizhklarini korumak niyetinde olduklanni agikga 
belirtmelerine ragmen birlik iginde Rusya Federasyonu'nun etkisi hissedilmektedir. Bununla birlikte, 
Rusya Federasyonu'nun Birlik igi dengeyi saglayan bir unsur konumunda olmasi uye devletler 
arasindaki toprak ihtilafi, etnik gatisma ve borglar konulannda taraf tutmasini engellemektedir. 
Kuruldugu gunden bugune kadar birgok toplanti yapilmis ve sayisiz beige yayinlanmis ancak, birlik 
iginden disa yansiyan ve uygulamaya konmus bir tedbirin bulunmamasi gozlemcilerin bu konuda 
saghkli yorum yapmasini engellemektedir. 

Sovyet rejiminin dagilmasindan sonra bagimsizhgini kazanan yeni cumhuriyetlerin 
gunumuzdeki alim gucu son derece dusuktur. Bununla birlikte, Bagimsiz Devletler dinamik bir nufus 
yapisina sahiptirler. Ozellikle de Turk Cumhuriyetlerinin nufus artis hizi BDT'nin diger uyelerinden 
yuksektir. Turk Cumhuriyetlerinin hemen hemen hepsinin zengin dogal kaynaklan bulunmaktadir. 
Turk Cumhuriyetlerinin kisi basina dusen milli gelirlerinin ileriki donemlerde artisini devam ettirecegi 
izlenimi vermeleri ve dinamik bir nufus yapisina sahip olmalan Batih ulkelerin dikkatlerini bu yeni 
tuketici topluluklanna yoneltmelerine yol agmistir. Zira ekonomik buyume teorisine gore, bu ulkelerin 
iktisadi gelismenin nispeten erken merhalelerinde bulunmalan, kendilerinden fazla gelismis 
ekonomilerden daha hizh buyuyerek aradaki gelismislik farkmi kapatacaklan beklentisini 
guglendirmektedir (Yaman, 2001). Keza, Turkiye ile Turk Cumhuriyetleri arasinda var olan tarihi ve 
kulturel baglann ekonomik iliskileri de kapsayacak sekilde genisletilmesinin her iki taraf agisindan 
sayisiz yararlannin bulundugu son derece agiktir. Turk Cumhuriyetlerinin buyume konusunda sahip 
olduklan avantaj onlarla isbirligine giren partnerlerini de olumlu etkileyecektir. 

Gelismekte olan ulkelerin nufus problemleri, ozellikle nufus-gelir, nufus-beslenme ve nufus- 
gevre iliskileri agisindan onemlidir. Bir goruse gore demografik ozelliklerdeki belirtiler az gelismisligin 
sonucu degil, sebebidir. Buna gore nufus planlamasi uygulamak kalkinmamn zorunlu bir on 

308 



kosuludur. Baska bir goruse gore ise demografik ozelliklerdeki belirtiler az gelismisligin sebebi degil, 
sonucudur. Bu gorus nufus planlamasina karsi gikmaktadir (ilkin, 1983). Her iki gorusunde gegerli ve 
gegersiz oldugu durumlar vardir. Soz gelimi eger tam kalkis asamasinda bulunan bir ekonomi agir 
nufus baskisi altinda, kaynaklannin gogunu demografik yatinmlara aktanyorsa orada kalkinmayi 
gergeklestirmek zorlasmakla kalmayacak; ayni zamanda gecikecektir de. Diger bir agidan 
bakildiginda bir ulkenin beseri kaynaklan yalnizca uretime katilarak degil, ama ayni zamanda 
tuketerek de kalkinmaya katki saglar.2 

insanlik tarihinin gok eski donemlerinden beri asina oldugu bir kavram da gida kaynaklanndaki 
gelismenin sinirli olmasi durumudur. Beslenme guvenligi, herkesin saglikh ve etkin bir yasam surmek 
igin zorunlu oldugu besinlere surekli erisebilmesi olarak tammlanmaktadir (Diakanda, 2001). Her ne 
kadar, "insan turunu tehdit eden tehlikeler, gelismekte olan ulkelerdeki nufus artismdan mi 
kaynaklaniyor, yoksa gelismis ulkelerdeki nufusun uygulamalanndan mi" sorusu beslenme guvenligi 
tartismalarimn gobegine yerlesmis olsa da, en azindan bugun igin, problem ortaya giktigi yer igin gok 
daha fazla onem arz etmektedir. Nufus basina ahnmasi gerekli gunluk asgari kalori miktarmi 
gelecekte de temin edebilmek, ya da temin edilebilirligini surdurebilmek igin gerekli onlemlerin 
dayanacagi verinin altyapisini bu tur demografik analiz galismalan olusturacaktir. Ashnda dunya 
tanmsal uretimi gelecegin nufus baskilanna da direnebilecek gugtedir. Ancak, bu uretim ulkeler 
arasinda esitsiz bir sekilde dagilmaktadir. 

Gelecegin muhtemel problemlerinden ve gatisma konulanndan biri de su kaynaklannin 
yetersizligi hususudur. insan ve canh varhginin vazgegilmezlerinden birisi olan dunya su 
potansiyelinin, gelecekte ihtiyaci karsilayip karsilamayacagi konusunda ciddi tartismalar 
yapilmaktadir. Zira, XX. yuzyilda ortaya gikan su kaynaklan problemiyle insanhgin tanisikhgi gok 
gerilere gitmez. Artik bilinen ve herkesge paylasilan gergek su ki, su %100 yenilenebilen sinirsiz ve 
tukenmez bir kaynak degildir. Her gegen gun artmakta olan dunya nufusunun tanm ve elektrik enerjisi 
gibi ihtiyaglanm karsilamak uzere ayni sekilde artan su kullanimi, bu kaynagin buyuk olgude 
tuketilmesine yol agmaktadir. Barajlar ve kanallar gibi sulann toplandigi suni havzalar buharlasma 
yoluyla kayiplan da gogaltmistir. 1995 yih itibanyla, dunyanin yilhk su tuketimi yaklasik 3000 km3'tu. 
Bundan sonra her 10 yil iginde bu rakamin %10-12 oraninda buyuyerek 2025 yilmda 5000 km3'e 
ulasacagi tahmin edilmektedir. Yakin gelecekte Turk dunyasinin su sikintisiyla karsilasmasi 
muhtemel bolgeleri arasinda su zengini oldugu varsayilan Turkiye, Ozbekistan ve Turkmenistan'in da 
yer almasini engelleyecek gelismeler henuz kaydedilememistir. Ne yazik ki, gerek iklim kosullannda 
meydana gelen degisiklikler, gerek insan eliyle tabiata yapilan mudahaleler bu bolgeleri riskli hale 
getirmistir. 

Tablo 18: Turk Dunyasi Toplam Nufusu 1995-2025 (1000) 

Turkler 2000 2025 

Devlet 1 24.682 1 64.652 

309 



Topluluk 18.901 31.354 

Azinhk Gogmen 39.097 98.019 

Toplam 182.680 294.025 

Kaynak: Yapilan Projeksiyonlar. 

Gunumuzde Turk Dunyasi nufusunun 182 milyon kisiyi astigi gorulmektedir. Bu nufus 
buyuklijgunun 124 milyon kisisi Turk Devletlerinde yasamaktadir (bu rakama Kuzey Kibris Turk 
Cumhuriyeti nufusunun 2000 yih tahmini olan 145.435 kisi dahildir). Turk Toplulugu olarak Eski 
Sovyetler Birligi sinirlan iginde yasayan Turklerin toplam nufus buyuklugu 19 milyona yaklasmistir. 
Azinhk ve gogmen statusundeki Turklerin ise 39 milyon kisiye ulastiklan bilinmektedir. 2025 yih igin 
yapilan nufus tahminlerinde toplam Turk Dunyasi nufusunun 292 milyona ulasmasi beklenmektedir. 
Turk Devletlerinin toplam nufuslannin 2025 yilmda 164 (KKTC 2025 yih tahmini 182.434 kisi dahil), 
Turk Topluluklarmin 31, azinhk ve gogmen olarak yasayan Turklerin ise 96 milyona ulasmasi 
beklenmektedir. Turk Dunyasinm 21. yuzyihn ilk geyreginde 294 milyon kisilik bir nufus buyuklugune 
sahip olacagi yapilan tahminler sonucu ortaya konulmustur (Tablo 18). 

Tablo 19: Turk Dunyasi Toplam Nufusu Duzeltilmis Tablo 1995-2025 (1000) 

Turkler 2000 2025 

Devlet 106.333 138.644 

Topluluk 14.430 23.903 

Azinhk Gogmen 75.569 189.002 

Toplam 196.332 351.549 

Kaynak: Yapilan Projeksiyonlar. 

Yazinin yontem, kaynaklar ve sinirhhklarin ele ahndigi bolumunde ifade edilmis bulunan 

nedenlerden dolayi burada Turk Dunyasi Toplam Nufusu Tablosu gerekli duzeltmeler yapilarak -yine 

KKTC nufus tahminleri dahil edilerek- tekrar verilmistir. Buna gore 2000 yih itibanyla Turk Dunyasi 

toplam nufusu 196 milyonu asmistir. Bunun 106 milyonu Turk Devletlerinde, 14 milyonu Turk 

Toplulugu olarak Eski Sovyetler Birligi sinirlan iginde, 75 milyonu da azinhk ve gogmen durumunda 

yasayan Turklerden olusmaktadir. 2025 yih igin yapilan nufus tahminlerinde toplam Turk Dunyasi 

nufusunun 351 milyonu asmasi beklenmektedir. Turk Devletlerinin toplam nufuslannin 2025 yihnda 

138, Turk Topluluklarmin 24, azinhk ve gogmen olarak yasayan Turklerin ise 189 milyona ulasmasi 

beklenmektedir (Tablo 19). Buna gore 2025 yihna gelindiginde Turklerin buyuk bir gogunlugunu teskil 

eden 213 milyon kisi Turk Devletleri disinda yasiyor olacaktir. Bunun en onemli nedenlerinden ilki, 

iran ve Cin gibi Turklerin yogun olarak yasadigi yerlerdeki nufus artis oranlannin yuksek seviyelerini 

310 



muhafaza ederken, Turk Devletlerinde bir dusme egilimine girilmis olmasidir. ikincisi ise, Turk 
Devletlerinin ekonomik ve sosyal kosullarmdan dolayi ozellikle kalkinmis Bati ulkelerine gog veren bir 
yapi arz ediyor olmalandir. 

Son olarak vurgulanmasinda yarar gorulen nokta sudur ki, bu yazida yapilan analizler ve ortaya 
konulan sonuglann hepsi de gegmiste iki yada daha gok tarihte elde edilen verilerden hareketle ortaya 
konulmustur. Bir bakima butun projeksiyon yontemleri ayni nedenden dolayi maluldur. Ancak 
gelecekle ilgili kestirimde bulunmanin baskaca bilinen guvenli bir yolu da yoktur. Dolayisiyla nufusun 
kompozisyonu ve gelisim seyrinin gegmistekiyle motamot benzer olmayabileceginin hatirdan uzak 
tutulmamasi gerekir. 



1 Bu yazida, butun Turk Cumhuriyetleri igin 1979 ve 1989 yili Sovyet nufus sayimi verileri 
kullamlmistir. Fakat, diger bir kaynak olan Kazakistan Ulusal istatistik Enstitusu'nun verilerine gore 
1993 yilmda nufusun %36.4'u Ruslardan olusmaktadir. 1993 yili igin verilen bu oran, bu galismada 
yapilan projeksiyonla elde edilen 2000 yili rakamlanndan gok dusuk neredeyse 2025 yili tahminlerine 
yakin bir orandir. Bu durum, yeri geldikge ifade edilmeye gahsilan Turk Cumhuriyetlerinde yasayan 
Ruslann Rusya'ya donusleriyle ilgili olarak 1979 ve 1989 yillannda yani henuz Sovyetler Birligi 
yikilmadan once yapilan nufus sayimlanna dayali tahminlerin yeterince agiklayici olamayacagi tezini 
dogrulamaktadir. 

2 Bu baglamda ifadelerine yer verilmesi gereken birisi de Avrupa Parlamentosu milletvekili 
Daniel Cohn-Bendit'tir. Bendit'e gore Avrupa bir gog topragidir. Hem demografik hem de ekonomik 
nedenlerle Avrupa'nin goge ihtiyaci vardir. Gog almazsa Avrupa fazla ileriye gidemeyecektir. Bu 
tarihin ogrettigi gok siradan bir gergektir. Avrupa'nin goge muhtag durumda bulunmasimn esas 
nedeninin kendi demografik ozellikleri oldugu kolayca anlasilabilecek bir gergektir (Cohn-Bendit, 
2001). 

ANDERSON, B. A. vd. "The Changing Ethnic Composition of the Soviet Union", Population and 
Development Review, Sayi: 15, No. 4, 1989. 

AKINER, S. Sovyet, Muslumanlan, gev. Tufan Buzpinarve Ahmet Mutu, istanbul: 1995. 

AVSAR, Z. vd. "21. Yuzyilm ilk Qeyreginde Turk Dunyasinm Beseri Kaynaklan", Silahh 
Kuvvetler Dergisi, Sayi: 338, Ankara: 1993. 

AVSAR, Z. vd. "Beseri Kaynaklar Agismdan Yeni Turk Cumhuriyetlerinin Dunu Bugunu ve 
Yanni", Turk Yurdu, Cilt 15, Sayi 100, Ankara, 1995. 

AV§AR, Z. vd. "Eski Sovyetler Birligi'ndeki Turk Uluslannm 21. Yuzyilm ilk Qeyregindeki 

311 



Gorunumu ", Turkiye Gunlugu, Sayi: 25, Ankara: 1993. 

AVSAR, Z. vd. "Gog ve Siginma Hareketleri ve Son Bes Yilda Turkiye'ye Yonelik Siginma 
Hareketleri ", Silahli Kuvvetler Dergisi, Sayi: 339, Ankara: 1994. 

AVSAR, Z. vd. "Eski Sovyetler Birligi'ndeki Rus ve Diger Slav Nufusunun Gunumuzdeki ve 
Gelecekteki Yapisi", Silahli Kuvvetler Dergisi, Sayi: 340, Ankara: 1994. 

AVSAR, Z. vd. "21. Yuzyihn ilk Ceyreginde Turk Dunyasinm Kentleri ve Kentsel Plan ihtiyaglan 
", Turk Yurdu, Cilt: 14, Sayi: 85, Ankara: 1994. 

AVSAR, Z. vd. "Turk Dunyasinm Demografik Yapisi", Yeni Turkiye, Sayi 15, Turk Dunyasi Ozel 
Sayisi Cilt 1, Ankara, 1997. 

AVSAR, Z. vd. Dogu ve Guneydogu Anadolu'dan Teror Nedeniyle Gogeden Ailelerin Sorunlan, 
Basbakanhk Aile Arastirma Kurumu Yayin no: 115, Ankara: 1998. 

AVSAR, Z. vd. Turkiye ve Turk Cumhuriyetleri, Vadi Yayinlan, Ankara, 1998. 

AVSAR, Z., vd. Yeni Bir Yuzyila Dogru Turkiye ve Turk Cumhuriyetleri iliskileri, TBMM Kultur 
Sanat ve Yayin Kurulu Yayin no: 64, Ankara, 1993. 

BAINBRIGE, M. Dunyada Turkler, gev. Mehmet Harmanci, istanbul: 1995. 

BALDAUF, I. "Some Thoughts on the Making of the Uzbek Nation", Cahiers du Monde Russe et 
Sovietique, Sayi: 32, No. 1, 1991. 

BARRY, F. "Destins Economics des Etats de la CEI: le pari des Independances", Le Courrier 
des Pays de L'Est, Sayi: 397-398, 1995. 

BAZIN, M. "Les Turcophones d'lran", Le Fait Ethnique en Iran et en Afghanistan, Paris: 1988. 

BAZIN, M. "Ethnies et Groupes Socio-professionnels dans le Nord de L'lran", Le Fait Ethnique 
en Iran et en Afghanistan, Paris: 1988. 

BAZIN, M. "Les Premieres Inscriptions Turques (Vle-Xe siecles) en Mongolie et en Siberie 
Meridionale", Arts Asiatiques, Sayi: 45, 1990. 

BOISSEVAIN, J. "Les Entreprises ethniques aux Pays-Bas", Revue Europeenne des Migrations 
Internationales, Sayi: 8, No. 1, 1990. 

BAZIN, M. "Identite Ethnique et identite Regionale en Iran et en Asie Centrale", Revue du 
Monde Musulman et de la Mediterranee, Sayi: 59-60, 1991 . 

BAZIN, M. "Vestiges Chronologiques des Bulgar", Les Systemes Chronologiques dans le 

312 



Monde Turc Ancien, Paris: 1991. 

BOND, A. R. "New Oblast Created in Turkmen SSR", Soviet Geography, Sayi: 32, No. 5, 1991. 

BUGROMENKO, V. N. "Social Justice and inter-Nationality: Reeitorial Aspects", Soviet 
Geography, Sayi: 32, No. 8, 1990. 

CERiT, S. "Bir Olkenin Gelecekteki Nufusunun Sabit Kalmasi igin Kadin Basina Gerekli 
Ortalama Canli Dogum Sayisi Uzerinde Hipotetik Bir Calisma", Nufusbilim Dergisi, Cilt 5, Ankara, 
1983. 

CHAO, R. "Jorge Luis Borges ile Soylesi", idea Politika, Guz2001, istanbul: 2001. 

CHERIF, C. "Kazakhstan: Majors Hope for Deals", Petroleum Economist, Sayi: 59, No. 4, 1992. 

CLEM, R. S. "Interethnic Relations at the Public Level: The Example of Kazakhstan", Post- 
Soviet Geography, Sayi: 34, No. 4, 1993. 

COHN-BENDIT, D. "Quo Vadis Avrupa? ", idea Politika, Guz2001, istanbul: 2001. 

COLLOMB, P. "Yeni Yuzyilda Beslenme Guvenligi Sorunu", idea Politika, Bahar2001, istanbul: 
2001. 

COPEAUX, E. "Le Reve du Loup Gris: Les Aspirations Turques en Asia Centrale", Herodote, 
No. 64, 1992. 

COPEAUX, E. vd. "La Bosnie vue du Bosphore", Herodote, No. 67, 1992. 

CONSEIL DE L'EUROPE. Les Caracteristiques Demographiques et Donnes Concernant le 
Mariage et la Fecondite des Populations Migrantes, Strasbourg: 1976. 

CONSEIL DE L'EUROPE. Evolution Demographique Recente en Europe: 1991, Strasbourg: 
1991. 

CONSEIL DE L'EUROPE. Evolution Demographique Recente en Europe: et en Amerique de 
Nord 1992, Strasbourg: 1993. 

CONSEIL DE L'EUROPE. Evolution Demographique Recente en Europe: 1993, Strasbourg: 
1993. 

CONSEIL DE L'EUROPE. Evolution Demographique Recente en Europe: 1994, Strasbourg: 
1994. 

COUNCIL OF EUROPE. Recent Demographic Developments in Europe: 2000, Strasbourg: 
2000. 

313 



COURBAGE, Y. "Les Transitions Demographiques des Musulmans en Europe Orientale", 
Population, Sayi: 46, No. 3, 1991 . 

DASSETTO, F. "Politique d'lntegration et Islam en Belgique", Revue Europeenne des 
Migrations Internationales, Sayi: 6, No. 2, 1990. 

DE TAPIA, S. "Les Turcs d'Europe: Minorites Ftrntalieres, Minorites Immigrees: Elements de 
Geographie Culturelle", Revue Geographique de I'Est, Sayi: 31, No. 2, 1991. 

DEVLET, N. "Turk Dunyasimn Demografik ve Ekonomik Yapisina Toplu bir Bakis", Turk 
Dunyasi El Kitabi 1. Cilt, Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu Yayinlan: 121, 2. Baski, Ankara: 1992. 

DIAKANDA, D. S. "Demografik Dinamikler ve Beslenme Guvenligi", idea Politika, Bahar 2001, 
istanbul:2001. 

DiE. Genel Nufus Sayimi 1990: Nufusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri, Ankara: 1993. 

DiE. Osmanh imparatorlugu'nun ve Turkiye'nin Nufusu 1500-1927, Ankara: 1996. 

DiE. Turkiye istatistik Yilhgi 2000, Ankara: 2001. 

DUOVA, N. vd. "Adaptation des Anciens Immigres Russes en AzerbaTdjan", Sovetskaja 
Etnografija, No. 5, 1989. 

DUPAQUIER, J. "Etrangers et Immigres en 1990", Population et Avenir, No. 604, 1991. 

EUROSTAT. Demographic Statistics 1990, Luxembourg: 1990. 

EUROSTAT. Demographic Statistics 1991, Luxembourg: 1991. 

EUROSTAT. Demographic Statistics 1992, Luxembourg: 1992. 

EUROSTAT. Demographic Statistics 1993, Luxembourg: 1993. 

EUROSTAT. Demographic Statistics 1994, Luxembourg: 1994. 

GEORGEON, F. "Un voyageur Tater en Extreme-Orient au Debut du XX siecle", Cahiers du 
Monde Russe et Sovietique, Sayi: 32, No. 1 , 1 991 . 

GIROUX, A. "Ouzbekistan", Le Courrier des Pays de L'Est, Sayi: 397-398, 1995. 

GIROUX, Avd. "Turkmenistan", Le Courrier des Pays de L'Est, Sayi: 397-398, 1995. 

GIROUX, A. "Kirghiztan", Le Courrier des Pays de L'Est, Sayi: 397-398, 1995. 

GIROUX, A. vd. "Kazakhstan", Le Courrier des Pays de L'Est, Sayi: 397-398, 1995. 

314 



GURTAN, K. Demografik Analiz Metodlan, istanbul Universitesi Yaymlan no: 1479, istanbul: 
1969. 

HANCIOGLU, A. Demografi Nufus Artisi, Dogurganlik ve Olumluluk, Hacettepe Universitesi 
Nufus Etutleri Enstitusu Yayin no: NEE-HU. 01-03, Ankara: 2001. 

HARRIS, C. D. "The New Russian Minorities: A Statistical Overview", Post-Soviet Geography, 
Sayi:34, No. 1, 1992. 

HEILIG, G. K. DemoGraphics '96, UNFPA&NIDI, Laxenburg: 1998. 

HEILIG, G. K. DemoTables '96, UNFPA&NIDI, Laxenburg: 1998. 

HELENIAK, T. "Soviet and Post-Soviet Statistical Publications During the Fourth Quarter of 
1991", Post-Soviet Geography, Sayi: 33, No. 2, 1992. 

HERSAK, E. vd. "L'Espace Migratoire de Yougoslavie: Historique des Migrations Yougoslaves", 
Revue Europeenne des Migrations Internationales, Sayi: 6, No. 2, 1990. 

HOBSBAWM, E. J. "1945'ten Gunumuze Tarih", idea Politika, Giiz2001, istanbul: 2001. 

HUSKEY, E. "The Risk of Contested Politics in Central Asia: Election in Kyrgyztan, 1989-90", 
Europe-Asia Studies, Sayi: 47, No. 5, 1995. 

IGRITSKI, I. "La CEI: un pari impossible? Entre Integration et Disintegration", Le Courrier des 
Pays de L'Est, Sayi: 397-398, 1995. 

INSEE. Recensement de la Population de 1990 Nationalities, Paris: 1992. 

INSEE. Les Etrangers en France, Paris: 1994. 

iLKiN, A., Kalkinma ve Sanayi Ekonomisi, istanbul Universitesi Yayin no: 3175, istanbul: 1983. 

JANHUNEN, J. "Ethnic Activism Among the South Siberian Turks" Questions Siberiennes, No. 
1, 1990. 

JUNGER, M.vd. "Religiosity, Religious Climate and Delinquency Among Ethnic Groups in the 
Netherlands", British Journal of Criminology, Sayi: 33, No. 3, 1993. 

KAHN, M. "Les Russes dans les Ex-Republiques Sovietiques", Le Courrier des Pays de L'Est, 
Sayi: 376, 1993. 

KAHN, M. "Azerbaijan", Le Courrier des Pays de L'Est, Sayi: 397-398, 1995. 

KIRK, M. Demographic and Social Change in Europe: 1975-2000, England: 1990. 

315 



KLEFF, H. vd. "Les Turcs a Berlin avant et apres la chute du Mur", Revue Europeenne des 
Migrations Internationales, Sayi: 7, No. 2, 1991. 

KOQSOY, S. Irak Turkleri, Istanbul: 1991. 

LEBON, A. Aspects de L'lmmigration et de la Presence Etrangere en France: 1991-1992, Paris: 
1992. 

MARGAT, J. "Yeni BirSu Kulturune Dogru", idea Politika, Bahar2001, istanbul: 2001. 

MARKOV. G. "Les Societes Traditionnelles d'Asie Centrale", Cahiers du Monde Russe et 
Sovietique, Sayi: 31, No. 2-3, 1990. 

MARTIN, P. Bitmeyen Oyku: Bati Avrupa'ya Turk isgi Gogu, Ozellikle Federal Alman 
Cumhuriyeti'ne, Ankara: 1991. 

MICKLIN, P. P. Sovyet Rusya'da Su Yataklannin Degistirilmesi Planlan: Bunlann Kazakistan ve 
Orta Asya igin Onemi, Qev. A. E. Uysal, ODTU Asya-Afrika Arastirmalan Grubu yayin no: 24, Ankara, 
1985. 

NOIRIEL, G. Le Creuset Frangais: Histoire de l'immigration 19-20e siecle, Paris: 1988. 

McCAGG, W. vd. "Soviet Asian Ethnic Frontiers", Pollitics Study, England: 1979. 

OZTUNA, Y. Baslangigtan Zamanimiza KadarTurkiye Tarihi, istanbul: 1964. 

PATNAIK, A. "Agriculture and Rural Out-Migration in Central Asia, 1960-91", Europe-Asia 
Studies, Sayi: 47, No. 1, 1995. 

PECHOUX, P. Y. "Chypre et les Chypriotes: vers une double insularite", Territoires et Societes 
Insularites, Paris: 1991. 

PLATTI, E. "Les Musulmans et I'Etat en Belgique", Islamochristiana, No. 16, 1990. 

PRUD'HOMME, R. "Decentralisation a la Turque", Revue d'Economie Regionale et Urbaine, 
No. 2, 1991. 

ROY, O. "Ethnies et Politique en Asie Centrale", Revue du Monde Musulman et de la 
Mediterranee, Sayi: 59-60, 1991. 

SHARIF, K. vd. "Diversity of Topological Palmar Patterns in Iranian Population", 
Anthropologischer Anzeriger, Sayi: 48, No. 1, 1990. 

SHIKLOMANOV, I. "2025 Yilinda Dunya Su Kaynaklannin Durumu", idea Politika, Bahar 2001, 
istanbul: 2001. 

316 



SOLAK, F., "Bulgaristan Demografisi", Yayinlanmamis Yuksek Lisans Qahsmasi, Hacettepe 
Universitesi Nufus Etutleri Enstitusu, 1993. 

SOLAK, F., "Turk Cumhuriyetlerinin Onemli Qevre Sorunlan", Gok Dergisi, 3. Sayi, Ankara: 
1995. 

SOLAK, F., "Turkiye Nufusunun Cumhuriyet Donemindeki Gelisim Seyri", Yeni Turkiye, Sayi 23- 
24, Cumhuriyet Ozel Sayisi cilt 1, Ankara: 1998. 

SOPEMI. Trends in International Migration, Paris: 1995. 

TATIMOV, M. "21. Yuzyil Turklerin Olacak", Cumhuriyet Gazetesi, s. 12, 18 Ekim 1994. 

TOROS, A. vd. "Turkiye'nin Etnik Yapisinin Ana Dil Sorulanna Gore Analizi", Nufusbilim Dergisi, 
Cilt 14, Ankara, 1992. 

TOSUN, S. "21. Yuzyilda Bati Avrupa'daki Turk Nufusu", III. Turk Devlet ve Topluluklan, 
Dostluk, Kardeslik ve isbirligi Kurultayi 30 Eylul-2 Ekim 1995, izmir: 1995. 

TRIBALAT, M. Faire France: Une Anquete sur les Immigres et leur Enfants, Paris: 1995. 

TRUTANOW, I. "Le Kazakhstan, un membre tres actif de la CEI", Le Courrier des Pays de 
L'Est, Sayi: 397-398, 1995. 

STAM, A. "Some Recent Events and Trends in Soviet and East European Ethnic Policies", 
Plural Societies, Sayi: 20, No. 2, 1990. 

UNFPA. Demographic Indicator 1950-2050 (The 1996 Revision), New York: 1996. 

UNFPA. Sex and Age Quinquennial 1950-2050 (The 1996 Revision), New York: 1996. 

UNITED NATIONS. The Age and Sexe Distributions of the World Populations, New York: 1994. 

UNITED NATIONS. Demographic Year Book 1992, New York: 1994. 

UNITED NATIONS. Demographic Year Book 1998, New York: 2000. 

UNITED NATIONS. World Urbanization Prospects: The 1994 Revision, New York: 1995. 

ONER, S. Nufusbilim Sozlugu, Hacettepe Universitesi Yayinlan D-17, Ankara: 1972. 

VICHNEVSKI, A. "La Situation Demographique de la Russie au Seuil de L'an Deux Mille", Le 
Courrier des Pays de L'Est, Sayi: 401 , 1995. 

WORLD BANK. World Development Report 1999/2000, New York: 1999. 

317 



WORLD BANK. World Population Projections 1992-1993, London: 1994. 

YAMAN, §. "Turk Cumhuriyetlerinde Ekonomik Reformlann 10 Yih", Turkiye Gunlugu, sayi 66, 
Ankara: 2001. 

YAZICI, M. Tarihte 128 Turk Devleti ile 318 Devlet-356 Hukumet Baskanlannin Ozellikleri (M.O. 
220-M.S. 1990), Ankara: 1990. 

YERASIMOS, S. "Turquie: Les Choix Difficiles", Herodote, No. 58-59, 1990. 

YERASIMOS, S. "Balkans: Frontieres d'Aujourd'hui, d'hier et de demain?", Herodote, No. 63, 
1991. 



318 



Turk Dunyasi'mn Cografyasi / Prof. Dr. Ibrahim Atalay [s.242-259] 

Dokuz Eylul Universitesi Buca Egitim Fakultesi / Turkiye 



rta Asya, batida Hazar denizi, kuzeyde Kirgiz Bozkirlan ve Altay daglan, doguda Mogolistan ve 
Qin Halk Cumhuriyeti'nin batisi (Dogu Turkistan), guneyde Tibet platosu, Karakurum-Hindukus-Kopet 
daglan ile smirlanan Asya kitasimn orta kesiminde yer ahr. Bu bolgede 1991'de Sovyetler Birligi'nin 
dagilmasi ile Kazakistan, Turkmenistan, Ozbekistan, Kirgizistan ve Tacikistan bagimsizliklarim 
kazanmistir. Gunumuzde Qin Halk Cumhuriyeti topraklan igerisinde ozerk bir cumhuriyet olan Sincan- 
Uygur Bolgesi'ne ise Dogu Turkistan denir. Aynca Orta Asya'nin guneyinde yer alan ve genellikle 
Orta Dogu ulkeleri igerisinde kabul edilen Afganistan da Orta Asya ulkeleri igerisine dahil 
edilmektedir.1 

Tarihi 

Orta Asya; tarih boyunca Turklerin yasadigi, Turk devletlerinin kuruldugu, Dogu ve Bati kulturleri 
arasinda bir kopru, bir gegis bolgesi olmasindan dolayi dunyada onemli bir cografT konuma sahiptir. 
Buradaki Turkler gok sayida devlet kurarak Orta Dogu ve hatta Avrupa ortalanna kadar uzanan 
kulturel yapida onemli izler birakmistir. Bilhassa Cin'den baslayarak Akdeniz ve Karadeniz kiyilanna 
kadar ulasan ipek Yolu da Dogu ile Bati kultur ve medeniyetleri uzerinde etkili olmustur. 

Orta Asya, dunyada ilk kurulan yerlesmelere ve burada dogan kulturlere sahiptir. Semerkant 
yakinindaki Aman-Kutan magarasinda yaklasik 40.000 yil oncesine dayanan insan izlerine 
rastlanmistir. Orta Asya'ya ozgu toplum yapisi, M.O. 3. binde kendini gostermistir. 

Orta Asya, gevredeki devletlerin surekli olarak ele gegirmek istedikleri bolge olmustur. Orta 
Asya'da kurulan bazi devletler, doguda Qin, batida Orta Avrupa iglerine ve guneyde Basra Korfezi'ne 
kadar olan bolgeyi zaman zaman egemenlikleri altina almislardir. Bu nedenle Orta Asya, farkli 
toplumlann birbirleri ile mucadele ettikleri bir bolge olmustur. Mesela Buyuk iskender, M.O. 329'da 
Makedonya'dan baslayan topraklanni, Orta Asya'nin guneyindeki bolgelere ve Hindukus daglanni 
asarak doguda Kabil'e kadar ilerletmistir. 

Buyuk iskender'in Orta Asya'yi da kapsayan kisa sureli hakimiyetinden sonra, Dogu ile Bati 
arasinda kulturel degisim sureci baslamis ve bir dizi gogebe toplumlann gogleri gorulmeye 
baslanmistir. Hun akinlan, Cin'e kadar uzanmis ve Qinliler bu akinlardan korunmak igin Qin Seddi'ni 
insa etmislerdir. 

Orta Asya'nin yazih tarihi M. 0. 6. yuzyilda Seyhun ve Ceyhun nehirleri arasinda 
(Maveraunnehir) yerlesen toplumlarla baslar. Tann daglan ile Seyhun nehri arasinda uzanan 
bozkirlarda yasayan Turkler, yogun olarak 19. yuzyihn sonuna kadar gogebe hayvancihkla 
ugrasmistir. 

319 



Orta Asya'da ilk Turk toplumlanndan olan iskitler (Saka), M.O. 8. yuzyilda Tann daglari ile 
Hazar denizi arasinda yasamislar ve Dobruca'ya kadar ilerlemislerdir. Orta Asya'da kurulan ilk ve en 
buyCJk Turk devleti, Buyuk Hun Devleti'dir. Bu devlet, M.O. 3. yuzyilin sonlannda bugunku Mogolistan 
topraklannda ortaya gikmistir. Doguda Buyuk Okyanus ile batida Hazar denizinin kuzey kiyilan 
arasinda kalan Orta Asya'ya hakim olmustur. Bu devlet milattan sonraki yillann basinda Kuzey Hun 
ve Guney Hun devletleri olarak ikiye aynlmistir. Hun akinlan, Balkanlar ve kuzey Avrupa ovalanndan 
Avrupa iglerine kadar devam etmistir. Bilhassa Attila (434-453) doneminde Hun akinlan, batida Mans 
denizi ve bugunku isveg'in guney kesimi ve Yutland Yanmadasi'na kadar ulasmistir. Bu akinlar; 
Avrupa'da etnik, politik, sosyal, askerT ve sanat alanlannda etkili olmustur. 

Buyuk Hun Devleti'nden sonra Asya'da kurulan 2. buyuk Turk devleti Gokturkler'dir. Bu devlet 
de 6. yuzyilda doguda Buyuk Okyanus ile batida Hazar denizi arasindaki bolgede kurulmustur. 

7. asirdan itibaren islamiyet; Asya'nm ig kisimlanndan Dogu Turkistan'da Kasgar'a, Cin'de 
Hoang Ho (San irmak) havzasinin yukan bolumunden Tibet'e ve Hindistan uzerinden Malezya ve 
Endonezya'ya kadar yayilmistir. 8. asirda Cin hakimiyeti Orta Asya'da hissedilmeye baslamis, Cinliler 
ve Araplar baslangigta ipek Yolu uzerinde ulasimin guvenle yapilmasi igin anlasmislardir (Harita 1). 
Ancak Cinliler bu yolun geliri uzerinde fazla pay istemistir; bunun gergeklesmemesi uzerine Cinliler 
Taskent'teki Turk Hanini oldurtmustur. Daha sonra Araplar ve Tibetlilerle birlesen Turkler, 751 'de Qin 
kuvvetlerini bugunku Kazakistan ve Kirgizistan'daki Talas vadisinde kusatarak doguya surmusler; gok 
sayida Cinli asker ve tacirleri esir almislardir. Bu arada Tibetliler, Tanm Havzasi'na kadar olan 
alanlan kontrolleri altina almislardir. 

Orta Asya'nm kuzeydogusunda bugunku Dogu Turkistan'da ayn bir Turk boyu olan Uygurlar, 
M.S. 744 yihnda Kutlug Bilge Kul Kagan idaresinde Uygur Devleti'ni kurmuslardir. 1209'daki Mogol 
isgaline kadar kultur, bilim ve sanat alanmda onemli eserler birakmislardir. Nitekim Uygurlar, kent 
hayatina onem veren Turklerdendir. Bir Uygur kenti olan Kasgar, donemin onemli bir yerlesmesi 
olmus, burada demir ve gelikten esyalar ile silahlar yapilmistir. Bilim hayatinda da onemli ilerlemeler 
gosterilmis ve Uygur alfabesi yazilmistir. Donemin unlu bilginlerinden Kasgarh Mahmut, Divan-i 
Lugat-it Turk (Turk dili lugati) adh eseri yazmis ve buna ekledigi dunya haritasi uzerinde Turklerin 
yasadigi yerleri ve komsu ulkeleri gostermistir. Bugun bile sasilacak dogrulukta olan Kasgarh 
Mahmut'un gizdigi harita, Turklerin cografya alanmdaki gelismesini gosteren onemli bireserdir. 

9. yuzyildan itibaren Orta Asya'da Buhara, islam dunyasinm onemli bir kultur merkezi olmus; 
burada 113 medrese agilmistir. Basta tip ve felsefe alanmda ibni Sina olmak uzere matematik, 
astronomi, fizik ve cografya alanmda galismalar yapan BirunT gibi unlu bilim adamlan yetismistir. 10. 
asirda Kasgar zengin bir kultur ve bilim merkezi haline gelmistir. Kirgizistan'da yasayan Yusuf Has 
Hacip, Kutadgu Bilig (Saadet veren bilgi) adh manzum eseri ile tamnmistir. 

11. asirdan itibaren Buyuk Selguklular, Orta Asya'ya egemen olmaya basladilar. Dogu 
Turkistan'dan, iran, Afganistan, Anadolu ve Arabistan Yanmadasi'na kadar olan bolgeleri ele 

320 



gegirdiler. Anadolu'ya hakim olan Bizanshlann 1071'de Malazgirt Meydan Savasi'nda yenilmesinden 
sonra Anadolu'nun kapilan Turklere agildi. Anadolu'ya yerlesen Selguklular, Turk tarih, kultur ve bilim 
hayati uzerinde derin izler biraktilar. 

13. yuzyilin baslanndan itibaren Mogollar, ozellikle Cengiz Han doneminde Altay daglanndan 
batiya dogru akinlar yaparak Orta Dogu ve Avrupa iglerine kadar sokuldular. Bu arada Orta Asya'daki 
Semerkant, Merv, Tirmiz, Kabil gibi sehirler Mogol akinlan ile yakihp yikildi. Cengiz Han'in 1227'de 
olumu ile devlet ogullan arasinda paylasildi. Daha sonra Timur, 1300'lu yillann sonunda iran, Irak, 
Suriye ve Anadolu'ya akinlar yaparak buralan ele gegirdi. Onemli sehirler yagma edildi. Timur'un 
olumu ile ulke topraklan kuguk pargalara bolundu. Bu donemde Semerkant onemli bir bilim ve kultur 
merkezi haline geldi ve birgok bilim adami yetisti. 

16. yuzyildan itibaren Carlik Rusyasi, Asya ve Avrupa'da buyuk bir devlet olmaya basladi. 
Nitekim 1500'lu yillardan Carhk Rusyasi, once Asya'nin dogusunu ele gegirerek Buyuk Okyanus 
kiyalanna kadar ilerledi ve Orta Asya'daki Turk topraklanni peyderpey ele gegirmeye basladi. Ruslar, 
1500'lu yillann sonuna kadar Hazar denizinin kuzeyinden baslayarak Kazakistan uzerinden Kuzey 
Buz Denizi'ne kadar olan bolgelere hakim oldular. 1700-1900 yillari arasinda bugunku Orta Asya'daki 
Turk cumhuriyetlerinin bulundugu sahalan tamamen ele gegirdiler (Harita 2). 

Rusya'daki 1917 Bolsevik devriminden sonra Turk toplumlan, Sovyetler Birligi'ne bagh ozerk 
birer cumhuriyet haline geldiler, Ancak Turk cumhuriyetleri, merkezi otoritenin yerlestigi Moskova'dan 
atanan komunist idareciler tarafindan yonetildi. Turk topraklanndaki sehirlere Ruslar yerlestirildi. Turk 
yurtlanndaki dogal kaynaklan isleyen sanayi tesisleri kuruldu. Buralarda Rus teknisyenler galistinldi. 
Turkler, geleneklerini surdurmede, ozellikle ibadethanelerinin kapatilmasiyla dint inanislanni yerine 
getirmede buyuk sikintilar yasadilar. 

1991'de Sovyetler Birligi'nin dagilmasi ile Turk cumhuriyetleri bagimsizliklarim kazandilar. Bu 
kez, Sovyetler Birligi donemindeki devletgiligi esas alan ekonomik yapidan serbest piyasa 
ekonomisine gegilmesinde ve demokratik sistemin kurulmasinda sikintilar ortaya gikmistir. Halen Turk 
cumhuriyetleri, ekonomik ve idarT yonden yeniden yapilanmaya gahsmaktadir. Dogal kaynaklan 
zengin olan Kazakistan ve Turkmenistan cumhuriyetlerinde yabanci sermaye ile yapilan yatinmlar 
artmaya baslamistir. Turkmen dogal gazinin Turkiye uzerinden Avrupa'ya pazarlanmasi gundeme 
gelmistir. Kazakistan'in tanm urunleri ve madenlerinin uluslararasi piyasada degerlendirilmesi 
gahsmalan yapilmaktadir. Turk ve birgok batili sirketler, yeni isletmeler kurmaktadir. 

Turkiye, kendi imkanlan olgusunde Turk cumhuriyetlerine yardim etmektedir. Ozellikle Turk ozel 
sektoru basta Kazakistan ve Turkmenistan olmak uzere bayindirhk, bankacihk, telekomunikasyon 
alanlannda isler almakta, yeni isletmeler agmakta ve fabrikalar kurmaktadir. 

FizikT Cografya Ozellikleri 

Kazakistan, Kirgizistan, Tacikistan, Turkmenistan ve Ozbekistan'i igine alan Orta Asya (5,8 

321 



milyon km2) Dogu Turkistan'la ile birlikte 7,5 milyon km2 yuzolgumundedir. Bu bolge, Avustralya 
Adasi kadar buyuk alan kaplamaktadir. 

Yuzey sekilleri: Orta Asya'da bozkirlar ve gollerin bulundugu genis duzlukler, yuksekligi yer yer 
7000 m.'yi asan siradaglar ve bunlann arasinda buyuk gukurluklar ile goller yer almaktadir. Orta 
Asya'nin buyuk bir bolumu kapah bir havzadir, yani buradaki dogan akarsular, Asya'nin gevresindeki 
okyanus ve denizlere dokulmemektedir. Orta Asya'da ug buyuk kapah havza bulunmaktadir. Bunlar, 
batida Hazar denizi, Balkas golu, doguda Altay ve Tann daglan arasinda Cungarya, Tann ve Altin- 
Karakurum daglan arasindaki tarim havzalandir. Orta Asya'nin iki onemli akarsuyu olan Ceyhun 
(Amu Derya) ve Seyhun (Sir Derya) Aral golune dokulmektedir (Harita 3). Tarim nehri ise Tarim 
Havzasi'ndaki kumullar iginde kaybolmaktadir. Bu nehirlerden ozellikle Seyhun ve Ceyhun'un gegtigi 
sahalarda ve aynca kanallarla sulanan yerlerde sulu tarim yapilmakta ve basta pamuk olmak uzere 
bol miktarda tarim urunleri uretilmektedir. 

Orta Asya'da Kazakistan'in kuzey kesimindeki sulan toplayarak Kuzey denizine dokulen irtis 
nehri vardir. Daghk alanlardaki nehirler uzerinde elektrik ureten baraj golleri yapilmistir 
(Kirgizistan'daki Toktogul gibi). 

Orta Asya'da dunyanin en buyuk golu olan Hazar ile Aral, Balkas, Issik (sicak) golleri bulunur. 
Aynca gukur havzalara yerlesmis gok kuguk goller (Lop Nor gibi) ve daglarda buzullann asindirmasi 
ile olusmus sirk golleri de yer almaktadir. Orta Asya'nin diger bir ozelligi gukur bazi sahalann deniz 
seviyesinin altinda yer almasidir. Ornegin Hazar denizinin kiyilan deniz seviyesinin 28 m. kadar 
altindadir. Kuzeyi sig olan Hazarin guney bolgesinin derinligi ise 1000 m.'ye kadar ulasmaktadir. 
Tann daglannin dogu ucundaki Turfan Havzasi ise deniz seviyesinin 154 m. altindadir. 

Kazakistan bozkirlanndaki fazla derin olmayan Balkas golunun kenarlannda az tuzlu batakhklar 
yer almaktadir. Kirgizistan'daki lssik-K6l ise dunyanin 4. derin goludur. Tarim havzasinda ise tuzlu bir 
gol olan Lop Nor'a (Lop: gukur, Nor: gol demektir) gegilir, Issiz bir saha olan bolgede Qinliler nukleer 
silah denemeleri yapmislardir. 

Orta Asya'nin bati ve kuzey bolumlerinde temelde metamorfik (baskalasim) kayalanndan olusan 
sert kutleler (kalkanlar) ve bunun uzerine gelen tortullar yer almaktadir. Fazla kivnlmamis, yani 
orojeneze ugramamis bu alanlar uzerinde genis duzlukler uzanmaktadir. Orta Asya'nin guney kesimi 
ise Alp-Himalaya kivnm kusagina girmektedir. 2. Jeolojik Zaman'da buralan kaplayan derin Tetis 
denizinde biriken binlerce metre kahnhgindaki tortullann kivnlarak yukselmesi sonucu daglar 
olusmustur. Tetis denizindeki gokellerin kivnlmasi, 2. Jeolojik Zaman (Mesozoyik)'in sonu ile 3. 
Jeolojik Zaman (Tersiyer)'in ortalanna kadar guneydeki sert Hindistan kalkaninin kuzeye dogru 
hareket etmesi ile olusmustur. 4. Jeolojik Zaman (Kuvaterner)'in baslannda ise daghk alanlar butunu 
ile yukselmeye ugramistir. Ayni zamanda aktif deprem kusagi iginde yer alan bu dag kusaginda 
zaman zaman siddetli depremler meydana gelmektedir. Faylann bulundugu Alp-Himalaya kusaginda 
sicak su kaynaklan da mevcuttur (Harita 3). 

322 



Orta Asya'nin kuzeydogusunda Dogu Turkistan veya Cin'in kuzeybati bolgelerindeki Tann ve 
Altay daglan, Paleozoyik'te meydana gelen Kaledoniyen ve Hersiniyen orojenik (dag olusumu) 
hareketleri sonucunda olusmuslardir. 

Orta Asya yeralti kaynaklan yonunden de zengindir. Nitekim 1. Jeolojik Zaman'da (Paleozoyik) 
tas komuru, kuzeydeki baskalasim kayalannda altin, gumus, bakir, ginko, nikel, bunun uzerinde yer 
alan tortullarda petrol ve dogal gaz yataklan olusmustur. 

Orta Asya'da Alp kivrim kusaginda buyuk siralar halinde uzanan yuksek daglar ve bunlann 
arasinda uzanan buyuk gukurlar bulunmaktadir. Mesela, 800 km. uzunlugundaki Pamir daglannin 
yuksekligi 5000-7000 m. arasinda degismektedir. Dag kusaklanni yaran yer yer genis ve duz akarsu 
vadileri daglann eteklerine kadar uzanmaktadir. Pamir daglannin ust bolumu adeta bir plato 
gorunumundedir. Yuksek kesimlerdeki vadiler agag ortusunden yoksun olup otlaklarla kaphdir, zaten 
"Pamir" yerel diyalekte gore "otlak" anlamina gelmektedir. Aynca nehiryataklarimn genis kesimlerinde 
batakhklar bile gorulur. Pamir daglan, Orta Asya'nin ve Tacikistan'in en yuksek dagi olup 
Tacikistan'da en yuksek tepesi 7495 m.'dir. 

Guney kanatta uzanan daglann guneydogu bolumunde Himalaya ve Karakurum, 
guneybatisinda Hindukus, kuzeydogusunda Tann (Tiensan) daglan uzanir. Burada Kirgizistan-Dogu 
Turkistan arasinda 1500 km. uzunlugundaki Tann daglannin 4000 m.'den yuksek kesimleri kar ve 
buzullarla kaphdir; buzullarla ortulu dik zirveleri arasinda kanyon vadiler gorulur. Tann daglannda igne 
yaprakh ormanlar ve yazin hayvanlann otlatildigi gayir alanlan yer ahr. Dagin en yuksek tepesi 
(Pobedy tepesi) Dogu Turkistan ile Kirgizistan sinin uzerinde 7439 m.'ye ulasir. 

iklimi: Orta Asya'da siddetli karasal iklim hukum surmektedir. Yaz ile kis, gece ile gunduz 
arasindaki sicakhk farki fazladir. Aynca gol ile daglar arasindaki sicakhk farki da gok yuksektir. 
Daglann disindaki sahalarda yagis gok dusuktur. Yagislar genellikle Mart-Nisan ile Ekim-Kasim 
arasinda duser. Algak sahalarda Mayis ile Haziran basi arasindaki donemde bozkir bitkileri gigeklenir. 
Yaz aylannda sicakhk; Dusanbe, Biskek ve Almati'da 30oC -35oC; Taskent, Semerkant, Buhara ve 
Askabat'ta 40oC'yi asar. Ozbekistan'in guneyinde Tirmiz'de ise sicakhk 50oC'nin uzerine gikar. Ekim 
ayi ile birlikte soguklar baslar; Ocak ve §ubat aylannda ortalama sicakhk -5oC ile -10oC arasinda 
seyreder. Kuzey ve dogudaki alanlar kisin karla kaphdir. Ozellikle daghk alanlar ile Kirgizistan ve 
Tacikistan'daki daglar arasinda yer alan gukur kesimlerde sicakhk terselmesinden (inversiyon) dolayi, 
yani soguk havanin gukur kesimlere birikmesine bagh olarak siddetli soguklar gorulur. 

Bitki ve hayvan topluluklan: Orta Asya'da dogal ortam, asirlardan beri suregelen asm hayvan 
otlatmasi sonucu, dunyada ayni ozellige sahip diger bolgelerden daha fazla tahrip olmustur. Ancak 
dogal ortamin bozulmamis ozelliklerini bazi sahalarda gormek mumkundur. Buralarda 20'nin uzerinde 
tabiati koruma ve dogal rezerv sahasi kurulmustur. 

Kirgizistan, Kazakistan, Tacikistan, Ozbekistan ve Dogu Turkistan daglannda gayirlarla kaph 

otlaklarda rengarenk gigek agan otsu turler gorulur. Buralarda ceylan, kartal, leopar, geyik gibi 

323 



hayvanlar yasar. Tann daglarmdaki ladin, melez (larix) ve ardig ormanlannda kurt, kahverengi ayi, 
yaban domuzu ve vasak gorulur. Yuksek sahalarda tundra benzeri bitkilere, algak sahalardaki gol ve 
batakhklarda flamingo surulerine rastlanir. Kirgizistan'da Pamir daglarmdaki vadilerde 3000-4000 m. 
arasinda killari uzun bir sigir turu olan yaklar beslenir. Kirgizistan, Ozbekistan, Tacikistan ve 
Turkmenistan'in guney kesimindeki daglann eteklerinde orman kahntilanni gosteren agaglar ve 
ozellikle ceviz agaglanndan olusan topluluklan bulunur. Turkmenistan'da fistik (Pistacia sp.) yetisir. 

Orta Asya bazi hayvan turlerinin koken sahasidir; mesela gift horguglu deve, bazi at ve koyun 
irklan buna ornek olarak gosterilebilir. Karaca, kurt, tilki ve porsuk ile bir tur ceylan bozkirlarda 
yasayan hayvanlardir. Kuzey Amerika'da ve baska yerlerde de yasayan halkah boyunlu sulun, Orta 
Asya kokenlidir. Yaban domuzu, gakal ve geyikler Ceyhun nehri boyunca uzanan otlak ve gahhk 
alanlarda yasamaktadir. Bolgede kaplanlar da gorulmekteydi; ancak bunlar zamanla avlanarak nesli 
tuketilmistir. Son Turan kaplani da Ceyhun deltasinda 1972'de oldurulmustur. Batakhklar, ayni 
zamanda gok sayida yerli kus ve bazi balik turleri ile gogmen kuslann banndigi sahalardir. 1960'h 
yillarda Gokge (Sevan) golunden getirilerek Issik golune atilan alabahklar yasamaktadir. 

Karakum, Kizilkum ve Takla Makan golleri kumullarla kaplidir, burada kum tavsanina rastlanir. 
Tavsanlar; yilan, tilki ve kertenkelelerin ana yiyecekleri arasindadir. Turkmenistan'in gollerinde zehirli 
yilanlann, yuksek kesimlerinde ise leoparlann yasadigi bilinmektedir. 

Orta Asya 

Ulkeleri 

Orta Asya'daki ulkeler, Kazakistan, Turkmenistan, Ozbekistan, Kirgizistan, Tacikistan, 
Afganistan ile Cin Halk Cumhuriyeti igerisinde olan Sincan-Uygur Ozerk Cumhuriyeti (Dogu 
Turkistan)'dir (Harita 4). 

Kazakistan 

Hazar kiyisi ile doguda Sibirya ve Tann daglan arasinda yer alan ulke, 2.717.300 km2 
yuzolgumundedir. Kapladigi alan yonunden dunyanin 9. Orta Asya'nin ise 1. buyuk ulkesidir. Hazar 
denizinde 1000 km.'lik bir kiyi seridi vardir (Harita 5). Son zamanlarda nufusu artan ve dogal 
kaynaklar yonunden zengin olan ulke, yakin bir gelecekte Turk Cumhuriyetleri arasinda lider duruma 
gelebilecek bir potansiyele sahiptir. 

Yuzey sekilleri: Ulke, dogu ve guneydogusundaki daglik alanlar disinda tamamen duzluklerle 
kaplidir. Guneydogusunda Tann daglarmin kuzey kesimi yer alir. Burada Kazakistan-Kirgizistan 
sininnda en yuksek tepe 6995 m.'ye ulasir. Buranin batisinda uzanan Kuguk Tann daglannda 
yukseklik 4000 m.'yi asar. Kazakistan'in Dogu Turkistan ile sinin uzerinde ulasima elverisli gegitlerin 
oldugu dag siralan uzanir. Almati-Urumgi arasindaki ulasim; Tann, Cungarya ve Altay daglan 
arasindaki gegitlerden saglanir. Aynca Cungarya Havzasi ve Altay daglarmin dogu nihayetinden 

324 



demir yolu da geger. Daha kuzeyde irtis nehrinin yukan havzasinda 2000-3000 m. yukseklikteki 
Tarbagatay tepelik alanlan yer alir. 4000 m.'yi asan Altay daglan; Rusya Federasyonu-Mogolistan ve 
Kazakistan-Cin arasmdaki sinin olusturur. 

Tann daglannda daimi kar sinin 3800-4100 m.'leri arasinda yer almaktadir. Bu sininn altindaki 
sahalarda yaz aylannda hayvan otlatilmaktadir. Dagin ust kisimlannda buzullann agtigi vadiler ve 
buzul golleri yer almaktadir. 

Ulkenin kuzey kesimi bozkirlann yer aldigi duzluklerle kaphdir. Burasi onemli bugday uretim 
bolgesidir. Guneye dogru kurakligin artmasi ile yan gol ve goller baslar. Tasli bir gol olan Ust Yurt 
platosu, Aral golunun batisindan Hazar denizine dogru devam eder. Kazakistan ayni zamanda 
Ozbekistan'la Kizilkum golunu paylasir. Aghk bozkiri, Aral ve Balkas golleri arasinda yer alir. Bu golun 
dogusunda Muyunkum golune gegilir. 

Ulkenin onemli nehirleri, Kazakistan'in guneyini gegerek kuzeybatiya Aral golune dokulen 
Seyhun'dur (Sir Derya). Kuzeyinden ise irtis nehri ve kollan dogar. Orta Asya'daki Balkas golu 
Asya'nin dorduncu buyuk goludur (yuzolgumu 17.400 km2). En derin yeri 26 m. olan dogu tarafi tuzlu, 
bati tarafi ise az tuzlu-tathdir. 

iklimi: Kazakistan'in kislan gok soguk ve yazlan sicaktir. Temmuz ve Agustos aylanna ait 
ortalama yuksek sicakhklar, Almati'da 36oC, Semey'de 38oC'dir. Kasim-Mart arasinda sicakhk 
genellikle OoC'nin altindadir. Bu donemdeki donlu gun sayisi 1 00'u asmaktadir. Altay daglannin 
yuksek kesimleri surekli karla kaphdir. Ocak ayi ortalama sicakhgi Almati'da -2oC ve Semey'de 
HoC'dir. Kis aylannda sicakhk, Semey'de -37oC, Almati'da -26oC'ye kadarduser. 

Ulkede yagis dagilisinda gok onemli degismeler meydana gelir. Yilhk ortalama yagis gollerde 
100 mm.'nin altinda iken Altay daglannda 1500 mm. 'ye kadar gikar. Kuzeydeki bozkirlarda yilhk 
ortalama yagis 250-350 mm. arasinda degisir. Bozkirlar, yaz aylannda gok gurultulu siddetli saganak 
yagislar alir; bu yagislann akabinde seller olusur. Almati'nin yilhk ortalama 600 mm. 'ye yakin 
yagisinin gogu saganak halinde duser. 

Nufusu ve yerlesmesi: Kazakistan nufusunun buyuk bolumu kuzey ve guneydeki verimli tanm 
topraklan ve sanayi bolgelerinde toplanmistir. Kazakistan bagimsizligim kazandiktan sonra 1 milyonu 
askin Rus ve Ukraynah ile 900.000 kadar Alman ulkeyi terk etmistir. Ulkenin disinda yasayan 
Kazaklar ise ulkeye davet edilmistir. 

Sovyetler Birligi doneminde ulkeye Slavlar ve Orta Asyah olmayanlar yerlestirilmistir. Nitekim 
ulkeye, 19. yuzyil ve sonrasinda Kazakistan'in tanm alanlannda galistinlmak uzere koyluler, 
1930'larda sanayi isgileri, 1930'lu ve 1950'li yillar arasinda politik nedenlerle Rusya'dan surgun 
edilenler gelmislerdir. 

Kazaklar; 1920'li yillara kadar at sirtinda gogebe hayvancihk yapan ve bir bolumu de yan 

325 



gogebe hayat yasayan bir topluluktur. Halen Tibet platosunda yan gogebe hayat yasayan Kazaklara 
rastlanihr. 

Kazakistan'in 16,9 milyon olan nufusunun %27,4'unu 15 yasin altinda olan geng nufus 
olusturur. Nufus artis orani diger Orta Asya Turk cumhuriyetlerine gore gok dusuk olup %0,6'dir. 
Ortalama omur erkeklerde 63, kadinlarda 72 yildir. ResmT dili Kazakga ve Rusga olan ulkede 7-18 yas 
arasinda egitim zorunludur. Egitim gormus nufus orani %98'dir. 

Kazakistan'in onemli kentleri; Almati (nufusu 1,5 milyon), Karaganda (600 bin), Cimkent ve 
Oskemen'dir. Almati, 1854'te Ruslar tarafindan kurulmus, 1927'de Sovyetler Birligi iginde yer alan 
Kazakistan Ozerk Cumhuriyeti'nin baskenti olmustur. Almati, 1887 ve 1911'deki depremde yerle bir 
olmustur. 1986'da Gorbagev doneminde Kazak asilh yerine Rus yoneticinin atanmasi, Kazaklann 
buyuk protestosuna neden olmus, kentte gikan gatismada birgok kisi olmus ve yuzlerce kisi 
yaralanmistir. Agagh, uzun ve duzgun caddelerin, Rus yapisi binalann goruldugu bu kentte, Kazaklar, 
Ruslar ve Ukraynahlar gogunluktadir. Son yillarda kentte Bati Avrupahlar, Amerikahlar, Turkler ve 
Dogu Asya ulkelerinden (Japonya) gelen is adamlarimn kurdugu isletmeler gorulmeye baslamistir. 

Kazakistan Devlet Baskani Nazarbayev, Almati'nin olasi depremlerden ve etnik gatismalardan 
etkilenebilecegini dusunerek, ulkenin baskentini daha once adi Akmola olan Astana'ya tasimistir. 
1997'de ulkenin baskenti olan 400.000'i askin nufuslu Astana, Almati'nin 1300 km. kuzeybatisindadir. 
Astana, 1830'da Rusya'nin bir kalesi olarak Akmola adi ile kurulmustur. Kent gevresi, sut urunleri ve 
bugday uretimi ile tamnmaktadir. Bu nedenle Kazakga kente beyaz bolluk anlamina gelen Astana adi 
verilmistir. 1961'de Ruslar tarafindan kente Ruslar ve Slav topluluklan yerlestirilmistir. Baskent 
olmasiyla hizh bir gelisme surecine giren kentte Bati stili modern binalar yapilmaya baslanmistir. 

Kirgizistan sinirmdan baslayarak Aral golunun batisina kadar olan sahayi kapsayan Guney 
Kazakistan'da, Kazak nufusu gogunluktadir. Bu bolgede Kazakistan'in onemli kentlerinden Cimkent 
vardir. Diger onemli kentlerden olan Semey (nufusu 340 bin), 1817'de kurulmustur. Kentin 
guneybatisi 1949-1989 yillari arasindaki 40 yillik donemde, Ruslann nukleer silahlan deneme alani 
haline gelmis ve bu donemde 470 nukleer bomba patlatilmistir. Nukleer kirlenmeyi onlemek igin 
1989'da kentte buyuk kampanya baslatilmistir. Oskemen (nufusu 315 bin), 1720'de kuguk bir yerlesim 
birimi olarak kurulmustur. 1940'tan sonra Ruslann ve Ukraynalilann maden yataklanni (bakir, kursun, 
ginko ve gumus) isletmeye baslamalanyla gelismistir. 

ipek Yolu uzerinde kurulmus olan Simkent (nufusu 400 bin), 1864'te Ruslar tarafindan ahnmis, 
kent maden ve gida maddeleri uretim merkezlerinden biri olmustur. Kuzey Kazakistan, 19. yuzyilin 2. 
yansinda yazar ve ogretmenlerin yetistigi onemli bir kultur sehri haline gelmistir. Bir ara bagimsiz 
Kazakistan'in baskenti de olmustur. Dunyaca unlu Rus yazan F. Dostoevsky buraya surgun edilerek 5 
yil kalmistir. Kazakistan'in diger onemli kentlerinden Sayram, tarihi 2000 yil onceye dayanan en eski 
yerlesim merkezlerinden biridir. Hoca Ahmet Yesevi, bu kentte dogmustur (1103). Burada Orta 
Asya'nm en buyuk mozolesi yapilmistir (Rabiga Sultan Begum ve Ahmet Yesevi). Kizilorda (nufusu 

326 



155 bin), Sir Derya nehri uzerinde kurulmus olup en fazla kazak nufusun yasadigi biryerlesmedir. 

Baykonur Kosodrome, Kizilorda'mn 250 km. kuzeybatisinda yer almakta olup Yuri Gagarin'den 
beri Rusya'nm onemli uzay merkezlerinden biri idi. Sovyetler Birligi'nin dagilmasindan sonra kurulan 
Rusya Federasyonu, istasyonun ve askeri guglerin kendine ait oldugu uzerinde israr etmistir. 
Kazakistan ise buranin ortak bir kontrol altinda olabilecegini belirtmistir. Ekonomik kaynaklann 
yetersizligi nedeniyle uzay projeleri askiya alinmis Kazak askerlerinin 1992 ve 1994'te 
ayaklanmasiyla Ruslar ve Ukraynalilar burayi terk etmistir. 1994'te Kazakistan yilda 120 milyon dolar 
karsiliginda 20 yilligina Baykonur ve Leninsk'i Rusya'ya birakmistir. 

Aral golunun kuzey ve bati kesimini kapsayan Bati Kazakistan'in Rusya sininna yakm 
sahalannda nufus yogunlugu fazladir. Burasi, zengin petrol ve dogal gaz yataklanna sahiptir. Hazar 
kiyismda da Tengiz petrol ve dogal gaz yataklan bulunur. Burada dev Amerikan petrol sirketi Chevron 
ile Kazakistan arasinda ortak bir petrol isletmesi (joint venture Tengizchevroil) faaliyet gostermektedir. 

Bozkirlarla kapli duz sahalann yer aldigi Kuzey Kazakistan, 19. asira kadar sadece Kazak 
konar-gogerlerinin hayvan otlattigi ve Semey, Pavlodar ve Oskemen gibi kale sehirlerinin bulundugu 
bir yerdi. 1800'lu yillarda Ruslar burayi ele gegirerek tarim alanlan haline donusturmus ve bir 
milyondan fazla insan yerlestirmislerdir. Bu duruma karsi Kazaklann direnisi sonug vermemis; Ruslara 
karsi direnen binlerce Kazak oldurulmustur. Buradaki Kazaklar kolektif tarim isletmelerinde 
gahstinlmaya zorlanmistir; yuz binlerce Kazak aghktan olmustur. 1950'li yillarda Kuzey 
Kazakistan'daki bozkir alanlan tanma agilarak bugday uretilmeye baslanmistir. Buradaki zengin 
demir, komur ve diger madenleri islemek amaciyla Karaganda, Ekibastuz ve Kustanay gibi kentler 
kurulmustur. Ruslar tarafindan 40 yil kadar once Semey kentinin 150 km. kadar guneybatisinda 
nukleer denemeleryapilmistir. Baykonur'da uzay istasyonu kurulmustur. 

Ekonomisi: Kazakistan, zengin dogal kaynaklara sahip bir ulkedir. Nufusu az oldugu igin kisi 
basina dusen dogal kaynak degeri de yuksektir. Kazakistan eski Sovyetler Birliginin yeralti 
kaynaklannin %60'ina sahipti. Zengin demir yataklan kuzeybatida Kustanay havzasinda, gok zengin 
komur yataklan ise Karaganda ve Ekibastuz civanndadir. Petrol, dogal gaz, boksit, bakir, ginko, nikel, 
uranyum, kursun, altin yataklan ile elektronik, nukleer ve roket sanayiinde kullanilan onemli 
madenlerden kadmiyum, talyum ve bizmut da bulunmaktadir. 1989'da Sovyetler Birligi komurunun 
%25'ini ve elektrik ihtiyacimn %27'sini Kazakistan'dan saglamaktaydi. Diger taraftan Eski Sovyetler 
Birligi'nin tarim topraklannin %20'si Kazakistan'da bulunuyordu. 1950'lerde kuzeydeki topraklann 
buyuk bolumunde tahil uretilmekteydi. Burada 250.000 km2'lik bozkir sahasi surulerek tarim alani 
haline getirilmistir. Guneydeki tarim alanlannda meyve, sebze, tutun, piring, pamuk ve kenevir 
yetistirilir. Kurak sahalarda koyun, deve, at, sigirve kaliteli yun veren koyunlar otlatihr. 

Ulkede, eski Sovyetler Birligi ekonomik sisteminden serbest piyasa ekonomisine gegiste onemli 
sikintilar yasanmaktadir. Nitekim Kazakistan bagimsizhgini kazandiktan sonra, ulusal ve uluslararasi 
alanda yetersiz kalan ticaret ve dagitim sistemi, hizla artan enflasyon, eskiyen makine ve aletlerin 

327 



modernize edilmemesi, devlet yatinmlarinin yetersizligi, tanm ve sanayi urunlerinde uretim dusuklugu 
gibi birgok sorunla karsilasmistir. 1993'te uretilen bugdayin ugte biri; modernize olamamis hasat 
sistemi, tasima ve depolama faaliyetlerinin yetersizliginden dolayi tarlalarda kalmistir. Diger onemli 
sorunlardan biri ise onemli sanayi tesisleri ve tanmsal alanlarda gahsan Slav ve Alman nufusun 
ulkeden gog etmesinden dogan kalifiye eleman sikintisidir. 

Kazakistan'in benimsedigi devlet politikasi, ozellestirmeye, fiyatlan serbest birakmaya ve 
yabanci yatinmi tesvik etmeye dayanir. Bu ekonomik politika 1993 yilmdan itibaren meyvelerini 
vermeye baslamis; 1993'te %2000 olan enflasyon %20'ye ve %30 olan issizlik orani %10'a 
dusuriJImustur. Ulkede televizyon, elektrik, petrol ve bankaciliktan turizm isletmeciligine vanncaya 
kadar onemli alanlarda ozellestirme gahsmalan baslatilmis ve 17 bin kadar devlet isletmesi 
ozellestirilmistir. Buna karsihk ulkede devlet arazileri ile kolektif tanmda yapilan ozellestirme yavas 
ilerlemekte ve kirsal alanlardaki Kazaklar, hala uretimi dusuk kolektif giftliklerde galismaktadir. 

Batili sirketler, ulkenin dogal gaz ve petrol yataklanni aramak ve isletmek amaciyla yatirim 
yapmaya baslamistir. Kazak petrollerinin boru hatlan ile Rusya Federasyonu ile Karadeniz'e ve 
Turkiye uzerinden Akdeniz'e akitilmasi planlanmaktadir. Turk isadamlarimn da Kazakistan' da gesitli 
isletmeleri vardir. 

Kazakistan, Orta Asya devletleri igerisinde en zengin olanidir. Kisi basina dusen millTgelir 1310 
ABD dolardir. ithalati 7,4 milyar, ihracati ise 6,3 milyar ABD dolandir. Ahsveris yaptigi ulkelerin 
basinda Rusya Federasyonu gelmektedir. 

Ozbekistan 

Seyhun ve Ceyhun nehirleri arasinda Orta Asya Medeniyeti'nin besigi sayilan Ozbekistan, ipek 
Yolu uzerinde en eski kentlerin kuruldugu bir ulkedir. 447.400 km2 yuzolgumu ile Kazakistan ve 
Turkmenistan'dan sonra gelen 3. buyuk Turk cumhuriyetidir (Harita 6). Sovyetler Birligi doneminde 
nufus yogunlugu en fazla olan 5. cumhuriyetti. 

Yuzey sekilleri: Ulkenin orta ve bati kesimini olusturan ugte ikilik bolumunde gol ve bozkirlarla 
kapli duzlukler yer ahr. Batida yer alan Ust Yurt platosunda yer yer gegici akarsulann dokuldugu tuzlu 
batakhklar gorulur. Orta bolumde ise genis ve giplak olan Kizilkum golu yer ahr. Diger bir fizyografik 
birim, Aral golune dokulen Ceyhun nehrinin olusturdugu delta sahasidir. 

Ulkenin dogu kesimine dogru Tann daglannin bati uzantisini olusturan engebeli ve daglik 
sahaya gegilir. Bu daglik alanlardan ulkeye hayat veren nehirler dogar. Ornegin Zerefsan nehri 
kiyismda Buhara ve Semerkant kurulmustur. Ozbekistan gollerine ulasan bazi kuguk akarsular, 
onemli olgude buharlasarak kumullar altinda kaybolmaktadir. 

iklimi: Buyuk bir bolumu gollerle kapli Ozbekistan'da da siddetli karasal iklim hukum 
surmektedir. Yazlar uzun, sicak ve yagissiz, ilkbahar serin ve yagisli, sonbahar hafif donlu ve yagisli; 

328 



kislar ise kisa surmesine ragmen karli ve soguk gegmektedir. Haziran ortasi ile Agustos arasindaki 
donemde ortalama sicaklik 32oC dolayindadir ve yuksek sicakhklar 40oC'ye kadar gikmaktadir. 
Semerkant'ta 315 mm. olan yilhk ortalama yagism gogu Mart ve Nisan aylannda dusmektedir. Kasim 
ile Subat arasindaki donem karla kapli gegmekte ve sik sik kar firtinalan olmaktadir. Sicaklik ise - 
lOoC'nin altindadir. Kisin daglardan gelen fon ruzgarlan hava sicakhgini yukselterek bagil nemi 
dusurmektedir. Fon ruzgarlannin estigi gunlerde kar ortusu hemen kalkmaktadir. Bu daglarda 
yasayan koyun gobanlan, otlann buyumesi ve kar ortusiJnun kalkmasinda etkili olan fon ruzgarinm 
etkisini soyle dile getirmektedir: "Karlan eriten iki gun esen ruzgar, iki haftalik gunesli gunden daha 
iyidir." 

Nufusu ve yerlesmesi: Nufusu 25 milyonu asmistir. Nufusun %42'si kentlerde, %58'i kirsal 
alanlarda yasamaktadir. Nufusun ugte biri, Orta Asya'nin yogun nufuslu sahalan arasina giren 
Fergana Havzasi'ndadir. Geriye kalan nufus, daglar arasindaki vadilerde ve aluvyal ovalarda 
yasamaktadir. 

Yilhk nufus artis orani %1,6 olan Ozbekistan'da 15 yasin altindaki nufusun genel nufusa orani 
%37,5'dir. Ortalama omur, erkeklerde 64, kadinlarda 70 yildir. 6-14 yas arasinda egitim zorunludur. 
Okuryazar nufus orani %97'dir. 

Ulkenin onemli kentleri; Taskent (2,1 milyon), Semerkant (404.000), Namangan (360.000), 
Andican (310.000), Buhara (250.000), Fergana (193.000) ve Hokant (176.000)'tir. Hokant, 
Buhara'dan sonra doneminde Orta Asya islam dunyasinda 2. buyuk merkez olmustur. 

Fergana vadisi: Kuzeyde Tann, guneyde Altay daglan arasinda kalan genis bir oluktur; 22.000 
km2 alan kaplayan Fergana vadisinden Seyhun nehri gegmektedir. Bir vaha ozelliginde olan Fergana 
vadisi verimli topraklan, uygun iklim sartlan sayesinde M.O. 2 yuzyildan itibaren tanm ve yerlesmeye 
agilmis; ipek Yolu'nun gegtigi onemli bir saha olmustur. Orta Asya'nin onde gelen pamuk, meyve ve 
ipek uretim merkezidir. 8 milyon kadar nufusun yasadigi Fergana vadisi Orta Asya'nin en kalabahk 
bolgesidir. Fergana vadisinde, ayni zamanda Os (Kirgizistan), Celal Abad (Kirgizistan), Andican, 
Hokant basta olmak uzere gok sayida onemli kent vardir. Ancak Ruslar, 1876'da bolgeyi isgal ederek 
turn kentleri ele gegirmislerdir. 

Dunyada ve Orta Asya'da Tacikistan'dan sonra nufusu hizla artan ulkeler arasinda yer alan 
Ozbekistan'da kirsal kesim ailelerinde gocuk sayisi 9-10'a kadar gikmaktadir. 

Ulkenin baskenti ve onemli sehirlerinden olan Taskent, buyuk bir yerlesim merkezidir (Sovyetler 

Birligi zamaninda Moskova, St. Petersburg ve Kiev'den sonra nufus yonunden 4. siradaydi). Buradan 

Avrasya'nin her yerine kolaylikla ulasim saglanir. 2000 yilhk tarihi olan Taskent'te gok sayida tarihT 

eser vardir. 1966'daki siddetli depremden zarar goren kentte binlerce insan olmus, 300 bin kisi evsiz 

kalmistir. Ruslar tarafindan yeniden onanlan sehrin tarihT dokusunda onemli degisiklikler yapilmistir. 

Kent, 15 ve 16. yuzyillarda altin donemini yasamis ve birgogu gunumuze kadar ayakta kalan gok 

sayida eser yapilmistir. Taskent'te seramik yapimi, mucevher isleme ve gesitli el sanatlan gelismistir. 

329 



ipek Yolu uzerindeki onemli tarihT kentler arasmdaki Semerkant, M.O. 5. yuzyilda Zerefsah 
vadisinde 710 m. yukseklikteki bir yerde kurulmustur. Kente; 6 ile 13. asirlar arasinda Gokturkler, 
Araplar, Persler, Karahanhlar, ve Selguklular ve Mogollar basta olmak uzere birgok toplumlar egemen 
olmustur. 1370'te Timur, burayi baskent yapmistir. Unlu Ulugbey rasathanesi kurulmustur. 18. asirda 
depremden buyuk zarar goren kent, 1868'de Ruslar tarafmdan isgal edilmistir. Kentte Turk-islam 
medeniyetine ait gok sayida tarihi eser bulunmaktadir. 

Buhara, Semerkant'tan sonra onemli tarihi sehirler arasindadir. Burada ozgun mimanye sahip 
tarihT eserlerin gogu hala ayakta durmaktadir. 6. asirda onemli birticaret merkezi olan kent, 10. asirda 
da islam dunyasinin en onemli merkezinden biri olmustur. Kentte 10 bin ogrencinin egitim gordugu 
100'den fazla medrese agilmis ve 300'den fazla cami yapilmistir. ibni Sina, Firdevsi, Rudaki gibi unlu 
bilginlerin yetistigi kent, ozellikle 10. asirda en onemli sanat ve bilim merkezi haline gelmistir. Su 
ihtiyacinm giderilmesi amaciyla su saglayan kanallar ve 1 00'u askin havuz yapilmistir. Sularm 
kirlenmesi sonucu 19. yuzyilda bas gosteren kolera hastahgindan dolayi gok sayida insan olmustur. 
Bunun uzerine Bolsevikler, su sistemlerini onarmis ve havuzlan drene etmislerdir. Havuzlardan 
beslenen gok sayida kus da ortadan kaybolmustur. 

Medrese, saray ve garsilara sahip kentteki eski eserlerin onanlmasi igin buyuk gayret sarf 
edilmektedir. Buhara, dunyanin kulturel mirasina sahip sehirleri arasindadir. 1997'de 2500. kurulus 
yihni kutlayan Buhara, Orta Asya'nin din? ve kulturel yonden adeta kalbidir. 

Hokant (nufusu 176 bin), Ozbekistan'in onemli kentleri arasindadir. 18 ve 19. yuzyildaki Hokant 
Hanhgi'nin baskenti olmus. 35 medrese ve yuzlerce caminin yapildigi kentte, 1918'de Ozerk 
Turkistan'a bagli Musluman Eyalet Hukumeti kurulmustur. 

ipek Yolu uzerinde onemli bir kent olan Andican (nufusu 350 bin), 15. asirda Fergana 
Devleti'nin baskenti olmustur. 1902'de meydana gelen depremde kent buyuk zarar gormustur. 
Ozbekistan'in petrol uretim merkezi olan Andican geleneksel pazarlann da kuruldugu bir sanayi 
kentidir. 

Ekonomisi: Ulkenin ekonomisi onemli olgude tanma dayanir. Kurak sahalarda sulama ve 
gubreleme yapilarak basta pamuk olmak uzere tahil yetistirilmektedir. Taskent, Semerkant, Buhara ve 
Fergana vadisinde sanayi tesisleri kurulmustur. Ancak Sovyetler Birligi'nin kurdugu bu tesislerden 
uretilen mallar, modern fabrikalarda uretilen sanayi urunleri ile rekabet edecek teknolojiye sahip 
degildir. Ulkede onemli olgude pamuk uretilmektedir. Sovyetler Birligi'nin pamuk uretiminin ugte ikisi 
ve sebze ve meyvenin %60'i bu ulkeden saglanmaktaydi. 

Olkenin onemli diger tanmsal urunleri, meyve ve piringtir; ozellikle Fergana havzasinda ipek 

bocegi beslenmekte ve buna bagli olarak ipekli kumaslar uretilmektedir. Dike ihtiyacinm ancak %30 

kadanni karsilayan tahil; yuksek sahalarda ve verimli olmayan ovahk alanlarda yetistirilir. Ulkenin 

kurak olan bati kesiminde hayvancihk yapihr, burada yunleri gok kiymetli olan karakul koyunlan 

beslenir. 

330 



Ozbekistan yeralti kaynaklan yonunden zengindir. Dunyada 8. altin ureticisi ulkedir. Altin, 
Kizilkum golunde arazi yuzeyinde agilan ocaklardan (agik isletme) gikanlmaktadir. Burasi dunyamn 
en buyuk agik altin isletme bolgesidir. Diger madenler; komur, dogal gaz (Buhara civannda), petrol 
(Fergana Havzasi, Buhara Bolgesi ve Karakalpakistan), uranyum He diger demirli olmayan ve nadir 
bulunan minerallerdir. Dike elektrigini onemli olgude termik ve %15 kadanni da hidroelektrik 
santrallerden saglamaktadir. Ulkenin %12'si ormanlarla kaphdir; ancak kereste ihtiyacinin onemli bir 
bolumu ithalatla karsilanmaktadir. 

Ozbekistan'da son yillarda Rus ve Orta Avrupa teknisyen ve isgilerinin galistigi isletmelerde 
Ozbeklerin yer almasina ozen gosterilmektedir. 

Ozbekistan elektrik, makine, insaat malzemesi, gida, petrol ve dogal gaz ithal etmektedir. Doviz 
sikintisi nedeniyle ithalat yapmada gugluk gekmektedir. Bashca ihrag mallan; pamuk, tekstil urunleri 
ve demirli olmayan madenlerdir. Gelirinin buyuk bir bolumunu altin ihracatindan saglamaktadir. 

Olkede ozellestirme galismalan henuz yeterince yapilamamaktadir. Yabanci sermayenin ulkeye 
girisi tesvik edilmektedir. Tanmda kolektiflestirme sistemi hala devam etmektedir. Yeteri kadaryiyecek 
maddesi elde etmek igin pamuk ekim sahalarmin bir bolumu tahil uretimine aynlmaya baslanmistir. 
Ozbekistan, geliri dusuk fakir ulkeler arasindadir. Kentlerde kisi basina dusen aylik gelir 50 dolann 
altindadir. 

1998 yih itibariyle ithalati 4,1 milyar dolar, ihracati ise 3,8 milyar dolardir. Alisverisini onemli 
olgude italya, Rusya ve Guney Kore ile yapmaktadir. 

Ozbekistan'dan pamuk, hurda bakir, aluminyum alasimlan, bakir katot, boya, kulge ginko 
almakta olan Turkiye, bu ulkeye bugday, seker, motor, dikis makinesi, ilag, gay, otomobil ve biskuvi 
satmaktadir. 

Cevre Felaketine Bir Ornek: Aral Golu 

Kuzey guney yonunde 400 km., dogu bati yonunde 280 km. uzunlugunda olan ve 66.900 km2 
alan kaplayan Aral golu, Hazar, Superior ve Victoria gollerinden sonra dunyamn 4. buyuk golu olup 
Kazakistan ile Ozbekistan arasinda yer alir. Sovyetler Birligi doneminden itibaren Aral golune dokulen 
Seyhun ve Ceyhun'un sulan ile tanm alanlan sulanmaya baslanmistir. Bu sulanan alanlarda 
yetistirilen pamuk sayesinde Sovyetler Birligi, pamuk gereksinimi onemli olgude karsilamaktaydi. Bu 
nehir sulannm sulamada kullamlmasi, gok onemli gevresel sorunlan ve arazi kaybinm meydana 
gelmesine neden olmaktadir. §6yle ki, kaynagini Tann ve Pamir daglanndan alarak Aral golune 
dokulen nehirlerin yilhk ortalama su verimi 1950'li yillarda 55 km3 idi. Aralsk ve Moynak kentlerindeki 
halkin gegim kaynagini, onemli olgude temiz gol suyunda avlanan balik olusturmaktaydi. Golun kuzey 
ve guney kiyilan arasinda ulasim da yapilmaktaydi. Genis bir alan kaplayan delta uzerindeki batakhk, 
agaglik sahalarda gok degisik flora ve fauna yasamaktaydi. 



331 



Sovyetler Birligi, 1960'h yillardan itibaren Ozbekistan, Kazakistan ve Turkmenistan'da Aral'a 
dokulen sulan pamuk uretmek amaciyla kullanmaya baslamis, Gole dokulen suyun azalmasiyla gol 
sahasi yavas yavas kara haline donusmeye baslamistir. Bilhassa 1960-1980 yillari arasinda sulanan 
tarim sahasinin %20 oraninda artinlmasi sonucu su tuketimi iki kat artarak 45 km3'ten 90 km3'e 
yukselmi§tir. Turkmenistan'in guney kesimini sulayan Karakurum Kanali yapilmistir. Bu kanaldan 
tarim alanlanna verilen 14 km3 su Aral golune dokulen suyun dortte bir oraninda azalmasina neden 
olmustur. Buna gore 1980'li yillarda Aral golune dokulen su miktan 1950'li yillara gore onda bir 
oraninda azalmistir. Buna bagh olarak Aral golunun alani yan yanya, hacmi ise ugte bir oraninda 
kugulmustur. Nitekim 1966-1993 yillari arasinda su seviyesinin 16 m.'nin uzerinde dusmesiyle golun 
dogu ve guney kiyilannda 80 km.'lik bir bolum kara haline gelmistir. Boylece golun su hacmi %75 ve 
kapladigi alanda yan yanya azalmistir. 1987'de Aral golu, kuzeyde kuguk ve guneyde buyuk olmak 
uzere iki ayn gol haline gelmistir. Gol kiyisinda birer bahkgi limani olan Aralsk (Kazakistan) ve 
Moynak (Ozbekistan) 1980'li yillann basinda onemini kaybetmis, buradan gole baglanti saglayan 
kanallar kurumus, bahkgi tekneleri otede beride kara uzerinde kalmistir. 

Aral golunun gekilmesiyle golde yasayan en az 20 bahk turu kaybolmustur. Durum bununla da 
kalmamis, Aral golunun kara haline gelen kesimi; tuz birikimi, pestisid, gubre kahntilan ve pamuk 
tarlalanndan gelen yaprak dokuntuleri ile kirlenmistir. Daha once gegimini bahkgihktan saglayan 60 
bin nufus issiz kalmis ve bahkgi kentleri olan Aralsk ve Moynak birer hayalet kasaba haline 
donusmustur. 

Gol suyunun gekilmesi, iklim uzerinde de etkili olmaya baslamistir. Buna bagh olarak Aral golu 
gevresinde yazlar daha sicak, kislar daha soguk gegmeye baslamis, 1950'li yillara gore yagissiz 
gegen gun sayisinda 4 kathk bir artis meydana gelmistir. Sulann gekildigi yerlerde tuzlu bir kabukla 
kaplanan gol tabani, bitkilerin yetismesini engellemektedir. Ote yandan, kurumus gol tabanindaki tuz, 
kum ve tozlar, ruzgarla yuzlerce km. uzaklara kadar tasinmaktadir. 1966-1985 yillari arasinda yilda 
ortalama olarak 65 gun Aralsk, toz firtinalanna maruz kalmistir. 

Sulanan sahalarda topragin alt katlannda bulunan tuzlu ve alkali maddelerin kilcalhk (kapilarite) 
ile toprak yuzeyine kadar yukselmesi ve burada suyun buharlasmasiyla toprak yuzeyinde birikmesi 
tuzlasmaya neden olmustur. Ayrica ruzgarla tasinan tuzlu kumlann tarim alanlannda birikmesi de ayn 
bir tuzlanmayi beraberinde getirmistir. Yapilan bir arastirmada, Aral golunun kurumus alanmdan 
ruzgarlarla tasinan tuzlu kumlann 75 milyon ton oldugu belirtilmistir. 

Bunlara ilave olarak pamuk tarlalannda kullanilan yaprak dokucu ilaglar, kimyasal gubre ile 
pestisidler, sulama ve igme suyunun da kalitesini bozmustur. 1982 yihna kadar kullanilan DDT 
pestisidleri, hala toprakta yuksek bir oranda bulunmaktadir. Pamuk hasadinda kolaylik saglayan 
yaprak dokucu zehirli ilaglann 1990'a kadar kullanilmasi, bazi kaynaklara gore binlerce insanin 
olumune neden olmustur. Aral havzasindaki bitkilerde kimyasal Nag birikimi de tespit edilmistir. 

Ruzgarla tasinan toz ve tuzlar, insan saghgini tehdit edici boyutlara ulasmistir. Bolgede 

332 



solunum hastahklan, ozellikle tuberkuloz, tiroit kanseri hastahklannda artislar meydana gelmistir. 
Aynca kirli sular tifo, dizanteri, sanhk gibi birgok hastahklara da yol agmistir. Buna bagh olarak 
Rusya'nin diger bolgelerine gore olum oranlannda artislar meydana gelmis, dogan bebeklerin %10'u 
olmustur. 

Ozellikle Seyhun ve Ceyhun deltalannin degradasyonu sonucu Aral gold gevresinde yasayan 
1783 hayvan turunun sadece 38'i hayatta kalabilmistir. Delta sahasinda hayvanlar igin birer bannak 
ve beslenme sahasi olan golcuk ve batakhklar kurumus ve buradaki canh hayati yok olmustur. Aynca 
kagit uretiminde kullanilan saz ve kamislar yok olmustur. 

Aral golunde tabiati koruma alani olarak belirlenen Barsakelmes adasinda nadir olarak bulunan 
bir ceylan ve esek turunun yasam alaninm da ortadan kalktigi belirtilmektedir. 

Gergekten, Aral golu gevresi onemli bir gevre felaketinin esigine gelmistir. Bu durumu 
Ozbekistan'in Ozerk Karakalpak Cumhuriyeti Cumhurbaskam U. Ashirbekov soyle ifade etmistir: "Aral 
denizinin tabani buyuk oranda zehirli toz puskurten insan yapisi bir volkandir." 

Aral golunde yasanan bu felaketin onlenmesi amaciyla Sovyetler Birligi dagilmadan once ve 
yeni kurulan Turk cumhuriyetleri tarafindan birtakim tedbirler ahnmaya baslanmistir. Dunya Bankasi, 
Avrupa Birligi gibi uluslararasi kuruluslar bu felaketin onlenmesi igin yardim yapmaya baslamislardir, 
1995 Eylulunde Aral golundeki gevre sorunlan ile ilgili olarak BM tarafindan finanse edilen 2 gunluk bir 
konferans duzenlenmis; bu konferansta Ozbekistan, Kazakistan, Kirgizistan ve Tacikistan, Aral golu 
havzasinda surdtirulebilir bir gelismeyi esas alan bir deklarasyonu imzalamislardir. Dunya Bankasi, 
Aral'i kurtarmak amaciyla 300 milyon dolar tutanndaki planini agiklamistir. Diger taraftan, Aral 
golunun kurtanlmasi amaciyla 1997de Kazakistan, Ozbekistan ve Turkmenistan ortak bir proje 
dahilinde faaliyete gegmislerdir. 

Kirgizistan 

Kirgizistan, kuzeyde Kazakistan, guneydoguda Cin Halk Cumhuriyeti, guneyde Tacikistan ve 
batida Ozbekistan ile komsudur (Harita 7). 198.500 km2 yuzolgumunde olan ulkenin nufusu 4.5 
milyondur. 

Yuzey sekilleri: Yaklasik %94 kadan daghk olan ulkenin ortalama yuksekligi 2750 m'dir. %40'i 
3000 m'nin uzerindedir ve dortte ugu devamli kar ve buzul ortusu altindadir. Guneydogusunda Tann 
daglan uzanir. Daglann doruk gizgisi Cin Halk Cumhuriyeti ile sininni olusturur, Kirgizistan'da en 
yuksek tepe ise 7439 m.'dir. Orta kesiminde bulunan Fergana Havzasi, guneyde Pamir ve Alay daghk 
kutlesine makas ucu seklinde sokulur. 

Tann daglannin kuzey kesiminde bir gokuntu golu olan kisin donmayan ve derinligi 700 m.'ye 
ulasan lssik-K6l (Ihk gol) yer ahr. Bu gol, Sovyetler Birligi doneminde, Ruslann askeri us kurdugu, 
denizalti silahlannm deneme ve gelistirme yeri olmustur Guneybatida ise Song K6I (gol) bulunur. 

333 



Kirgizistan'in onemli sayilacak algak kesimini Cu ve Talas vadileri olusturur. Ana nehri ise Fergana 
havasinda Seyhun nehri ile birlesen Nann ve Kazakistan sininndaki Qu'dur. 

Daglar, ulkenin kuzey ve guneyinde nufuslanmis merkezler olan Qu ve Fergana vadilerini 
birbirinden ayirmaktadir. Bunlan birbirine baglayan karayolu ulasimi 3000 m.'nin uzerinde bulunan 
gegitle saglanmaktadir. 

iklimi: Kirgizistan'da, Orta Asya'nm yuksek ve ig kesimlerinde yer almasi nedeniyle yaz ve kis 
arasindaki sicakhk farki gok fazla olan karasal iklim hukum surmektedir. Algak sahalarda sicak ve 
yuksek kesimlerde soguk goller yer almaktadir. Ortalama yagis 400 mm. civanndadir. Yagisin bir 
bolumu kisin kar seklinde dusmekte ve kar uzun sure yerde kalmaktadir. Kirgiz daglanna genellikle 
kar yagmaktadir. Yazin ortalama sicakhk 32oC'yi ve yuksek sicakhklar ise 40oC'yi gegmektedir. Kis 
mevsimi, Sibirya'dan gelen soguk hava ve ruzgarlarin etkisi ile gok soguk gegmekte ve sicakhk - 
20oC'nin altina dusmektedir. Kasim ile Subat arasinda 40 gun sicakhk -24oC'nin altinda kalmaktadir. 
Ozellikle gukur sahalarda, daglardan gelen soguk havanin yigilmasi ile sis olusmaktadir; buna karsihk 
daglann yamaglan agik ve gunesli gegmektedir. Mesela Kirgiz-Altay daglannm etegindeki Biskek sisli, 
guneydeki daglann yamaglan agik ve guneslidir. Sis, daglardan gelen soguk havanin algak sahalarda, 
havadan sicak olan zeminle karsilasmasi sonucu olusmaktadir. 

Nufusu ve yerlesmesi: Ulkede 80 etnik grup ve 16.000 siginmaci vardir. 1989'dan sonra Slavlar 
ve Almanlar, ulkede giderek azalmaya baslamistir. Ornegin 1993'te 130 bin kisi ulkeyi terk etmistir, 
bunun 90 bini Rus'tur. Slavlar ve Ozbekler, hizmet sektorunde gahsmaktadir. 

Kirgizlann, Turk kulturu uzerinde onemli izleri bulunmaktadir. 1000 yil kadaronce yazilan Kirgiz 
Turklerinin destani olan Manas destani; Turk kultur, dil ve tarihi uzerinde donemin turn ozelliklerini 
ortaya gikaran onemli bir kaynaktir. Manas destani, ayni zamanda Ozbek, Karakalpak, Kazak vb. 
Turk halklannin destanlannda da belirli biryertutar. 

Kirgizistan'da yilhk nufus artis orani %1,0'dir; 15 yasin altindaki nufus orani ise %35,0'tir. 
Ortalama omur erkeklerde 63, kadinlarda 72 yildir. 6-15 yas arasindaki egitim kademesi zorunludur. 
Okuryazar nufus orani ise %97'dir. 

Olkenin onemli sehirleri; Biskek (nuf. 800.000), Os (300.000), Celal Abad (74.000), Toktogul 
(71.000) ve Karakol (64.000)'dur. Nufusun %60'i kirsal alanlarda yasamaktadir. CografT yonden ayn 
olan guneydeki Os ve Celal Abad illerinde geleneksel tavirlar hakimdir. Bu iki ilde ulke nufusunun 
%55'i yasamaktadir. Fergana Havzasi'nda ozellikle Os ve Celal Abad'da sanayi tesisleri kurulmustur. 
Kulturel ve ekonomik yonden Fergana Havzasi, kuzeydeki sahalara gore farkhdir. 

Ulkenin onemli merkezi olan Biskek, 1862'de Ruslar tarafindan ahnarak bir garnizon haline 
getirilmis, 1926'da Kirgiz Cumhuriyeti'nin baskenti olmus ve burada sanayi tesisleri kurulmustur. 

Ekonomisi: Ulkenin ekonomisi, geleneksel ozellikteki tanm ve hayvancihga dayanir. Tanmla 

334 



ugrasan nufus, gahsan nufusun ugte birini olusturur. Dike gelirinin ugte biri bu sektorden elde edilir. 
Ulkenin ancak %7 kadan tarim yapmaya uygundur, burada tahil, meyve ve sebze, tutun ve pamuk 
yetistirilir. Tanmsal alanlarda uretim dusuktur. Aynca 600 bin hektar alanda ceviz uretilir. Os'ta ipek 
fabrikasi vardir. Otlak sahalanmn bir bolumu tarima agilarak tanmsal urunlerin veriminin artinlmasi 
igin gahsmalar yapilmaktadir. Tanmda ozellestirme yapilmasina ragmen istenilen urun artisi 
saglanamamistir. 

Sanayi (genellikle madencilik, hidroelektrik santral jeneratoru, tarim alet ve makineleri, gida 
isleme, elektronik ve tekstil) ulke gelirinin dortte birini ve gahsan nufusun da %27 kadannin 
istihdamini saglamaktadir. Sanayi tesislerinin yanya yakin bolumu ozellestirilmistir, fakat yetismis 
insan gucu yetersizligi dolayisiyla istenilen kalitede uretim yapilamamaktadir. 

Kirgizistan; komur, altin, uranyum ve diger stratejik onemi olan maden yataklanna sahiptir. 
Ancak bu madenler sermaye ve alt yapi yetersizliginden dolayi isletilememektedir. Altin uretiminden 
ulke gelirinin %18 kadan saglanmaktadir. Dogal gaz ve petrol yataklan sinirhdir. Daglik sahalardaki 
akarsulann hidroelektrik potansiyeli yuksektir. 

1994-1996 yillan arasinda sanayi mallan uretiminde %64'luk bir dusus olmustur. Halkin %20'si 
issizdir. 

1996'da Kirgizistan; Kazakistan, Beyaz Rusya ve Rusya ile gumruk ve Orta Asya ulkeleri ticaret 
birligine girmistir. Dis ticaret hacmi gok dusuktur. ihracat ve ithalat 670'er milyon ABD dolandir. 
Ahsverisini Rusya, Qin, Ozbekistan ve Kazakistan'la yapmaktadir. 

Turkmenistan 

Kuzeyinde Kazakistan, kuzeydogusunda Ozbekistan, guneyinde Afganistan, guneybatisinda 
iran ve batisinda Hazar denizi yer ahr. Yuzolgumu 488.100 km2 olup, Kazakistan'dan sonra 2. buyuk 
Orta Asya Turk Cumhuriyetidir (Harita 8). 

Yuzey sekilleri: Olkenin %80'i gollerle kaplidir. Turkmenistan'm orta kesiminde yer alan 
Karakum golu, dunyanin en buyuk kum gollerinden biridir; burada barkan, yani hilal seklinde kum 
tepeleri gorulur. Guneye dogru iran sininnda uzanan Kopet daglanna gegilir. Kuzeybatida Kazakistan 
sininnda kuguk dag siralan yer ahr. Ulkeye hayat veren Amuderya nehri guneydogudaki Tann 
daglanndan kaynagini ahr. Kopet daglanndan dogan Tecen ve Murgap adh kuguk akarsular ise gole 
kavusur kavusmaz kaybolur. Ulkenin guneyindeki daghk alanlar, Orta Asya'nin 1. derecede deprem 
kusagidir. 

Turkmenistan'm Hazar denizi kiyilan, baska bir gorunumde olup gri renkli kumlan ile adeta 
Ay'da gorulen bir manzaraya benzer. 

iklimi: Kurak iklim kosullannin hukum surdugu ulkenin beste dordu gollerle kaplidir. Havadaki 

bagil nem gok dusuktur. Yihn yaklasik 300 gunu guneslidir. Yazin gollerde sicakhk 35oC'yi, hatta 

335 



Karakum golunun guneydogusunda 50oC'yi asar. Kislar gok soguk geger. Dike genelinde kis 
aylannda ortalama sicaklik OoC Ne-10oC arasindadir. En soguk kesim ulkenin guneyindeki yuksek 
alanlardir. Ozellikle Afganistan sinirmdaki daghk alanlarda sicaklik -33oC'ye kadar duser. Askabat'ta 
kisin OoC'nin altina dusen sicaklik, Nisandan itibaren birdenbire asm sekilde yukselir. Yilhk ortalama 
yagis miktan, gollerde 80 mm. iken daghk alanlarda 300 mm. 'ye ulasir. Yagisin buyuk bolumu 
ilkbahar aylannda, daglarda ise yaz mevsiminde duser. 

Nufusu ve yerlesmesi: Turkmenler, gegimini hayvancihkla saglayan, bozkirlarda at kosturan bir 
Turk boyudur. Nufusun %45.5'i sehirlerde yasamaktadir. Ruslann ulkeye girmesiyle onemli sayida 
Turkmen ulkelerinden gog ederek Afganistan ve Kuzey iran'a siginmislardir. Burada gok sayida 
(1 00'u askin) Turkmen boyu yasamaktadir. Bu boylardan en buyuk olani Askabat bolgesindeki 
Teke'dedir. Turkmen gruplan birbirlerinden sive, giyim kusam stilleri, mucevher taki, dokuduklan hah 
desenleri ile ayirt edilir. 

%90'i Musluman olan ulke nufusunun %37,4'i 15 yasin altindadir. Yilhk nufus artis orani %1.5 
dolayindadir. Okuma yazma orani %100'dur. Ortalama omur erkeklerde 61, kadinlarda 68 yildir. 

Nufus, Ceyhun ve Murgap nehirleri boyunca yogunlasmaktadir. Hazar denizi kiyismda sanayi 
tesislerinin yer aldigi kasabalar vardir. ig kesimlerde Baharden, Kazmak, Bayram AN, Tecen, 
Dasoguz, Turkmenabat ve tarihT bir onemi olan Kizilarvat kasabasi bulunmaktadir. Devlet baskaninin 
adi verilen Turkmenbasi, Hazar denizi kiyismda hilal seklinde bir tepenin eteginde kurulmus guzel bir 
sehirdir. Buyuk kentler, genellikle 2500 yilhk tarihi temsil etmektedir. Buralarda Turk, Pers, Arap 
kulturune ve hatta Buyuk iskender donemine ait eserler gorulmektedir. 

Dogu Turkmenistan, iran ve Pakistan sinirma yakin kisimlan kaplar; burada yagislann biraz 
fazla olmasi nedeniyle bozkirlara (steplere) gegilir. Buralardaki yerlesmelerin su ihtiyaci, Merv'de 
oldugu gibi Mugrap nehrinden saglanir. Turkmenistan'in sanayi merkezi ve ulkenin 2. buyuk kenti olan 
Merv, unlu Turk filozofu Mevlana'nin dogdugu yerdir. M. O. 6. asirda kurulmus olan kent, 11. ve 12. 
asirlar arasinda Buyuk Selguklu Devleti'nin baskenti olmus; onemli bir kultur ve sanat merkezi haline 
gelmistir. Mogol akinlanna ugrayan kent, onemli olgude zarar gormus ve gok sayida insan Mogollar 
tarafindan katledilmistir. 1795'ten sonra Turkmen kabilelerinin yerlestigi bir vaha kenti olmus, 1884'te 
Ruslann eline gegen kentin adi Mary olarak degistirilmistir. 

Askabat, ipek Yolu uzerinde tarihi bir sehir olup M.O. 1. yuzyilda depremle harap oldu, 11. 
yuzyilda Selguklulann elinde bulunan kent, Mogol akinlan ile yikihp yakildi; daha sonra Ruslar burayi 
bolgesel bir merkez olarak segtiler. 19. yuzyilda Avrupahlar, sehirde ahs veris merkezleri, oteller vb. 
yaptilar; demir yolu ulasimi sagladilar; sehre Ruslan, iranhlan, Ermenileri ve Yahudileri yerlestirdiler. 
6 Ocak 1948'de Richter olgegi ile 9 siddetinde meydana gelen bir depremle kent adeta yerle bir 
olmus, kent halkinin ugte ikisi, yaklasik 110.000 kisi hayatini kaybetmistir. Daha sonra yeniden 
kurulan Askabat gunumuzde modern bir sehir gorunumundedir. 

Ekonomisi: Sovyetler Birligi doneminden beri ulkenin ekonomisi onemli olgude pamuk uretimine 

336 



dayanmaktadir. Uretilen pamuk ve dogal gaz, Moskova'ya uluslararasi piyasa fiyatinin altinda 
satildigi igin ekonomik yonden gelisme gosterememistir. Aynca eski Sovyet yonetimi igindeki 
ulkelerde olan alacagmi tahsil etmede sikinti gekmekte ve ekonomik yonden kendini toparlamada 
zorluklarla karsilasmaktadir, Sovyet doneminden miras kalan merkezi ekonomik yonetim, reformlara 
ragmen hala devam etmektedir. Pamuk uretimi, eskiye oranla %75 kadar azalmistir. Tanmda 
ozellestirme yapilmasina karsin giftgiler isledigi topragin sahibi degildir. Dogal gaz, petrol, tekstil ve 
ulasim sektorunde yabanci sirketler yatinm yapmaya baslamislardir. Ulkede issiz nufus sayisi 
oldukga fazladir. 

Turkmenistan'da gunluk tuketim mallarimn halka ucuz fiyatla satilmasi igin devletge 
subvansiyon yapilmaktadir. Su, elektrik ve dogal gaz, halka bedava verilmektedir. Bu durum ulkede 
israfa neden olmaktadir. Oyle ki, dogal gaz ve elektrik ocaklan bazi yerlesim birimlerinde agik 
birakilmaktadir. Olkede petrol ve zengin dogal gaz yataklan bulunmaktadir. Petrol rezervinin 700 
milyon ton, dogal gazin ise 13 trilyon metrekup oldugu tahmin edilmektedir. Dogal gazin bir bolumu 
ABD, Kanada ve Almanya'ya ihrag edilmektedir. Ulkenin dogal gazi boru hatlan ile Rusya 
Federasyonu'na gonderilmektedir. Turkmen dogal gazinm 4400 km. uzunlugundaki boru hatti ile iran 
ve Turkiye uzerinden Avrupa'ya pazarlanmasi gundemdeki yerini korumaktadir. Halen iran'a yilda 2 
milyon metre kup dogal gaz boru hatlan tasmmaktadir. Son yillarda Turk firmalan Turkmenistan'a 
yatinm yapmakta, ozellikle tekstil fabrikalan kurmakta ve ucuz Turkmenistan pamugu almaktadir. 

Ulkenin ihracat ve ithalat hacmi gok dusuktur (1997 yih verilerine gore ithalat 1,1 milyar, ihracat 
ise 689 milyon ABD dolandir) 

Tacikistan 

Kuzeyinde Kirgizistan, kuzey ve batisinda Ozbekistan, dogusunda Qin, guneyinde Pakistan ve 
Afganistan yeralir. Yuzolgumu 143.100 km2, nufusu 6,4 milyon ve baskenti Dusanbe'dir (Harita 9). 

Taciklerin, Pers asilh oldugu ve zamanla kulturel yonden Ozbek Turkleriyle kaynastigi kabul 
edilmektedir. 15. asirda Buhara Emiri'nin egemenligine girmisler, 18. asirda Afganlar ulkenin guneyine 
kadar ilerlemislerdir. 1991'de bagimsizhgini kazandiktan sonra Tacikistan'da etnik gruplar arasinda ig 
savaslar gikmistir. 

Yuzey sekilleri: Orta Asya ulkelerinin en kugugu olan Tacikistan, daghk bir ulkedir; 3000 m.'den 
yuksek sahalar ulkenin yandan fazlasini kapsar. Dike, Tann daglannin guney kesimini ve Pamir 
daglannin yuksek kesimlerini kapsar. Burada yuksekligi 7134 ve 7495 m.'ye ulasan Orta Asya'nin en 
yuksek zirveleri yer alir. 7000 m.'nin uzerinde olan daglarda dunyanin en buyuk ve uzun bullan 
bulunur (Fedgenko buzulunun uzunlugu 72 km.'dir). 

Olkenin ugte birlik bolumunu olusturan bati kesiminde algak ovalara gegilir. Tann daglannin bati 
kesimindeki iki dag sirasi arasinda dag arasi ovasi yer alir. Ust kesimleri kar ve buzullarla kaph daghk 
sahalardan kaynaklanan sular; Fergana, Seyhun ve Ceyhun nehirlerini besler. Ceyhun ve Pyanc 

337 



nehirleri ulkenin Afganistan'la olan sininnin buyuk bolumunu gizer. Dogu sinin, Pamir vadisinden 
geger. 

iklimi: §iddetli karasal iklimin etkili oldugu ulkede kisin -12oC'ye dusen ortalama du§uk sicakhk, 
yazin 42oC'ye gikmaktadir. Afganistan simrinda ise sicakhk 48oC'ye ulasmaktadir. ilkbahar aylan 
(Mart-Mayis) yagisli gegmekte ve bu donemde sik olarak saganak yagislar olusmaktadir. Yaz 
mevsimi ise genellikle yagissizdir. Yillik ortalama yagis miktan 600 mm. 'ye yakindir. Baskent 
Dusanbe kisin gok soguk gegmektedir. Ulkenin yuksek kesimlerini olusturan Pamir daglannda Ocak 
ayi ortalama sicakligi -20oC'ye ve siddetli kar firtinalannin oldugu yuksek kesimlerde ise -45oC'ye 
kadar dusmektedir. Pamir daglarmin dogu kesiminde Dogu Turkistan'da sicakhk -60oC'ye kadar 
inmektedir. Yazin Basra Korfezi'nden baslayarak Tibet platosuna kadar uzanan sahada algak basing, 
gevrede (Hint Okyanusu ve Sibirya) ise yuksek basing sahasi olusmaktadir. Buna bagh olarak 
gevredeki yuksek basing alanindan algak basing sahasina dogru bazen siddetli firtinalar meydana 
gelmektedir. Tacikistan'da da Haziran ile Kasim arasinda zaman zaman birkag gun suren ve 
yerlesme merkezlerinde hayati gekilmez duruma getiren siddetli kum firtinalan gorulmektedir. 

Nufusu ve yerlesmesi: 1993'te Tacikistan nufusunun %65'i Tacikler %25'i Ozbekler, %4'u 
Ruslar ve %6'si da diger etnik gruplardan olusmaktaydi. Ancak ulkede 1992'den beri patlak veren ig 
savaslar, etnik grup oranlannda degismelere neden olmustur. Aynca ig gatismalar sonucu ulkedeki on 
binlerce (yaklasik 60 bin) kisi hayatini kaybetmis, 600 bin kisi ulkenin kuzeyine gog etmis ve 60 bin 
Tacik, 4,4 milyon Tacikin yasadigi Afganistan'a siginmistir. Ulkede gikan ig savasin ana nedeni gesitli 
etnik gruplann ulke yonetimindeki temsil paylasimindan ileri gelmistir. 1998'de ulkede huzur 
saglanmis gibi gorunmektedir. 

Halkin buyuk bolumu kirsal alanlarda, ugte biri kentlerde yasamaktadir. Halk, kirsal kesimde 
meskenleri agagtan yapilmis kislaklarda ve daglann eteklerindeki kuguk koylerde oturmaktadir. Nufus 
artis orani %1,9'dur. 15 yasin altindaki nufus, ulke toplam nufusunun %42'sini olusturmaktadir. 
Ortalama omur erkeklerde 66, kadinlarda ise 71 yildir. 

Tacikge Pazartesi gunu anlamina gelen baskent Dusambe (nufusu 700.000), pazar yeri olarak 
kurulan bir koyun 80 yillik bir zaman surecinde gelismesiyle bugunku durumuna gelmistir. Bolsevik 
ihtilalini takiben Kizilordu ulkeye girdi. 1922'de Enver Pasa, ulkede bir Turk devleti kurmak igin 
Kizilorduyu yenerek Dusambe'yi kurtardi; ancak Bolsevikler, Turkleri maglup ederek Dusambe'ye ve 
ulkeye hakim oldular. Enver Pasa'nin ordusunu dagitarak Enver Pasayi sehit ettiler. 1997'de Enver 
Pasanm mezan Turkiye'ye nakledildi. 1929'da Dusambe, Sovyetlere bagh Tacik Cumhuriyeti'nin 
baskenti oldu. Kentin nufusu, pamuk ve ipek isleme tesisleri kurulmasi ve kirsal alanlardan gelen 
goglerle kisa surede hizla artti. 

Ulkenin 2. onemli ve en eski kenti olan Hojant, Kuzey Tacikistan'in baskenti konumundadir. 
2300 yil once Buyuk iskender tarafindan kurulan kent, Mogol donemine kadar, Fergana vadisinin 
onemli bir kapisi olarak ticaret ve diger alanlarda buyuk gelisme gostermis, kentte saray ve cami dahil 

338 



gok sayida eser yapilmistir. Ulkenin onemli sanayi tesisleri burada kurulmustur. 1998'de Ozbeklerle 
hukumet gugleri arasinda gikan gatismada 200 kadar insan olmustur. 

Ekonomisi: Sovyetler Birligi iginde iken de en fakir cumhuriyet olan Tacikistan'da ig savaslar 
ekonomik yonden kalkinmaya onemli darbe vurmustur. 1920'lerde ulkenin %7 kadanni olusturan 
tarim sahalan pamuk ekimine tahsis edilmistir. Ulkede bazi meyve, sebze ve tahil uretilmekteydi; 
ancak uretilen tarim urunleri halki beslemeye yetmedigi igin surekli Sovyetler Birligi'nden yardim 
gelmekteydi. Sovyetler Birligi'nden aynlmasi ile ticarT sistemi iyice gokmustur. Ulke; altin, gumus ve 
diger kiymetli madenlerve pamuk uretiminden saglanan gelirle ayakta durmaya gahsmaktadir. 

Guneybatidaki ana tarim sahasinda meydana gelen gatismalar, tanmsal uretimde dususe 
sebep olmustur. Ulkede yetistirilen tanmsal urunler, kalifiye isgi ve makine yetersizligi yuzunden yeteri 
sekilde hasat edilememektedir. Ulke ekonomik yonden onemli bir gikmaz igindedir; devlet memurlan 
maasim almakta sikinti gekmekte, ozellestirme yapilamamakta ve yabanci sermaye ulkeye 
gelememektedir. Ulke dunyanin en fakir 30 ulkesi arasinda yer almaktadir. Ogretmen 5 dolar aylik 
maasi ile sadece kendini degil gok sayida akraba, komsu ve arkadasini beslemeye galismaktadir. 

Ulkenin ihracat ve ithalat hacmi 1 milyar dolann altindadir. 

Dogu Turkistan (Sincan) Uygur 

Ozerk Bolgesi 

Orta Asya'nin dogu bolumunde, Qin Halk Cumhuriyeti iginde otonom bir bolge olan Sincan- 
Uygur (Xinjiang-Uygur veya Sinciyang-Uygur) yer almaktadir. 1,6 milyon km2 alan kaplayan bu 
bolgede de Orta Asya ulkelerinin kultur, dil ve tarihT ozellikleri gorulmektedir. Yani hem cografT hem de 
kulturel yonden Dogu Turkistan, Orta Asya Turk ulkeleri iginde sayilmaktadir (Harita 10). 

Tarihi: Uygur Turklerinin yurdu olan Dogu Turkistan, Cin'deki Han doneminde ipek Yolu'nun 
gegmesi ile onem kazanmaya baslamistir. 7 ve 8. asirlardaki Tang doneminde Cinliler Kasgar ve 
Buhara'ya kadar sokuldular. Buna karsihk, Turklerin de yardimiyla 8. asirda iran'dan gelen Arap 
askerleri Kasgar ve Gilgit'e kadar sokuldular. Cin'deki Tang hanedani kuvvetleri, Turklerin ve 
Araplann yayilmasini onlemek igin gunumuzdeki Kazakistan, Kirgizistan ve Kuzey Pakistan'a kadar 
olan bolgelere ilerlediler. 11. ve 12. yuzyillarda islamiyet buralara kadar yayildi. Kasgar, 1219'da 
Mogol ve 14. yuzyihn sonunda Timur akinlanna ugradi. 1755 yihna kadar Dogu Turkistan topraklan 
Timur veya Mogol soyundan gelen toplumlann kontrolu altinda kaldi. Bu tarihten sonra, turn Cin'i isgal 
eden Mangurya'hlar bolgeye hakim olmaya basladilar (1768). Bunun uzerine Dogu Turkistan 
topraklannda zaman zaman gatisma ve ayaklanmalar oldu. 1847'de Hunza'da bagimsiz Karakurum 
Devleti kuruldu. 1860 ve 1870'li yillarda Bati Qin sinirmda Musluman Turk toplumlan ayaklandilar. 
Ruslann 10 yil kadar hakim oldugu bu bolgeden gekilmelerini takiben Uygurlar, Musluman Cinliler 
(Dunganlar) ve Kazaklar, Kazakistan ve Kirgizistan'a kadar yayildilar. 1865'te Yakup Bey, Kasgar'i 
ele gegirerek burada bagimsiz bir Turkistan Devleti kurdu ve kendini Kasgar hakimi olarak Nan etti. 

339 



hgiltere ve Rusya ile diplomatik temaslar yapildi. Birkag yil sonra Qinliler tekrar bolgeyi ele gegirdiler. 
1882'de Rusya, Kasgar'da bir konsolosluk agti, 1877'de ingilizler, Gilgit'te ve 1890'da Kasgar'da bir 
enformasyon merkezi kurdular. Daha sonra Mangurya'dan gelen Qin kuvvetleri, Pamir ve Tibet'i 
kapsayan yerlerde ustunluk saglamaya basladilar. 1884'te burasi Qin'in bir eyaleti haline geldi. 

1851 yilinin baslannda Ruslar, Orta Asya'ya ilerleyerek Mi havzasina kadar olan bolgeleri ele 
gegirdi. Rusya'nin bolgeye yayilmasi uzerine ingilizler harekete gegerek, Mir ve Hunza'dan sonra 
Gilgit'te ofisler agtilar. Bununla da kalmayarak Hunza'yi isgal ettiler. 1911'de Qin'de ve 1917'de 
Rusya'da meydana gelen devrimler, bolgedeki Rus ve Qin egemenliginin zayiflamasma neden oldu. 
1930'lu yillann baslanndan itibaren Muslumanlar ayaklanmaya basladilar ve 1933'te Kasgar'i ele 
gegirerek Dogu Turkistan Cumhuriyeti'ni kurdular. Fakat kisa bir sure sonra 1937'de Qinliler ve Ruslar 
birlik olusturarak Dogu Turkistan'a hakim oldular. Ancak Turklerin tekrar ayaklanmasi ile 1945'te 
tekrar Dogu Turkistan Cumhuriyeti kuruldu. Fakat Qinliler, Turkler arasinda kiskirticihk yaparak ig 
savaslann gikmasina yol agtilar ve bolgeyi tekrar egemenliklerine gegirdiler (1948). 

Qin idaresine karsi kurulan Musluman birligi Urumgi'de kuruldu, ancak 1949'da Muslumanlann 
onde gelen liderlerinin Qin'deki yeni komunist liderlerle anlasmaya giderken kuskulu bir ugak 
kazasinda olmeleri, Muslumanlann Qin'e karsi direnisini ve gucunu kirdi. 1951 yihnda Komunist Qin, 
bolgeye hakim oldu. 1955'te ise Qin Halk Cumhuriyeti, Sincan-Uygur Bolgesi'ni ozerk bir bolge olarak 
ilan etti. 

1960'larda demir yolu Urumgi'ye kadar ulastinldi. Buraya Cinliler yerlestirilmeye baslandi. 
Bunun sonucu olarak Uygur Ozek Bolgesi'ndeki 200 bin civannda olan Cinli nufus, 1993'te 8 milyona 
ulasti Dogum kontrolunun uygulanmasi sonucunda da Uygur nufusun fazla artisi onlendi. Ancak, Cin 
egemenligini ve uygulanan baskici politikayi iglerine sindiremeyen Turkler, Cinlilere karsi direnislerini 
surdurduler. 1970, 1981, 1990 ve 1997'de Turklerin bagimsiz bir Turkistan Cumhuriyeti kurma 
gabalanna yonelik ayaklanmalan, Qinlilerin acimasiz katliamlan ile bastinldi. Qinlilerin Uygur 
Turklerine karsi insanhk disi uygulamalan ve Turkleri idam ettikleri dunya kamuoyunca bilinmektedir. 
Buna karsin Qin yonetimi, Turklere baski olmadigini yayinlan ile bildirmeye galismaktadir. Ancak 
uluslararasi yayinlarda Qinlilerin Turk liderlerini ulkeden surdukleri ve Turklere karsi baski 
uyguladiklanni bildirilmektedir. Qin yonetimine karsi gelen Turklerin sokak ortasinda tavsan gibi 
vurulmalan emredilmektedir.2 

1955'te Qin'de yapilan idarT duzenlemede "Yeni Toprak" anlamina gelen Sincan-Uygur Ozerk 
Bolgesi, 8 yonetim bolgesi, 5 ozerk alt bolge ve 15 kente aynldi. 8 yonetim bolgesi sunlardir: Turfan, 
Kumul (Hami), Aksu, Kasgar, Hotan, ili, Qogek (Tageng) ve Altay. Bes ozerk alt bolge ise Bayangol- 
Mogol, Kizilsu-Kirgiz, Qangji-Hui, Boritala-Mogol ve ili-Kazak'tir. Bashca kentler ise Kumul (Hami), 
Aksu, Kasgar, Hotan, Korila, Gulca (Yining), ili, Qogek (Tageng), Altay ve Kuytun'dur. 

Yuzey sekilleri: Sincan-Uygur Ozerk Bolgesi, dogu-bati yonunde 2000 km, kuzey guney 
yonunde 1650 km genislikte ve 1,6 milyon km2 yuzolgumundedir. Bu ozerk bolge, Mogolistan, Rusya 

340 



Federasyonu, Qin, Afganistan, Pakistan ve Hindistan'a komsudur. 

Dogu Turkistan'da; kuzeyde Buyuk Altay daglan, Ala daglar, Tann daglan, Pamir-Altin daglan 
ve Karanhk (Kunlun) daglan uzanir. Daglar arasmda buyuk havzalara gegilir. Nitekim kuzeyde Buyuk 
Altay daglan He Tann daglan arasmda Cungarya Havzasi, Tann daglannin dogusunda Turfan 
Havzasi ve Tann-Altin-Karanhk daglan arasmda Tarim Havzasi bulunur. Guneydeki daglar, Tetis 
denizinde biriken gokellerin Hindistan sert kutlesinin kuzeye dogru hareketi sonucunda kivnlarak 
yukselmesi sonucunda olusmustur. 3. Jeolojik Zaman sonu ve 4. Jeolojik Zaman baslannda Himalaya 
sisteminin yukselmesi ve yer yer faylar boyunca gokmeler gunumuzdeki topografyanin olusmasim 
saglamistir. Daglann yuksek kesimleri, 4. Jeolojik Zaman'm buzul doneminde buzullarla kaplanmistir. 
Buzullann asmdirmalan sonucunda genis buzul vadileri ve sirkler olusmustur. 

Asya'nm en buyuk daglanndan biri olan Tann daglan 2500 km. uzunlukta olup ortalama 
yuksekligi 4000 m.'nin uzerindedir ve dagin uzerindeki en yuksek zirve (Tomur) 7435 m.'dir. Tann 
daglannin orta bolumunde Urumgi'ye baglanti saglayan "Tann Kapisi" gegidi vardir. Bu dag uzerinde 
9500 km2 saha kaplayan 6800'den fazla buzul bulunur. 

Sincan-Uygur Bolgesi'nde yuksek ve algak sahalar birbiri ile nobetlese yer alir. En derin gukur, 
Turfan Havzasi'nda-154 m. olup burada Aydinkol golu bulunur. Guneydeki dag sisteminde Altin 
(Kunlun), Karakurum ve Pamir daglan uzanir. Bu silsilenin ortalama yuksekligi 6000 m.'nin 
uzerindedir. En yuksek zirve 861 1 m'ye ulasir. Burada Buzullann babasi sayilan Muztagata tepesi 
7546 m.'dir. 

Tann ve Karanhk daglan arasmda yer alan Tarim Havzasi, Asya'nm en buyuk havzalanndan 
biridir. 530.000 km2 alan kaplayan ve 1000 m. yuksekliginde olan bu havzanm dogu-bati yonunde 
uzunlugu 1500 km, kuzey-guney yonundeki eni ise 600 km'dir. Tarim Havzasi'nm ota kesiminde 
324.000 km2 saha kaplayan Takla Makan golu yer alir. Bu gol, Cin'de en buyuk ve dunyada da 
kumullann hareket ettigi 2. buyuk goldur. Burada 100-150 m. yuksekliginde barkan seklinde kumullar 
yaygmdir. Tarim Havzasi'nm en derin kesiminde 780 m. yukseklikteki Lop golu yer alir. Tarim 
Havzasi, son buzul gagmm sonlanna dogru buyuk bir golle kaplanmis ve gol yuzeyi 1400 m.'ye kadar 
yukselmistir. Uzaydan alman fotograflarda Tarim Havzasi'ni kaplayan golun eski kiyi izleri, gole 
dokulen akarsulann olusturduklan deltalar, kiyi kumullan gorulmektedir. 

Altay ve Tann daglan arasmda uzanan Cungarya Havzasi, 380.000 km2 saha kaplar. Bati 
kesimindeki yamaglar 500 m. ve havzanm orta kesimindeki Ebi golu 198 m. yuksekliktedir. Cungarya 
Havzasi'nda yer yer sabitlesmis kumullar gorulur. 

Tann daglannin orta bolumundeki Yildiz (Yulduz) Havasi'nda Qin'in 2. buyuk otlak sahasi olan 
Bayanbulak Qayir'i (533.300 hektar) bulunur. 

Tarim ve Cungarya havzalannin kenarlannda genis etek ovalannin olusturan aluvyal birikinti 
yelpazeleri yer alir. Buradaki etek ovalan verimli topraklara ve gok sayida daglardan gelen su 

341 



kaynaklanna sahiptir. Akarsulann gegtigi yerlerde vahalar, sogut, kavak vs. olusan agaghk sahalar 
gorulur. 

iklimi ve Bitki ortusu: Denizlere uzak olan bu bolgede daglar, Hint ve Pasifik okyanuslanndan 
gelen nemli muson ruzgarlanni engeller. Sadece soguk ve nemli Arktik ve Atlas okyanuslanndan 
gelen ruzgarlan alir. §iddetli gunes isinlan, az yagis, soguk kis ve sicak yazlarla karaktersize edilen 
gok kurak karasal bir iklime sahiptir. Havada nem gok dusuktur, bir ayi asmayan bulutlu ve yagisli 
gunlerin disinda gokyuzu parlak ve agiktir. Gece ile gunduz arasindaki sicakhk farki gok fazladir. 
Topragin kurak olmasi nedeniyle gergek buharlasma yok denecek kadar azdir. Dike genelinde 
ortalama yilhk yagis 150 mm. kadardir. Guneyde 50 mm. olan yagis, kuzeyde 200 mm. 'ye ulasir. 
Toksun'da 10 mm. 'ye inen yagis, batida ili Bolgesi'nde 1000 mm.'yi bulur. Ulkenin kurak kesimini 
olusturan Turfan ve Tanm havzalannda yilhk ortalama yagis 20 mm.'nin altindadir. Buna karsihk Altay 
ve Tanri daglan kisin ve ilkbaharda kar, yazin ve sonbaharda yagmur seklinde yagis alir. Buralara 
dusen yilhk ortalama yagis 500 mm. dolayindadir. 

Guneyde 14,5oC olan yilhk ortalama sicakhk kuzeyde 8oC'ye duser. Urumgi'nin Ocak ayi 
ortalama sicakhgi -15oC, en dusuk sicakhgi -40oC'nin (-41.5oC) altindadir. Yazin ulke genelinde 
sicakhk yukselir. Ulkenin en sicak yeri olan Turfan Havzasi'nda yazin ortalama sicakhk 40oC'dir. 
Gunluk sicakhk degismesi 20-25oC arasindadir; en yuksek sicakhk degismesi 50oC'yi bulmustur. 
Gunduzun asiri sicak olan havanin gece sogumasi, bitkilerde karbonhidrat depolanmasini ve 
dolayisiyla urunlerin buyumesini kolaylastinr. Kavun, karpuz, uzum, kayisi. armut vb. gok lezzetlidir. 

Havadaki nemin ve bulutlulugun gok dusuk olmasi nedeniyle yilhk guneslenme 2500-3500 saat 
arasinda degisir. Bu durum bitkilerde fotosentez olaymi hizlandirarak pamuk gibi bitkilerin gabuk 
yetismesini saglar. 

Dogu Turkistan bitki ortusu yonunden de oldukga zengindir. 3500'u askin bitki turu bulunur; 
bunlann 300 kadan ekolojik yonden onem tasir, 100 kadan da yabanT ceviz gibi nadir olan turlerdir. 

Yagisin fazla oldugu Altay ve Tanri daglannda gur dag gayirlan ve igne yaprakh ormanlar 
gorulur. 

Sincan-Uygur Ozerk Bolgesi, tanm ve yeralti kaynaklan bakimindan oldukga zengindir. Bolge 
genelinde 23.000 km2 alan kaplayan 10.000'in uzerindeki buzuldan kaynaklanan 2000 milyar m3 su 
potansiyeli vardir. Tanm, otlak ve agaghk alanlar, ulkenin %37'sini (62 milyon hektar) olusturur. 9,3 
milyon hektar tanm arazisinin 3,2 milyon hektannda sulama ve drenaj gibi islah tedbirleri ahnmistir. 
Kisi basina 0,24 hektar arazi dusmekte olup bu deger Qin ana kutlesine gore 2,4 kat fazladir. 56,6 
milyon hektar otlak sahasi mevcuttur. 

Tanm alanlannin bCiyuk bolumunde bugday, piring ve misir ile arpa, soya fasulyesi, bezelye, 
dan iiretilir. Sanayi bitkilerinden uzun lifli pamuk basta olmak uzere yagh tohumlu bitkiler, seker 
pancan, keten, aygigegi, serbetgiotu, yalanci safran, tutun ve tibbT bitkiler yetistirilir. 20 turden fazla 

342 



olan sebzelerin baslicalan; ispanak, domates, havug, sogan, salatalik, sanmsak, aci biber, lahanadir. 

Sincan-Uygur Bolgesi, meyve ve kavun ulkesi olarak da bilinir. Cok degisik turde olan Turfan 
uzumu, Gasi kavunu, Hutubi karpuzu, Kugarakbademi, Aksu ve Hotan'in ince kabuklu cevizi, elma, 
Korla armutu, Artus inciri, kayisi, kiraz, seftali, Kaygahk nan yetistirilir. Bunlar arasinda Turfan'in yesil 
gekirdeksiz uzumu ve Sansan'in kavunu gok meshurdur. 500'den fazla yabanT bitkinin 400 kadanndan 
ilag yapihr. Turfan kentinin Turfan Havzasi'na dogru indigi yamagta turistlerin gezmeye doyamadigi 
15 km. uzunlugunda Uzum Vadisi yer ahr. Burada uzum baglan yanmda elma, armut ve seftali 
yetistirilir. 

Dike hayvancilik agisindan da ayn bir onem arz eder. Koyun, at, sigir, kegi, esek, deve ve yak 
beslenen bashca hayvanlar arasindadir. ili. Yanki, Barkol'un atlan, Sincan'in ince yunlu koyunu, 
Altay'in iri yunlu koyunu ve Kuka'nin kara koyunu meshurdur. Ulkede 770'in uzerinde omurgali 
hayvan turu vardir (61 balik, 8 amfibi hayvan, 41 surungen, 387 kus, 135 dort ayakh hayvan turu 
bulunur. Ozellikle daglarda geyik, samur, dag sigani, ayi, leopar, ceylan, gok yabanT hayvan turu 
yasar. Altay ve Tann daglannda 1,6 milyon hektar saha ormanlarla kaphdir; buralarda igne yaprakli 
larix (melez), ladin, hus ve kavak yetisir. YabanT bitki ve hayvanlann korunmasi igin bir duzine tabiati 
koruma alani ayirt edilmistir. 

Yeralti kaynaklan: Bazilan gok zengin olmak uzere 100'den fazla komur yatagi vardir. Bu 
yataklardaki komur, Qin'in toplam komur rezervinin ugte biri kadar olup 2,2 trilyon tondur. Sadece 
Tanm Havzasi'ndaki petrol yataklan, Qin'in toplam petrol rezervinin yedide birine, dogal gaz 
yataklannin ise dortte birine tekabul eder. Tanm Havzasi'ndaki petrol ve dogal gaz yataklarmin 
rezervi 20,5 milyarton olarak tahmin edilmektedir. Aynca daglardan kaynagini alan akarsulann buyuk 
hidroelektrik potansiyeli mevcuttur. Ruzgar ve gunes enerjisi yonunden de buyuk bir potansiyel 
gosterir. Ulkede 3000 kadar verimli maden yatagindan 122 gesit maden gikanhr. Bashca maden 
yataklan; demir, bakir, boksit, uranyum, ginko, tungsten, manganez, krom, kursun, molibden, altin, 
gumus, platin ile mika, asbest, kuvartz, tuz, fosfat ve sulfurdur. 

Nufusu ve yerlesmesi: Sincan-Uygur Bolgesi'nin nufusu 16 milyonu askindir. Ulkede; 13 buyuk, 
21 kuguk olmak uzere 34 etnik grup yasar. Toplam Nufusun %47 (7,6 milyon) kadanni Uygur Turkleri 
12 milyon nufusa sahiptir. Uygurlar, Arap alfabesini kullanirlar. ikinci buyuk etnik toplumu 6 milyon 
nufusla Han (Qin) grubu meydana getirir. Geriye kalani Kazaklar (1,8 milyon), Huiler (732 bin), 
Mogollar (150 bin), Kirgizlar (257 bin), Tacikler (36 bin), Ozbekler (77 bin), Tatarlar (14 bin), Ruslar 
(8,5 bin) ve Tibetliler dahil diger toplumlar meydana getirir. Sincan-Uygur Ozerk Bolgesi'nin baskenti 
Urumgi'de gogunlukla Qinliler ve azinlik olarak da Uygur Turkleri yasar. 

Ulkede islamiyet, Lamaizm (Tibet Budizmi), Budizm, Hristiyanhk, §amanizm ve Taoizm dinlerine 
inanlar vardir. Uygurlar ile Kazak, Hui, Kirgiz, Tatar, Ozbek, Tacik, Dungsiyang, Salar ve Baonlar 
Musluman'dir. Ulkede basta Urumgi ve Kasgar kentleri olmak uzere gok sayida yerlesim biriminde 
camiler (23.000 kadar) vardir. Cin kaynaklanndan alinan bilgiye gore ulkede; islam Dernegi, Kutsal 

343 



Eserleri inceleme Dernegi ve Budizm Dernegi gibi din? kurumlarfaaliyet gostermektedir. 

Ulkenin en buyuk etnik grubunu olusturan Uygur Turkleri, tarim ve hayvancihkla gegimini 
saglarlar. Cok gelismis el sanatlan arasinda hah, kilim dokumaciligi, bakir esya, bigak ve muzik 
aletleri yapimi bulunur. Genellikle kare seklinde onunde bahgesi olan evlerde otururlar. Bugday unu 
ve piring ana yiyecekleri arasindadir. Pilav ve ekmekleri meshurdur. igecek olarak sutu tercih ederler. 
Bol miktarda sebze ve meyve yerler. Kazak, Mogollar, Kirgizlar ve Ozbekler genellikle hayvancihk 
yaparlar ve gadirlarda yasarlar. Hui toplumu giftgilik ve ticaret isleriyle ugrasirlar. 

Sincan-Uygur Bolgesi'nde 200 civannda degisik sanayi urunu ureten 58 bini askin isletme 
vardir. Bashca sanayi kollan; petrokimya, tekstil, gida isleme, maden, makine ve insaat 

Tarim Havzasi'ndaki en buyuk kent, ayni adh akarsuyun kenannda kurulan ve Turk tarih ve 
kulturu agisindan da onemi buyuk olan Kasgar'dir (Nufusu 300.000). Kent nufusunun dortte ugunu 
Uygur Turkleri olusturur. Sehirde 11. yuzyildan itibaren yapilmaya baslanmis islam mimansine ait gok 
sayida eser bulunmaktadir. Bunlardan bolgenin yoneticisi Abak Hoca igin 1640'ta yapilmis turbe, 
Yusuf Has Hacip Turbesi, Seyit AN Asya Han Turbesi ve Kasgarh Mahmut Turbesi ile gok sayida (90 
kadar) mescit ve cami bulunmaktadir. Kasgar, yoresel olgude de onemli bir yerlesme birimidir; 
Qevrede yetistirilen bugday, misir, fasulye, pamuk ve meyve Kasgar'da pazarlanir. Kentte Etigar 
Camii 1442 yihndan beri ayakta durmaktadir. Bu cami, 1966-1976 yillan arasinda Qin kultur devrimi 
esnasinda buyuk zarar gormus, fakat daha sonra restore edilmistir. 1949'da kapatilan ingiltere ve 
Rusya konsolosluklan, turistik otellere donusturulmustur. Aynca Sultan Turbesi, Artis ilgesinin 24 km. 
guneybatisinda bulunan Karahan hanedanindan Safakbogela Han'in 956'da yapilmis turbesi vardir. 
Kulca civannda Tubeyla Timur Han Mozolesi'nde islam dinini kabul eden ilk Mogol haninin mezan 
bulunur. Burasi Dogu Turkistan'daki ilk islam mimarisi ornekleri arasindadir. 

Afganistan 

Dike; kuzeyde Tacikistan, Ozbekistan ve Turkmenistan, doguda Qin, guneydoguda Pakistan ve 
batida iran ile komsudur (Harita 11). 

Tarihi: Afganistan, Orta Asya ile Hindistan ve Hint Okyanusu arasinda stratejik bir yerde olmasi 
nedeniyle surekli baska ulkelerin etki alaninda kaldi. 7. yuzyilda Musluman Araplann eline gegen 
ulkede islam dini ve kulturu yayildi. 13. ve 14. yuzyillarda Mogollann egemenliginde kalan ulkede, 
1774'te Afganistan Kralhgi kuruldu. Ancak 19. yuzyilda Afganistan topraklan, Orta Asya'yi ele 
gegirmek isteyen Qarlik Rusya'si ile ingilizler arasinda bir mucadele sahasi oldu. 1878-1880 yillan 
arasinda Afganistan, ingiliz egemenligini kabul etti. ingilizlerin bu daghk ulkeden gekilmek zorunda 
kalmalan uzerine Afganistan 1919'da bagimsizhgina kavustu. 1978'de Sovyetler Birligi tarafindan da 
desteklenen bir hukumet darbesi oldu. Rus askerleri ulkeye girdiler. Bunu kabullenmeyen Afganhlarla 
Ruslar arasinda dokuz yil surecek olan gerilla savasi basladi. Bu savas esnasinda on binlerce Afganh 
ulkesini terk ederek multeci durumuna dustu. Multecilerin goguna Pakistan kucak agti. Sovyetler, 

1989'da ulkeyi terk etmek zorunda kaldi. Bu kez, ulkedeki gesitli gruplar arasinda ig gekismeler 

344 



basladi. 1996 yilindan beri Pakistan tarafindan desteklenen Taliban, ulkeye hakim olmaya basladi. Bu 
sirada Kabil'deki iran Buyukelgiligini basan Taliban 11 iranh diplomati katletti. Bunun uzerine 1998'de 
iran ile Afganistan arasmda sinir boyunda gatismalar oldu. 1999'da Kuzey Afganistan'i elinde tutan 
Kuzey ittifaki ile Taliban arasmda Asgabat'ta yapilan toplantida ulke yonetimi paylasildi. Yani 
Afganistan'in kuzey kesiminde Kuzey ittifaki, guneyinde ise Taliban yonetimi ele aldilar. 11 Eylul 
2001 'de ABD'nin New York kentindeki Dunya Ticaret Merkezi'ne iki ABD yolcu ugagimn 
garptinlmasindan Afganistan'da yasayan ve terorist saldinlar duzenledigi sanilan SuudT asilli Usame 
bin Laden ve Afganistan'da uslenen El-Kaide orgutu sorumlu tutuldu. Bunun uzerine ABD, El-Kaide 
Orgutu'nu dagitmak ve Laden'i yakalamak igin 7 Ekim 2001 'de Afganistan'i bombalamaya basladi. 
Kuzey ittifaki, ABD'nin destegi ile Taliban'in elinde bulunan bolgelere hakim oldu. Sonugta Bonn'da 
Birlesmis Milletlerin duzenledigi toplantida 16 Arahk 2001 'den itibaren gegici bir yonetim kuruldu, 
boylece Taliban disi Afganli gruplar ulke yonetimini tekrar ele aldilar. 

Yuzey sekilleri: Ulkenin buyuk bir bolumu daghktir. Alp-Himalaya dag sisteminde yer alan 
Hindukus daglan onemli bir dag kusagidir. En yuksek tepe Pamir daglan uzerinde 7000 m.'ye ulasir. 
Daglann arasmda kuguk duzlukler ve akarsularla pargalanmis platolar gorulur. Yuksek kisimlan kar 
ve buzlarla kaph daglardan kaynagini alan akarsular, Afganistan'a hayat vermektedir. Gur akarsularla 
vadi iglerindeki tanm alanlan sulanmakta ve hidroelektrik santralleri gahstinlmaktadir. Ulasim, daglan 
yaran derin vadileri takip eden yollarla saglanir. Mesela Hayber Gegidi, Kabil nehrinin agtigi vadi 
uzerinde yer alir. Guney ve kuzeye dogru daglann eteklerinde algak duzluklere gegilir. 

iklimi ve bitki ortusu: Karasal iklime sahip olan Afganistan'da kislar gok soguk geger; sicakhk - 
30oC'nin altina kadar duser. Qukur sahalarda yazlar sicak ve kuraktir. Yazin sicakhk karasal etkilere 
bagli olarak gok yukselir. Yaz mevsiminde sicakhgin yukselmesinden dolayi 3500 m. civannda bile 
tanm yapihr. 

Ulkenin buyuk bir bolumu bozkir ve gollerle kaphdir. Daglarda yer yer ormanlar (selvi, mese, 
gam) gorulur; buralarda geyik, ayi, leopar ve gok sayida kus turu yasar. Akarsu boylanndaki algak 
sahalarda defne ve fistiklann bulundugu gahhklara gegilir. 

Nufusu ve yerlesmesi: Jeopolitik agidan Hindistan, iran ve Orta Asya gibi ug buyuk bolge 
arasmda yer alan Afganistan'da etnik gruplar bulunur. 24 milyonu askm olan ulke nufusunun %38'ini 
Pestular (Pustunlar), %25'ini Tacikler, %19'unu Hazaralar, %6'smi Ozbekler, %3'unu gogebe 
toplumlar, %2'sini Turkmenler, %1,5'ini Baluslar, %5,5'ini de diger gruplar olusturmaktadir. Buyuk 
gogunlugu (%85) Musluman'lardan olusan ulke nufusunun dortte ugu kirsal alanlarda yasar; yansi 
gogebe ve yan gogebe bir hayat surer. Halkm gelir seviyesi gok dusuk olup dunyanm fakir ulkeleri 
arasmdadir. Okuma yazma bilenlerin sayisi gok azdir (%31,5). Nufus artist (%2,8) yuksek olan ulkede 
15 yasm altmdaki nufusun orani %42'dir. Ortalama omur erkeklerde 47, kadmlarda 48 yildir. 
Sovyetler Birligi'nin isgali ile baslayan ig savaslardan dolayi 5 milyon Afgan ulkesini terk ederek 
multeci olmustur. Yuksek bir plato uzerinde kurulmus olan baskent Kabil, ulkenin en onemli 
merkezidir. Diger onemli kentleri, dint ve idarT yonden onem tasiyan Kandehar ile Celalabad, Mezar-i 

345 



Serif ve Herat'tir. 

Ekonomisi: Dike nufusunun ugte ikisi (%68) tanmla, %10 kadan sanayi ile ugrasmaktadir. 
Afganistan'in onemli gelir kaynagim, Dubai'deki (Birlesik Arap Emirlikleri) agik pazardan alinan 
mallann komsu ulkelere ozellikle Pakistan'a satilmasindan saglanan gelir ile illegal yollardan satilan 
uyusturucu maddeler (eroin, afyon vb.) olusturur. Tanmdan elde edilen urunler, ancak halkin ihtiyacini 
karsilar. Bugday, misir, arpa, pamuk ve piring onemli tarim urunleri arasindadir. Sanayi bitkilerinden 
pamuk ve seker pancan yetistirilir. Kegi ve buyuk kuyruklu koyun beslenir. Karakul koyunlarimn 
dogmamis yavrulannm derisinden astragan denilen gok degerli kurkler yapihr. Bu kurklerden onemli 
gelir saglamr. Aynca hah ve kilim dokumaciligi da yapihr. Onemli sanayi kollan tekstil, gida, gimento 
ve mobilyadir. Sanayi tesislerinin gogu, 20 yil suren ig savaslarda harap olmustur. 

Ulkede kara ve demir yollan gok yetersizdir. Bu sebeple, zengin komur ve kaliteli demir yataklan 
isletilememektedir. Hindukus daglannin kuzeyinde petrol yataklan kesfedilmistir. Krom, bakir, altin, 
gumus ve sulfur ile mucevher islerinde kullanilan kaliteli turkuvaz yataklan da bulunur. 

Ulkenin kalkinmasi igin bazi devletler, dogrudan ve dolayli olarak yatinmlar yapmislardir. 
Mesela, 1945 yih oncesinde Afganistan'a, Almanya ve Qekoslovakya'dan alinan bazi teknik 
yardimlarla dokuma ve seker fabrikalan ile barajlar yapilmistir. Daha sonra ABD'nden saglanan 
yardimlarla saghk kuruluslan agilmis, tarim makine ve aletleri alinmistir. Aynca Almanya, isveg ve 
Sovyetler Birligi; Afganistan'a baraj, fabrika ve yol yapimmda yardim etmislerdir. Eski Sovyetler Birligi, 
bir ara Afgan dogal gazini yuksek fiyatla satin alarak bu ulkeye ekonomik yonden katkida 
bulunmustur. 

Afganistan'in onemli ihrag urunleri; taze ve kurutulmus sebze ile meyve, dogal gaz, hah ve 
karakul koyunudur. ithal ettigi mallar ise petrol, seker, gay ve imalat urunleridir. Ahsverisini Avrupa, 
Orta Asya, Japonya, Singapur, Malezya, Hindistan ve Pakistan'la yapar.3 



ATALAY, L, 2000, Turkiye Cografyasi ve Jeopolitigi. Ege Univ. Basimevi, izmir. 

ATALAY, L, 2001, Kitalar ve Ulkeler Cografyasi. Meta Basim, izmir. 

ATALAY, I., 2002, Haritah ve Resimli Ansiklopedik Dunya Cografyasi (Baskida), inkilap Yay., 
istanbul. 

AZiZHANOV. J. ve QAYIR, E, 1996, Kazakistan, Tika Yay., Ankara. 

BATEMAN, G. ve EGAN V., The Encyclopedia of World Geography, Oxford University Press, 
1995. 

346 



BEKiN, R. M., 1997, Dogu Turkistan Gergegi. Yeni Turkiye 16, Turk Dunyasi Ozel Sayisi 11. 

BOEHM, RiCHARD, G., World Geography, A Physical and Cultural Approach, Glencoe, 
McGraw-Hill Book Com., New York, 1995. 

CHIH, C, 1978, An Ouitline of Chinese Geography, Foregin Language Prees, Bejing. 

CHINA TRAVEL TOURIZM, 1998, Travel on the Roof of the World. China Travel and Tourizm 
Press, Beijing, China. 

CHINA, A GUIDEBOOK TO XINJIANG, 1988, Xinijang Education Press, People's Republic of 
China. 

QiN HALK CUMHURiYETi TURKiYE BUYUKELQiUGi, 1997. Sincian'in Simdiki Durumu, 
Ankara. 

COLE, J., 1 996, Geography df the World's Major Regions. Rutler and Tanner, London. 

DONMEZ, Y., 1968, Turk Dunyasi'nin BeserT ve iktisadT Cografyasi, Cografya Enstitusu Yay. 
istanbul. 

GRITZNER, C. F., 1987, World Geography, Heat and Company, Toronto, Ontario. 

GULERSOY-NAZKALi, E., 1995, Bozkirdan Bagimsizhga Manas. Turk Dil Kurumu Yay. 625, 
Ankara. 

JACKSON RiCHARD H. ve HUDMAN LLOYD, E., World Regional Geography. John Wiley and 
Sons New York Singapore, 1 990. 

KING, J., NOBLE, K, ve HUMPHREYS, Central Asia. Lonely Planet Publications, Hong Kong, 
1996. 

MAYHEW B., PLUNKETT, R. ve RICHMOND, S., 2000, Central Asia. Lonely Planet 
Publications, Melbourne, Oakland, London, Paris. 

MERCiL, E., Musluman Turk Devletleri Tarihi. Turk Tarih Kur. Yay. Ankara, 1993. 

MICHAUD, R. et al., 1978, Caravan to Tartary, Thames and Hudson, Paris. 

PARKER SYBIL, P. (Editor), World Geographical Encyclopedia. Cilt 3: Asia. Mc Graw-Hill, Inc. 
New York, Tokyo, Milan, 1994. 

TIMPTON, F. B., 1998, The Rise of Asia. Economics, Society and Politics in Contemporary 
Asia. Macmillian Press, Malasia. 



347 



TIME ALMANAC, 2001 , Information Please Almanac. New York. 

XINJIANG EDUCATION PRESS, 1 998, China, A Guidebook To Xinjiang. China. 

XINJIANG THE LAND AND THE PEOPLE, 1989, New World Press, Beijing. 

A GENERAL SURVEY XINJIANG, 1989, Foreing Affair Office of People's Goverment of the 
Xinjiang Uygur Otonomous Region. Hew World Press Beijing, China. 

WHEELER, JESSE H. ve KOSTBADE TRENTON, J., World Regional Geography, Sausders 
College Publishing, London, Sydney, Toronto, 1990. 

1 Bu konuda bakiniz: MAYHEW B., PLUNKETT, R. ve RICHMOND, S., 2000, Central Asia. 
Lonely Planet Publications, Melbourne, Oakland, London, Paris. 

2 Konu ile ilgili olarak bakiniz: Mayhew, B., Plunkett, R. ve Richmond, S., 2000, Central 
Asia. Lonely Planet Publication, s. 495-497. 

3 Tesekkur: Haritalann gizimini yapan Yrd. Dog. Dr. Hasan Cukur ve Ferit Gurbuz ile Orta 
Asya'daki bazi kentlerin Turkge yazihsmda yardimci olan Rahman Seferov'a tesekkur ederim. 



348 



Tarihte Turk Devletleri ve Hakimiyet Alanlan / Prof. Dr. Ramazan Ozey 
[s.266-276] 

Marmara Universitesi Ataturk Egitim Fakultesi / Turkiye 



Tarihte 16 Buyuk Turk Devleti ve Hakimiyetleri 

Turkler, tarihte gok sayida devlet kurmuslardir. Soz konusu bu devletlerin gogu, yasadigi 
donemlerin buyuk devletleri olmuslardir. Bu devletlerin sayisi, mevcut bazi tarihi kaynaklara gore 113 
ila 180 arasinda degismektedir. Kuskusuz tarih sahnesinde yasamis olan Turk devletleri sadece bu 
kadar degildir. Arastirmalar devam ettikge, bu sayinin artacagi ve bu devletler hakkindaki tarihi 
cografya bilgilerinin daha kesinlik kazanacagi beklenmektedir. 

Tarihteki Turk devletlerinin sayisi ne olursa olsun, tarihin her doneminde Turkler, devlet 
geleneklerini korumuslardir. Yasadiklan zaman dilimi ile cografi mekanlan agisindan ele alindiginda, 
Turk dunyasinin yayihs sahasi, Asya ve Avrupa'nin buyuk bir bolumu ile Afrika'nin kuzey bolumunu 
kapsadigi gorulur. 

Bugun dunya kamuoyunda, Bati dunyasi tarafindan islenen bir teze gore, "Turklerin esas 
memleketi Orta Asya'dir, o halde butun Turkler Orta Asya'ya gitmelidir." gibi bir safsata goru§ vardir. 
Bu da milattan once gergekle§mi§ olan, gog hareketine dayandinlmaktadir. 

Ote yandan, Turk medeniyetinin tekrar kurulmamasi igin, sanki turn dunya elbirligi yapmi§ 
gibidir. Bugunun super guglerinin ideallerinde, hep pargalanmis ve ezilmis bir Turk dunyasi 
yatmaktadir. Bu vesileyle, goruslerini ve dusuncelerini agiklamaktan higbir zaman 
gekinmemektedirler. Bu baglamda, atasozleri bile icat etmektedirler. Bir Yahudi atasozu soyledir; 
"Tannm, Turklerin ayakkabilanni dar yap. Ayagindaki yaralann acismdan baska bir sey 
dusunmesinler" ki, dusunmeye firsat bulurlarsa, hemen medeniyet kurarlarve dunyaya hukmederler. 

Tarih iginde yasamis Turk devletlerinin yasadiklan zaman ve mekana bakihrsa Turkler, Bati 
Hunlan ile 434'den itibaren Avrupa'da yasamaya baslamislardir. 

Dunya olgeginde, zaman ve mekan iliskisi kurularak ve siyasi cografyanin suzgecinden 
gegirilerek denilebilir ki; Japon Denizi'nden Adriyatik Denizi'ne kadar uzanan genis topraklar, Turk 
dunyasi olarak kabul edilmelidir. 

Tarih boyunca kurulmus 180 kadar Turk devleti kurulmus olmasina ragmen, hepsinin dunya 
hakimiyetinde etkili oldugu soylemek mumkun degildir. Dunya hakimiyetini saglamis olan Turk 
devletlerinin sayisi 1 6'dir ve bunlara Buyuk Turk Devletleri de denir. Bu devletlerin hakimiyet sahalan 
ise soyledir; 

349 



1. Hun Devleti: ilk buyuk Turk devletidir. M.O. 250'den M.S. 216'ya kadar hukum surmustur. 
Turkluk dunyasimn onculeri olarak bilinir. Mete Han doneminde devletin sinirlan Japon Denizi'nden 
Hazar Denizi'ne kadar genis bir bolgeyi kapsar. Cografi mekan olarak dunya hakimiyeti igin, 
zamanina gore yeterlidir. Ozellikle Asya kitasinda en buyuk gug olmustur. 

2. Bati Hun imparatorlugu: Buyuk Hun imparatorlugunun ikiye bolunmesiyle, Bati Turkistan'da 
Cogi Han tarafmdan kurulan devlet. Cografi mekan olarak sinirlan Bati Turkistan'i igine alir. Zaman ve 
cografi mekan gergevesinde, en buyuk bolgesel gug olmustur. 

3. Avrupa Hunlan (Bati Hunlan): M.S. 434'de Atilla'nin basa gegmesiyle Avrupa Hunlan, buyuk 
bir devlet haline geldiler. Atilla'nin ogullan devleti iyi yonetemeyince, buyuk devlet 469'da gokmustur. 
Hakim oldugu yillarda, Avrupa kitasinda en buyuk gug olmustur. 

4. Akhunlar: Tabgag Devleti'nin gagdasidir akaglama alani iginde 350 yihnda kurulmus ve 
gelisme gostermis bir Turk devletidir. Cografi sinirlan; Horasan, Afganistan ve iran topraklanna kadar 
uzanir. 557'de Akhunlar tarihe kansti. Hukum surdugu yil bakimindan kisa olmasina ragmen, 
hakimiyetleri sirasinda, Asya'da buyuk bir gug olmuslardir. 

5. Gokturk Devleti: 552'lerde kurulan ve adinda ilk defa Turk gegen bir devlettir. 744'de Uygurlar 
tarafmdan yikilmistir. Cografi mekan olarak Orta Asya'yi igine alir. Zamanina gore, Asya'da en buyuk 
hakim gug olmustur. 

6. Uygur Hakanhgi: Buyuk Hunlann torunlan olan Uygurlar, gok sayida devlet kurmuslardir. 
Uygur Hakanhgi bunlardan birisidir. 744-840 yillan arasinda hukum surmustur. Selenga, Orhun ve 
Tola irmaklari havzalarmdan Baykal golunun guneyindeki bozkirlara kadar uzanan genis sahada 
yasamislardir. 100 yila yakin bir sure iginde, Asya kitasinda, bolgesel gug olmuslardir. Daha sonra iki 
ayn Uygur devleti daha kurulmustur, bunlar Kansu Uygurlan ve Turfan Uygurlari'dir. 

7. Avar Devleti: Macaristan'da biiyuk bir devlet kuran Avarlar, zaman zaman istanbul'u 
kusattilar. 630'dan sonra zayiflamaya basladilar. 9. yuzyilda da pargalandilar. Zamanina gore, Avrupa 
kitasinda bolgesel gug olusturdular. 

8. Hazar Devleti: 7. yuzyildan itibaren iyice guglenen ve butun Dogu Avrupa'yi eline gegiren 
Hazarlar, 3 yuzyil hukum surduler. Zaman ve mekan gergevesinde, bolgesel hakim gug olusturdular. 

9. Karahanhlar: 9. yuzyilin ortalannda Orta Asya'da kurulan ilk Musluman Turk devletidir (840- 
1212). 

10. Gazneliler: Karahanlilarla gagdastir. ilk Musluman Turk devletlerindendir. Sinirlan 
Afganistan ve Hindistan'i igine alir. Karahanhlar ile birlikte Asya kitasinda, bolgesel bir gug oldular. 

11. Buyuk Selguklu Devleti: On Asya'da kurulan ilk ve en buyuk Musluman Turk devletlerinden 
biridir. 1040-1157 yillan arasinda hukum surmustur. Guneybati Asya'nm tamamina yakinina hakim 

350 



olan Buyuk Selguklu Devleti, zamanin en buyuk bolgesel gucudur. 

12. Harezmsahlar Devleti: Buyuk Selguklu Devleti ile gagdas, Aral golunun guneyinde 1097- 
1231 yillari arasinda yasamislardir. Orta Asya'da bolgesel hakim gug olmuslardir. 

13. Timurlar Devleti: 1370-1507 yillari arasinda, Adalar Denizi (Ege) kiyilanndan Orta Asya'ya 
ve Hint Okyanusu'na kadar uzanan genis topraklar uzerinde hukum surmus buyuk bir Turk devletidir. 
Hakim oldugu topraklar, zamanina gore incelendiginde, en buyuk bolgesel gug oldugu anlasihr. 

14. Babur Devleti: 1526-1858 yillari arasinda Hindistan'da hukum surmustur. Hakim oldugu 
tarihlerde, Asya'da buyuk bir gug olusturmus ve kitasal hakimiyeti saglamistir. 

15. Altinordu Hanhgi: 1227-1502 yillari arasinda, Karadeniz ile Hazar denizi arasinda yasamis 
bir Turk devletidir. Yaklasik ug asir Asya'da kitasal hakim gug olmustur. 

16. Yuce Osmanh Devleti: 1299'da Sogut civannda kurulmus ve 1922 yilina kadar devam etmis 
ve ug kitada at surmus cihan devletidir. Bu cihan devleti, gegmisten gelen Turk devlet geleneginin 
kemale ermis bigimini dunya sahnesinde, 600 yil sergilemistir. 1606 tarihinde imzalanan Zitvatorok 
Antlasmasi ile yuce devlet, toprak bakimindan en genis noktasina ulasmistir. Bu tarihlerde, Osmanh 
Devleti'nin sinirlan; Anadolu, Kafkasya, Kirim, Guney Ukrayna, bugunku Romanya, Yugoslavya, 
Bulgaristan, Yunanistan, Macaristan, Suriye, Urdun, Lubnan, israil, Irak, Suudi Arabistan, Yemen, 
Misir, Tunus, Libya, Cezayir ve Akdeniz adalanni igine almaktaydi. Yuce Osmanh Devleti, Dunya 
tarihinde, zaman ve mekan gergevesinde ele almdiginda, Dunya hakimiyetini saglamis bir devlettir. 
Osmanhlar, sure bakimindan en uzun (600 yil), cografi mekan olarak en genis (etki alani 24 milyon 
km2, soz sahibi oldugu alan butun dunya) hakimiyeti kurmuslardir. 

Tarihte kurulmus Olan 

Diger Turk Devletleri ve 

Hakimiyet Alanlan 

Burada, tarihi cografya agismdan, yukanda inceledigimiz Buyuk Turk devletleri disinda diger 
Turk devletlerinin kisa bir taramasi yapilacaktir. Ozellikle yasadigi cografi mekanlar uzerinde 
durulacaktir. 

1. Han ya da On Chao Kuzey Cin Hun Devleti: Kuzey Cin'de kurulmus bir devlettir. 

2. Arka Chao Kuzey Cin Hun Devleti: Kuzeydogu Qin'de kurulmus bir Turk devleti. 

3. Kuzey Liang Hun Devleti: 5. yy.'da Kansu ve gevresinde hukum surmustur. 

4. Hsia Hun Devleti: Kuzey Qin'de ordu platformu gevresinde kurulmus bir Turk devletidir. 



351 



5. Tabgag Devleti: Bati Hun imparatorlugu yikildigi yillarda, Orta Asya'da kurulmustur. 557'de 
Budizmin etkisinde kalarak yikilmistir. 

6. Dogu Gokturk Hakanhgi: 585 yilinda, Gokturk Hakanhgi'nin ikiye aynlmasindan sonra ortaya 
gikmistir. 630 yihna kadar devam eden Dogu Gokturk Hakanhgi'nin cografi sinirlan; Aral gold ve 
gevresi, Otuken, Kuzeybati Mogolistan ve Kasgar'a kadar uzanan genis bir mekani igine almistir. 

7. Bati Gokturk Hakanhgi: 585 yihna kadar devam eden Bati Gokturk Hakanhgi'nin sinirlan Aral 
Golu-Kafkaslar arasindaki genis topraklan igine almaktadir. 

8. Turgis Devleti: Bati Gokturk Hakanhgi'nin 630'da yikihsindan sonra On Boy'dan biri olan 
Turgislerin kurmus oldugu bu devlet, 750 yihna kadar devam etmistir. Turklere, sehir hayatmi 
benimseten bir devlettir. Baskenti Talas'dir. 

9. Turfan (Kao-Ch'ang) Uygur Devleti: Otuken Uygurlan da denilen Uygur Hakanhgi'nin 840 
yilinda Kirgizlara yenilgisinden sonra, guneye gog eden Uygurlann Turfan havzasi ve gevresinde 
kurmus olduklan bir devlet. 856 yilinda Cin ve Kirgiz kiskaci altinda dagilmislardir. 

10. San Uygur (Kan-su) Devleti: 840 tarihinde Uygur Hakanhgi'nin yikihsindan sonra 911 
tarihinde kurulmus bir devlet. Orta Asya ipek Yolu ticaretine hakim oldular. 1226 yilinda yikildi. 

1 1 . Karluklar: islam dinini ilk kabul eden bir Turk devleti. Cungarya havzasi ve Tanm bolgesinde 
hukum surduler. 

12. Kimek Hakanhgi: irtis boylannda yasayan imek, imi, Tatar, Balandur, Kipgak, Lankaz ve 
Ecdad gibi Turk boylannm bir araya gelerek kurmus olduklan federasyon bir devlettir. 

13. Kirgizlar: 840'dan itibaren Uygur baskenti Otuken'de devleti kurdular. 1207'de Cengiz 
Han'in egemenligini kabul ettiler. 

14. Pegenekler: Bir sure Hazarlar'in egemenliginde yasayan Pegenekler, 10. yuzyil ortalanna 
dogru guglendiler ve 1 1 . yuzyilda dagildilar. 

15. Uzlar: Karadeniz'in kuzeyinde ve Dogu Avrupa'da hukum surduler. Genelde Ozi Irmagi 
gevresinde yasayan Uzlann Selanik'e kadar ilerledikleri bilinir. Pegenekler ile gagdastir. 

16. Kumanlar: 11. yuzyilda Balkas golunden Bati Karadeniz kiyilanna kadar uzanan genis 
topraklarda hukum surduler. 12. yuzyilda dagildilar. 

17. idil (Volga) Bulgar Devleti: Cografi sinirlan; idil (Volga) nehrinin akaglama alanina tekabul 
eder. 

18. Tuna Bulgar-Turk Devleti: Hazarlann tazyiki ile birlikte Bulgarlann bir kismi 670'lerden 
itibaren tuna boylanna yerlesmeye basladilar. 

352 



19. Toharistan Turk Devleti: Altinci yuzyihn sonlannda kurulmus bir Turk devleti. Cografi 
sinirlan; bugunku Afganistan Turkistani topraklanni igine ahr. 

20. Turk-sahi ya da Tigin-sah Devleti: Kabil, Gazne gevresinde, Sind irmagi ve Mahaban daglan 
gevresinde kurulmus bir devlet. 

21. SGI (Col) Turkleri Devleti: Hazar denizinin guneydogusunda kurulmus bir Turk devleti. 716 
tarihinde Emevi ordulanna yenilince, islamiyet'i kabul ettiler. 

22. Tolunogullan: 875'de Misir-lrak arasinda kurulan bir Musluman Turk devletidir. 905'de 
yikildilar. 

23. ihsidiler: Tolunogullanndan sonra 935 yilinda kurulan devlet yaklasik 969'a kadar hukum 
surduler. 

24. Semsiler: 1211-1266 arasinda Hindistan'da hukum surmustur. Kurucusu iltutmus (unvani 
Semseddin) Memluk asilhdir. 

25. Balabanhlar: 1266-1290 yillan arasinda Hindistan'da hukum surmus bir Turk devleti. 

26. Kalaglar: 1290-1320 yillan arasinda hukum surmustur. Kutbiler, §emsiler ve Balabanlardan 
sonra gelen Delhi Turk Sultanligi'dir. 

27. Tugluklar: Kalaglardan sonra, Delhi Turk Sultanhgi'nm son halkasini teskil ederler. 1320- 
1414 yillan arasinda hukum surmuslerdir. 

28. Hisn-i Keyfa Artuklulan: 1101 yilinda Artuk'un oglu Sokman tarafindan Hisn-i Keyfa 
(Hasankeyf) veyakin gevresinde kurulmustur. 1231 yilinda Eyyubiler tarafindan yikilmistir. 

29. Mardin Artuklulan: 1108 yilinda Artuk'un oglu ilgazi tarafindan Mardin ve gevresinde 
kurulmustur. Artuklu devletlerinin en uzun omurlusudur. 1408 yilina kadar hukum surmuslerdir. 

30. Harput Artuklulan: En kisa omurlu olan Artuklu devletlerinden biridir. 1185-1233 tarihleri 
arasinda bugunku Elazig ve gevresinde hukum surmuslerdir. 

31. Saltuklular: 1071 Malazgirt zaferinden sonra Anadolu'da kurulmus olan 4 Turk devletinden 
biridir. Erzurum ve gevresinde 1092-1202 yillan arasinda hukum surmustur. 

32. Mengucekler: Anadolu Selguklu devletlerinden biridir. Erzincan ve gevresinde 1118-1228 
yillan arasinda hukum surmuslerdir. 

33. Danismendliler: Sivas ve Divrigi gevresinde hukum surmus, Anadolu Selguklu devletlerinden 
biridir (1092-1 178). 

34. Sokmenler (Ahlatsahlar) Devleti: 1110-1207 yillan arasinda Van Golu havzasinda hukum 

353 



surmus bir Turk devleti. 

35. Dilmag Ogullan Beyligi: 1084-1394 tarihleri arasinda Erzen ve Bitlis gevresinde hukum 
surmus bir Turk devleti. 

36. Yinal Ogullan Beyligi: 1098-1183 yillan arasinda, Diyarbakir ve gevresinde hukum 
surmuslerdir. 

37. izmir Turk Beyligi (Caka Beyligi): 1081-1097 yillan arasinda, izmir, Foga, Midilli adasi ve 
gevresinde hukum surmus bir Turk beyligidir. 

38. Turkiye Selguklulan Devleti: 1071 Malazgirt zaferinden sonra Anadolu'da kurulmus olan ve 
Bizans'a en yakin olan Turk devletlerinden biridir. 1078-1308 tarihleri arasinda hukum surmustur. 
Konya ve gevresi merkez olmustur. 

39. Suriye Selguklulan Devleti: 1078-1117 yillan arasinda, bugunku Suriye, Lubnan, Urdiin ve 
israil topraklan uzerinde kurulmus bir Turk devletidir. 

40. Dimask Atabeyligi: 1104-1154 yillan arasinda Guney Suriye'de varhgini surduren bir Turk 
devletidir. 

41. Irak Selguklulan Devleti: 1092-1194 arasinda Irak ve Guneybati iran topraklan uzerinde 
kurulmus bir Turk devletidir. 

42. Zengiler: Buyuk Selguklu Devleti'nin yikilmasindan sonra, Suriye ve Yukan 
Mezopotamya'da kurulan bir Turk devletidir. Musul Atabeyligi adi da verilir. 1127-1259 yillan arasinda 
hukum surmustur. 

43. Kirman Selguklulan: 1043 Dandanakan zaferinden sonra Tabes vilayeti ile Kirman 
gevresinde kurulmustur. Sinirlan Umman'a kadar uzanir. 1 187 yihnda yikildi. 

44. ildenizler: Zengilerle gagdas, Azerbaycan gevresinde kurulan bir Turk devletidir. Azerbaycan 
Atabeyleri de denilir. 

45. Salgurlar: Zengiler ve ildenizlerle gagdas (1 148-1286) iran'da kurulmus bir Turk devletidir. 

46. Eyyubiler: On Asya'da kurulan bir Musluman Turk devleti (1171-1252). 

47. Misir Turk Sultanhgi (Memlukler): Misir ve Suriye'de 250 yildan fazla (1250-1517) hukum 
surmustur. Osmanlilann Misir'i fethettikleri tarihe kadar varhklanni korumuslardir. Misir, bir Arap 
ulkesi olmasina ragmen, Ortagag haritalannda, Memluk hakimiyetinden oturu, "Turkiye" olarak 
adlandinlmistir. 

48. §eybaniler: Ayni zamanda Ozbek Devleti olarak da bilinir. Orta Asya'da kurulmustur. 

354 



49. Kazan Hanhgi: Dogu Avrupa'da Karadeniz'den Moskova'ya kadar uzanan genis bolgede, 
1437-1556 yillan arasinda hukum suren birdevlet. 

50. Kasim Hanhgi: 1445-1552 arasinda, Kazan Hanligi'nin guneybatismda yasamis olan bir 
Turk hanhgi. 

51. Astrahan Hanhgi: 1466-1552 yillan arasinda, idil nehrinin Hazar denizine dokuldugu delta 
bolgesinde kurulmus olan bir Turk devletidir. 

52. Kirim Hanhgi: 1441-1783 arasinda Kirim ve gevresinde kurulmustur. Osmanh Devleti'ne 
bagh yasamislardir. 

53. Sibir Hanhgi: Altinordu Devleti'nin pargalanmasindan sonra Mogolistan bolgesinde kurulmus 
ve 1556-1600 yillan arasinda hukum surmustur. 

54. Buhara (Ozbek) Hanhgi: 1599-1785 yillan arasinda, Orta Asya'da, Buhara ve gevresinde, 
hukum surmus bir Turk devleti. 

55. Hive Hanhgi: 1512-1920 yillan arasinda, Orta Asya'da Hive ve gevresinde hakimiyet 
kurmuslardir. 

56. Hokand Hanhgi: 1710-1876 yillan arasinda, Fergana havzasinda kurulmus bir hanhk. 

57. Safeviler: 1501-1732 yillan arasinda On Asya'da yasamislardir. 

58. Afsarlar: Safevilerin yikilmasindan sonra, ayni bolgede 1736-1795 yillan arasinda hukum 
surmuslerdir. 

59. Kagarlar: 1779-1925 yillan arasinda, Hazar denizinin guney kiyilannda yasamislardir. 

60. Akkoyunlular Devleti: Diyarbakir-Malatya gevresinde kurulan bu devlet, Karakoyunlularla 
halef-seleftir. 1469-1508 yillan arasinda, hukum surmustur. 

61. Karakoyunlular Devleti: Erbil-Nahgivan arasinda yani Azerbaycan, Irak ve Dogu Anadolu'da 
1390'de kurulmus ve 1468'e kadar devam eden 78 yilhk bir omre sahiptir. 

62. Karaman Ogullan Beyligi: 1256-1473 arasinda, Konya-Karaman gevresinde hukum 
surmustur. 

63. Alaiye Beyligi: Alanya ve gevresinde 1300-1463 yillan arasinda hukum surmus bir beyliktir. 

64. Esrefogullan Beyligi: Beysehir ve Egridir yorelerinde, 1280-1326 yillan arasinda hukum 
surmus bir beyliktir. 

65. Germiyanogullan Beyligi: 1303-1429 yillan arasinda, Kutahya ve gevresinde kurulan bir 

355 



Turk beyligidir. Beyligin omru 126 yil olarak gorulurse de, bagimsizlik donemi 70 yil kadardir. 

66. Hamidogullan Beyligi: Uluborlu ve Egridir gevresindeki bir beylik. Cografi sinir olarak 
bugunku Goller Yoresi'ni igine alir. 1300-1391 yillan arasinda hukum surmustur. 

67. Tekeogullan Beyligi: Antalya yoresinde hukum surmus, bir Anadolu beyligidir. 

68. Menteseogullan Beyligi: Mentese (Anadolu'nun guneybatisi) yoresinde, 1282-1389 arasinda 
hukum surmustur. 

69. inangogullan Beyligi: Buna Ladik Beyligi de denilir. 1276-1400 yillan arasinda, Denizli- 
Honaz-Dalaman gevresinde kurulan bir Anadolu beyligidir. 

70. Sahip Ata Ogullan Beyligi: 13. yuzyil sonlan ile 14.yuzyil baslannda yaklasik 90 yilhk bir 
devrede, Afyon Karahisan ile yakin gevresinde hukum surmus olan bir beyliktir. 

71. Aydinogullan Beyligi: Aydin ve izmir gevresinde hukum suren Anadolu beyligi. Hakimiyeti, 
1310-1426 tarihleri arasinda, 116 yilhk bir sureyi kapsar. 

72. Karesiogullan Beyligi: Bahkesir yoresinde 1297'de kurulan bir beylik, 1360'da Osmanh 
idaresine girmistir. 

73. Candarogullan Beyligi: Kastamonu ve Sinop yoresindeki Anadolu Turk beyligi. Beyligin 
omru, 1292-1461 yillan arasinda, yaklasik 170 yil surmustur. 

74. Eretnaogullan Beyligi: Sivas ve Kayseri'deki Anadolu beyligidir. Anadolu'daki Uygur 
sulalesinin kurmus oldugu bir beyliktir. 1344-1381 yillan arasinda, 37 yilhk bir omur surmustur. 

75. Kadi Burhaneddin Beyligi: 1381-1400 yillan arasinda, Sivas, Amasya ve Kayseri havalisinde 
kurulmus bir beylik. Anadolu Selguklu beylikleri arasinda, 19 yilhk omru ile en kisa omurlu bir beyliktir. 

76. Saruhanogullan Beyligi: 1310-1410 yillan arasinda, 100 yilhk bir omur suren beylik, Manisa 
yoresinde hukum surmustur. 

77. Tacettinogullan Beyligi: Ordu ve Bafra yorelerinde kurulmus Anadolu beyligi. 1378-1428 
tarihleri arasinda, yaklasik 50 yil omru olan bir beyliktir. 

78. Pervaneogullan Beyligi: 1276-1322 yillan arasinda 46 yilhk bir sure iginde, Sinop'ta 
kurulmus bir beyliktir. 

79. Ramazanogullan Beyligi: Qukurova'da kurulmus Anadolu beyligi. 1378-1608 yillan arasinda 
varligini surdurmustur. Anadolu Selguklu beyliklerinden, Osmanh Beyligi'nden sonra omru en uzun 
olan beyliktir. Yaklasik 245 yil hukum surmustur. 

80. Dulkadir Ogullan Beyligi: Maras ve Elbistan'da hukum surmus bir beylik. Beylik, 1337-1521 

356 



yillan arasinda varhgini gostermistir. 

81. Turkiye Cumhuriyeti: Osmanli Devleti'nin yikihsindan sonra, Anadolu yanmadasi ve Dogu 
Trakya topraklan uzerinde, 1923 tarihinde kurulmustur. 

82. Hatay Turk Cumhuriyeti: 2 Eylul 1938-23 Haziran 1939 tarihleri arasinda, Antakya ve 
iskenderun gevresinde kurulmus bir devlet. 

83. Kuzey Kibns Turk Cumhuriyeti: 15 Kasim 1983'de Kibris adasinin kuzey yansinda Turk 
Cumhuriyeti ilan edilmistir. 

84. Aras Turk Hukumeti: 3 Kasim 1918'de Igdir ve Nahcivan gevrelerini kapsayan topraklar 
uzerinde kurulmustur. Turkiye Cumhuriyeti'nin kurulusu ile birlikte, Igdir Turkiye'de, Nahcivan bolgesi 
Sovyet Rusya'da kalmistir. 

85. Cenubi Garbi Kafkas Turk Hukumeti: 9 Ocak 1919 Ardahan Kongresi'nin ardindan 
Batum'dan Nahcivan'a kadar uzanan topraklar uzerinde kurulmustur. 

86. Turkmen Devleti: 1855-1885 tarihleri arasinda Turkmenistan'da kurulmus bir devlet. 

87. Garbi Trakya Devleti: 22 Mayis 1920'de Gumulcine'nin Hemitli nahiyesinde kuruldu. 24 
Temmuz 1923'de Lozan Antlasmasi ile, Garbi Trakya Devleti topraklan Yunanistan'a birakildi. Aynca 
Balkanlar'da gegici olarak iki devlet daha kurulmustur. Bunlar; Garbi Trakya Devlet-i Muvakkatasi ve 
Rodop Devlet-i Muvakkatasidir. Garbi Trakya Devlet-i Muvakkatasi: 31 Agustos 1913'de Gumulcine, 
iskege ve Dedeagag gevresinde kurulmustur. 25 Ekim 1913'de tarih sahnesinden gekilmistir. Rodop 
Devlet-i Muvakkatasi: 14 Nisan 1878'de, Balkan daglarmin guneyinde Rodop bolgesinde kurulmus ve 
mucadelelerini 20 Nisan 1886 tarihine kadar 8 yil surdurmuslerdir. 

88. Dogu Turkistan (Uygur) Devleti: 1864-1877 tarihleri arasinda Dogu Turkistan'da varhgini 
koruyabilmis bir Turk devleti. 

89. Dogu Turkistan Turk Cumhuriyeti: 12 Kasim 1933 tarihinde Dogu Turkistan'da kuruldu. 1937 
yilina kadar varhgini korudular. 

90. Azerbaycan Turk Cumhuriyeti: 1918-1920 tarihleri arasinda, Azerbaycan topraklannda 
hukum surmustur. Daha sonra Sovyet Rusya'nm hakimiyetine giren bu devlet, 21 Aralik 1991 yilmda 
yeniden bagimsizhgina kavusmustur. 

91. Ozbekistan Turk Cumhuriyeti: 21 Aralik 1991 tarihinde bagimsizhgina kavusmustur. 

92. Turkmenistan Turk Cumhuriyeti: 21 Aralik 1991'de bagimsizhgim ilan etmistir. 

93. Kazakistan Turk Cumhuriyeti: 21 Aralik 1991 tarihinde bagimsizhgina kavusmustur. 



357 



94. Kirgizistan Turk Cumhuriyeti: 21 Aralik 1991 tarihinde bagimsizhgina kavusmustur. 

95. Tacikistan Turk Cumhuriyeti: 21 Aralik 1991 tarihinde bagimsizhgina kavusmustur. 

Kuskusuz tarih sahnesinde yasamis olan Turk devletleri sadece bu kadar degildir. Arastirmalar 
devam ettikge, bu sayinin artacagi ve bu devletler hakkindaki Tarihi cografya bilgilerinin daha kesinlik 
kazanacagi beklenmektedir. 

Tarihte yasamis olan Turk devletlerinin yasamis olduklan cografi mekanlar uzerinde gok sayida 
devlet bulunmaktadir. Ancak bunlann bir kismi, Turk devleti degildir. Bugun igin (1997), dunya 
uzerinde, 7 bagimsiz Turk Cumhuriyeti (Turkiye, Kibris, Azerbaycan, Turkmenistan, Ozbekistan, 
Kazakistan, Kirgizistan) bulunuyor. Aynca bagimsizhk mucadelesi iginde olan Turk cumhuriyetleri de 
bagimsiz olurlarsa, bu sayi hayli artacaktir. 

Tarihteki Turk devletlerinin sayisi ne olursa olsun, tarihin her doneminde Turkler, devlet 
geleneklerini korumuslardir. Zaten burada amag, bir tarih arastirmasi yapmak degildir. Amag, tarih 
iginde bir seyir halinde yasamis olan Turk devletlerinin zaman ve mekan iliskisi iginde, dunya 
uzerindeki sinirlanni gizmek ve bazi iddialara cevap vermektir. Yasadiklan zaman dilimi ile cografi 
mekanlan agisindan ele ahndiginda, Turk dunyasinin yayihs sahasi, Asya ve Avrupa'nin buyuk bir 
bolumu ile Afrika'nin kuzey bolumunu kapsadigi gorulur. 

Bugun dunya kamuoyunda, Bati Dunyasi tarafindan islenen bir teze gore, "Turklerin esas 
memleketi Orta Asya'dir, o halde butun Turkler Orta Asya'ya gitmelidir." gibi bir safsata gorus vardir. 
Bu da milattan once gergeklesmis olan, gog hareketine dayandinlmaktadir. 

Ote yandan, Turk medeniyetinin tekrar kurulmamasi igin, sanki turn dunya elbirligi yapmis 
gibidir. Bugunun super guglerinin ideallerinde, hep pargalanmis ve ezilmis bir Turk dunyasi 
yatmaktadir. Bu vesileyle, goruslerini ve dusuncelerini agiklamaktan higbir zaman 
gekinmemektedirler. Bu baglamda, atasozleri bile icat etmektedirler. Bir Yahudi atasozu soyledir; 
"Tanrim, Turklerin ayakkabilanni dar yap. Ayagindaki yaralann acisindan baska bir sey 
dusunmesinler." ki, dusunmeye firsat bulurlarsa, hemen medeniyet kurarlarve dunyaya hukmederler. 

Tarih iginde yasamis Turk devletlerinin yasadiklan zaman ve mekana bakihrsa Turkler, Bati 
Hunlan ile 434'den itibaren Avrupa'da yasamaya baslamislardir. Oysa bugunun Amerika Birlesik 
Devletleri'nin Amerika kitasindaki tarihi gegmisi 200 yil oncesine ancak dayanir. Anadolu'da gesitli 
arkeolojik kazilar yaparak, Anadolu'nun Turklere ait olmadigini ispatlamaya galisanlar, Amerika ve 
Avustralya'da da arastirma yapmahdirlar. 

Dunya olgeginde, zaman ve mekan iliskisi kurularak ve siyasi cografyanin suzgecinden 
gegirilerek denilebilir ki; Japon Denizi'nden Adriyatik Denizi'ne kadar uzanan genis topraklar, Turk 
dunyasi olarak kabul edilmelidir. Ve bugun Turk dunyasi, Bati Avrupa ve Sovyet Rusya'yi guneyden 
bir hilal seklinde gevirmektedir. 19 ve 20. yuzyilda araliksiz suren Turk soykinmina ragmen, bu hilal 

358 



dimdik ayaktadir. 

Osmanh Devleti Tarafmdan Merkezi Turk Hakimiyet 

Teorisinin Uygulamaya 

Konulmasi 

Selguklu Devleti'nin ardmdan ortaya gikan Anadolu beyliklerinden biri, Bilecik'in Sogut kasabasi 
ve yakin gevresinde, 1299 tarihinde, Kayi asiretinin kurmus oldugu Osmanh Beyligi'dir. Bu beylik, kisa 
surede gelismis ve gagimn en onemli devleti olmustur. Buyuk medeniyetlerin kuruluslan, gelismeleri, 
duraklamalan ve yikihslan da buyuk zaman dilimlerini kapsar. iste Osmanh Devleti'nin de hayat 
gizgisi 600 yillik bir sureyi igine almaktadir. Oyle ki, Cihan Devleti unvanmi alan bu devlet, en genis 
sinirlanni 400 yil elinde tuttugu bilinmektedir. Gerileme donemi dedigimiz son 200 yil iginde bile fazla 
toprak kaybetmemis, topraklarimn buyuk bolumunu, yikihs donemlerini olusturan 20. yuzyihn 
baslanna kadar koruyabilmistir. Bu ozellikleri ile Osmanh, dunya medeniyetleri arasinda ilk siralarda 
yerini almaktadir. 

Cihan Devleti'nin kurulmasi ve uzun omurlu olmasinda onemli sirlar yatmaktadir. Her seyden 
once koskoca bir dunya devletinin ortaya gikmasindaki sirlan, devletin kurucusu Osman Gazi'nin 
kayinpederi olan Seyh Edebali'nin damadina vermis oldugu nasihatinde aramak gerekir. Seyh 
Edebali, Osman Gazi'ye verdigi nasihatin bir bolumunde su sozleri soyler; 

"-Ogul, 

Dunya senin gozlerinin gordugu gibi buyuk degildir. Butun fethedilmemis gizemler, 
bilinmeyenler, gorulmeyenler, ancak; senin fazilet ve erdemlerinle gun isigma gikacaktir..." 

Bu nasihat sozlerinden de anlasilacagi uzere, koskoca devletin temelleri; dunyayi tanimak ve 
onu gozunde fazla buyutmeden, gizemlerini, bilinmeyenlerini ve gorunmeyenlerini fethetme idealleri 
ile atilmistir. 

Dunya hakimiyeti, Osmanh igin daima en buyuk ideal olmus ve bu ideali butun padisahlar 
tasimistir. Dunya hakimiyeti ideallerini de zaman zaman dile getirmislerdir. Osman Gazi Bursa 
onlerine kadar gelerek, olum doseginde iken, oglu Orhan Gazi'ye donmus ve uzaktan panldayan bir 
manastinn kubbesini isaret ederek; 

"-Beni sol gumuslu kubbenin altina gomunuz." demistir. Boylece Osman Gazi olum doseginde 
iken bile, Bursa'nin fethedilmesi igin hedef gostermistir. 

Hedef belirleme ve gosterilen hedefe ulasmak, Osmanh Hanedani igin en buyuk ideal oldugu 
gorulur. Orhan Gazi, oglu Murad Bey'e yaptigi nasihatinde su cumlelerdikkat gekicidir; 

"-Ogul! Rumeli Hiristiyanlan rahat durmayacaktir! Sen o yone dogru yuru! Kostantiniyye'yi ya 

359 



fethet ya da fethe hazirla! DigerTurk beyleri ile iyi geginmeye galis!. 

Osmanli'ya iki kit'a uzerinde hukmetmek yetmez! Zira Allah'in azmi iki kitaya sigmayacak kadar 
buyuk bir davadir!. Selguklulann varisi biz oldugumuz gibi, Roma'nin da varisi biziz!" 

Murad Hudavendigar, Kosova Meydan Savasi'nda, askerlerine karsi yaptigi konusmamn su 
cumleleri, bir baska hedef belirlemedir; 

"-Yigitlerim, bugun sizin sevginizle titreyen su Kosova meydani, Allah'in izni ile muzaffer bir 
sekilde dalgalanacak olan sanh sancagimizin Macaristan iglerine dogru gitmesini, bundan sonra higbir 
dusman hamlesi durduramayacaktir." 

Yildirim Bayezid Han'a, culusu igin tebrik etmeye gelen yabanci ulkelerin elgileri, Osmanh'nin 
ilerlemesinin devam edip etmeyecegi sorulmus ve Padisah elgilere su cevabi vermistir; 

"-Roma'ya kadar ilerleyecegim!" 

Qelebi Mehmed, yaptirmis oldugu eserlerin kitabelerine "§arkin ve garbin padisahi, Arap ve 
Acemini hakani" diye yazdirmis ve hakimiyet alaninin nereler olabilecegini belirlemistir. 

Sultan II. Murad Han, tahta giktiktan sonra Yenigeri kislalannin merkez binasina gelmis ve 
Yenigeri Agasi, Padisah'a; 

"-Asker kullannin siz Padisah Hazretleri'nden niyazi oldur ki, ilk seferiniz Bati Roma uzerine 
ola!" dermis ve Padisah da; 

"-insaallah!..." diye cevap vermistir. 

Haci Bayram Veli, Sultan II. Murad Han'a; 

"-Siz, buyuk dedenizin buyurdugu "cihadi terk etmeyiniz!" dusturuna uydugunuz takdirde, 
fetihleriniz genisleyecek, bir gun Roma topragini da tamamen ele gegireceksiniz!" 

Sultan II. Murat Han vefati sirasinda, oglu II. Mehmet'e; 

"-Oglum, Kostantiniyye'yi fetheyleyesin!" diye vasiyet etmistir.Ve bu vasiyet uzerine II. Mehmet 
Han, padisah olur olmaz; "- Ya Bizans bizi ahr, ya da biz Bizans'i alinz!." diyerek Kostantiniyye'yi 
fethedip, istanbul yapmis, Cihan Padisahi ve Fatih unvanlanni hakh olarak almis, gergek cihan 
hakimiyetini kurmustur. 

Yavuz Sultan Selim Han Misir'm fethinden sonra, 10 Eylul 1517'de Kahire'den istanbul'a 
donerken soyledigi su sozler, Osmanh Turk hakimiyetinin ne denli genis ufuklara yoneldigini agikga 
ortaya koyar. 

" -Gonul ister ki, Afrika'nin kuzeyinden Endulus'e gikayim ve sonra Balkanlar uzerinden tekrar 

360 



Istanbul'a doneyim!" Bu soz, Afrika'nin ve Avrupa'nin ve dolayisiyla turn dunyanin hakimiyeti 
demektir. 

Yine Yavuz Sultan Selim Han, bir gun sadrazami Piri Mehmed Pasa'yi yanina gagirmis ve 
harita uzerinde, yuzyillar sonra agilmis olan Suveys kanalmin oldugu yeri isaret ederek; 

"-Suradan Akdeniz'i Kizildeniz'e baglar ve deryadan Hindistan'a giderim." demistir. Yavuz'un bu 
sozu, dunya hakimiyeti igin gergekten buyuk bir hedef belirlemesidir. 

Kanuni Sultan Suleyman Han, Fransuva'ya yazdigi cevabi mektubun giris cumleleri, Merkezi 
Turk Hakimiyeti'nin tam olarak uygulandiginin agik bir vesikasidir. 

"-Ben ki, Azerbaycan'in, Anadolu'nun, Rumeli'nin, Balkanlar'in, Karaman'm, Irak'in, Arabistan'in, 
Misir'in, karalann ve denizlerin sultani Yavuz Sultan Selim Han oglu Sultan Suleyman Han'im." 

Osmanh gokus donemlerinde bile buyuk idealleri olan bir devlettir. Cokus yillannda, her bir 
yenilginin, devrin padisahim derinden uzdugu ve gogunun kederden oldugu, tarihi bir gergektir. Sultan 
Abdulaziz Han, hgiltere ve Fransa'ya yonelik yapmis oldugu diplomatik seyahat esnasinda; 

"-Atalanmiz batiya at sirtinda fethetmek igin giderlerdi. Bizler ise, simdi tren ve vapurla, ancak 
diplomatik seyahat igin gidebiliyoruz." diye serzeniste bulunmus ve gegmisteki dunya hakimiyeti 
ozlemini agiga vurmustur. 

Alman Birligi kurmus olan Prens Bismark'in; "Dunyada yuz gram akil varsa, bunun doksan 
grami Abdulhamit Han'da, bes grami bende, kalan bes grami da diger dunya siyasilerindedir." diye 
buyuklugunu ve azametini ortaya koydugu Osmanh Devleti'nin Ulu Hakani II. Abdulhamid Han, 
Merkezi Turk hakimiyetinin en iyi uygulayicisidir. 30 yil suren saltanati doneminde, devletin yikihs 
yillan olmasina ragmen, Devletin sahip oldugu topraklan gok iyi bir sekilde korumayi basarmistir. 
Sultan Abdulhamid Han, Osmanh Devleti'nin butun dis borglanni odeme karsihginda, Filistin'de toprak 
isteyen Teodor Hertzel'e; 

"-Ben Filistin'den bir kans dahi toprak satmam! Zira bu vatan bana degil, milletime aiddir. 
Milletim ise, oralan kanlanni dokerek kazanmis ve mahsuldar kilmistir. §ehid kanlan ile ahnan vatan 
pargasi, para ile satilamaz! Biliniz ki, ben canh bir beden uzerinde sizin yapmayi planladiginiz hain 
ameliyata asla musaade etmem!." diye cevap vermistir. 

Osmanh insani; topragi, bir ana, bir yar bilmis ve ona kavusmak igin, kanini ve canini ortaya 
koymustur. Kurulus yillannda, Guney Marmara bolgesini kapsayan topraklar, hizh bir sekilde 
genislemistir. Fatih Sultan Mehmed'in istanbul'u fethetmesinden sonra, gelisme Avrupa'ya dogru 
olmus ve Fatih Sultan Mehmed Han olumu sirasinda, Anadolu'yu, Kirim'i ve Balkanlar'in buyuk bir 
bolumunu devlet sinirlan igine dahil etmistir. Kanuni Sultan Suleyman'in padisah oldugu yillarda ise, 
Cihan Devleti'nin sinirlan, doguda iran iglerine, guneyde Misir ve Hicaz bolgesine kadar uzanmistir. 

361 



Ug eski kitanin birbirleriyle kaynastigi, okyanuslann farkli sulannin ug dev gigek gibi iginde 
agildigi ve dunya cografyasinin kalbinin attigi topraklar, oteden beri birbirinden buyuk ve guglu 
medeniyetlere besiklik yapmistir. Sozu edilen bu bolge; Avrupa'nin guneybatisini yani Balkanlar'i, 
Afrika'nin kuzeyini yani Arap Afrikasi'ni ve Asya'nin guneybatisini yani turn Ortadogu'yu igine 
almaktadir. Bolge uzerinde kurulan en son ve en uzun omurlu medeniyet ise, Osmanli Devleti'nin 
kurmus oldugu medeniyettir. Bu medeniyetin topraklannin tumune, Memalik-i Osmaniye, diger adiyla 
Osmanli ulkeleri denir. 

1299 yilmda, Bilecik'in Sogut kasabasi civannda, Anadolu Selguklu beyliklerinden olan Kayi 
asiretinin kurmus oldugu beylik, kisa surede gelismis ve gaginm en onemli devleti olmustur. Buyuk 
medeniyetlerin kuruluslan, gelismeleri, duraklamalan ve yikilislan da buyuk zaman dilimlerini kapsar. 
iste Osmanli Devleti'nin da hayat gizgisi 600 yilhk bir sureyi igine almaktadir. Oyle ki, Cihan Devleti 
unvanini alan bu devlet, en genis sinirlanni 400 yil elinde tuttugu bilinmektedir. Gerileme donemi 
dedigimiz son 200 yil iginde bile fazla toprak kaybetmemis, topraklannin buyuk bolumunu, yikihs 
donemlerini olusturan 20. yuzyihn baslanna kadar koruyabilmistir. Bu ozellikleri ile Osmanli, dunya 
medeniyetleri arasmda ilk siralarda yerini almaktadir. 

Memalik-i Osmaniye diye adlandinlan bu koskoca devletin uzerinde yer alan ulkelerin sayilanni 
bile tespit etmekte gugluk gektigimizi soylersek, saninz Osmanh'nin buyuklugunu ve ihtisamim 
kavramis oluruz. Tarih, daima bu koca Devletin serefli sayfalanyla ve zaferleriyle doludur. iste bizler 
de, bu sanh tarihimizle ovunur dururuz. Ovunurken, gogsumuzu goklere degdirmeye galistigimiz bu 
koca devletin cografyasinin nerelere kadar uzandigmi, etkiledigi alanlan ve bu cografya uzerinde 
bugun neler oldugunu dusunmek zorundayiz. 

Evet, 21. Yuzyila adim adim ilerlerken, Balkanlarda, Kuzey Afrika'da, Ortadogu'da, Kafkasya'da 
ve turn islam dunyasinda, kipirdanmalar goruluyor. Kipirdanmalann kokeninde, hep Osmanli ruhu 
yatiyor. Dusman, hep Osmanli torunu diye saldinyor. Osmanli cografyasi 21. yuzyila gok seylere gebe 
oldugunu gosteriyor. Bakahm, olaylar nasil sonuglanacak. Ancak sonucunun iyi olmasi igin, mutlaka 
Osmanli cografyasini iyi tahlil etmek gerekiyor. Soz konusu bu koca devletin, yuzolgumunu, dogal 
sartlanni ve bu dogal sartlar uzerinde oynadigi rolu, insanlanni ve oldukga farkli insanlann bir arada 
uzun yillar birlik iginde yasamalarmin sirrini, yonetim seklini, tanmini, sanayisini ve dunya 
ticaretindeki yerini, iyi bir sekilde arastirmak ve arastirmalardan gelecek igin bazi sonuglar gikarmak 
luzumu vardir. Bunun igin de, tarih-cografya-gelecek uglusunu kaynastirmak gerekmektedir. 

Ertugrul Gazi'nin beyligini kurdugu yillarda sahip oldugu topraklar 4800 km2 idi. Ertugrul 
Gazi'nin olumu sirasinda (1299) beyligin sahip oldugu topraklar 5.631 km2'ye ulasmistir. Osman 
Gazi, beyliginin topraklanni yaklasik ug katina gikarmis ve olumu sirasinda (1326) Osmanli Beyligi'nin 
topraklan 16.000 km2 olmustur. Beyligin topraklanndaki genisleme kurulus yillannda gok hizh olmus 
ve Orhan Gazi doneminde (1326) 95.000 km2'ye, Yildinm Bayezid doneminde (1402) 430.407 
km2'ye, Murad Hudavendigar doneminde (1389) 500.000 km2'ye varmistir. II. Murat Han, Osmanli 
Devleti'nin yuzolgumunu (1451), 880.000 km2'ye ulastirmistir. 

362 



Genisleme surekli olarak devam etmis ve Fatih Sultan Mehmed Han doneminde (1481) devletin 
yuzolgumu 2.214.000 km2'yi asmistir. II. Bayezid doneminde (1512) 2.375.000 km2'ye ulasan 
devletin yuzolgumij, Yavuz Sultan Selim Han doneminde gok hizli bir sekilde genislemistir. Yavuz 
Sultan Selim Han 8 yil siiren kisa saltanati doneminde yuce devletin topraklanni tarn ug kat 
genisletmis ve devletin toplam yuzolgumij 6.557.000 km2'yi bulmustur. Kanuni Sultan Suleyman Han 
46 yil suren saltanati doneminde (1566) devletin yuzolgumunu 14.983.000 km2'ye gikarmistir. 
Genisleme gok hizli olmasa da bundan sonra da devam etmis ve II. Selim Han doneminde (1574) 
15.162.000, III. Murat doneminde (1595) 19.902.000 km2'yi asmistir. 

Osmanli Devleti'nin en genis sinirlanna ulastigi 1699 yilmda, Devletin yuzolgumij, etki alanlan 
ile birlikte 24 milyon km2'yi buluyordu. Cunku, islam aleminin halifesi, Osmanli padisahi oldugu igin, 
devletin etki alani, hemen hemen turn islam dunyasini kapsiyordu. Gergekten o donemlerde, Ug kita 
topraklannda, Osmanli padisahlan adina hutbeler okunuyordu. Bu yonuyle dusunuldugunde, Devletin 
etki altinda kalan topraklar, Afrika kitasinin ortalarma, Asya kitasinin en dogu ucuna kadar 
uzaniyordu. 

Osmanli Devleti ilk olarak toprak kaybi, Sultan II. Mustafa doneminde, yapilan Avusturya 
seferinin yenilgisinin ardmdan imzalanan Karlofga Antlasmasi'yla (26 Ocak 1699) olmustur. Gerileme 
doneminin baslangici olan bu tarihten itibaren 200 yil iginde, devletin yuzolgumu peyderpey kugulmus, 
ancak bu kugulme; gok yavas gergeklesmistir. 1913 yihna gelindiginde, Osmanli Devleti'nin 
yuzolgumu; 180.000 km2'si Avrupa-i Osmaniye'de, 1.800.000 km2'si Asya-i Osmaniye'de, 3.000.000 
km2'si Afrika-i Osmaniye'de olmak uzere, toplam 4.980.000 km2'yi buluyordu. Goruluyor ki, 4 milyon 
km2'den fazla bir toprak, 1913 ile 1923 yillan arasini kapsayan sadece 10 yil iginde kaybedilmistir. Bu 
yonuyle, Cihan hakimiyetine sahip olan Osmanli Devleti, azametini ve ihtisamini yikildigi yillara kadar 
korudugu gorulur. 

Osmanli Devleti, hakkinda istatistiki bilgiler oldukga gesitlidir. Her seyden evvel, yuce devlet 
kurmak, cihana hukmetmek, o kadar kolay degildir. Asirlar boyu suren savaslar ezbere yapilmamistir. 
Savas hazirliklannin basinda, Devletin ne kadar askeri gucunun oldugunun tespit edilmesi 
gerekiyordu. Bu yonuyle, Osmanli Devleti'nin nufus sayimlan, farkli boyutlarda yapilmistir. Ornegin, 
Kanuni Sultan Suleyman doneminde, hazirlanan Tapu Tahrir defterlerinde, gok aynntili bilgilere yer 
verilmektedir. Ancak, Osmanli Arsivleri'nin tumu henuz incelenmedigi igin, yillara gore kesin bilgiler 
vermek gugtur. Buna ragmen, ilk donemlerden bugune kadar, gergege yakin aydinlatici bilgiler 
vermek mumkundijr. Ornegin, istanbul sehrinin nufusu, fethedilmeden once, yaklasik 40.000 kadardi. 
Ancak fetihten sonra, bu sehirin nufusu; devletin baskenti olmasi hasebiyle devamh bir sekilde 
artmistir. 1477 Nufus sayiminda 100.000 insani banndiran istanbul'un nufusu; 1530'lu yillarda 
400.000, 1 680'li yillarda ise 800.000'e ulastigi bilinir. 

Osmanli Devleti'nin toplam nufusu hakkinda, 1800-1914 yillanni kapsayan devrede, oldukga 
aynntili bilgiler vardir. Ancak bu donemde, Devletin surekli toprak kaybedisi ve kaybedilen 
topraklardan Anadolu'ya olan gogler nedeniyle, toplam nufuslarda, farkli artislar kaydedilmistir. 

363 



1800'lu yillarda, Devletin toplam nufusu 26 milyonu asiyordu. 

Osmanh-Rus Savasi'mn sona ermesinden sonra, 1831 yihnda, Devlet genelinde gok aynntih bir 
Genel Nufus sayimi yapilmistir. Soz konusu bu sayima gore; 4.839.000'i Rumeli'de, 6.700.000'i 
Anadolu'da, 3.800.000'i Ortadogu ve Kuzey Afrika'da olmak uzere, toplam 15.339.000 nufus tespit 
edilmistir. 

Osmanh istatistiklerine gore, devletin toplam nufusu; 1884'de 17.134.000, 1893'de 17.381.670, 
1897'de 19.050.000, 1910'da 28.652.000, 1913'de ise 29.357. 000'e ulasmistir. Ancak bu tarihten 
itibaren, once Rumeli mintikasinda kaybedilen topraklarla birlikte 5,5 milyon nufus, sonra isgaller 
sonucu Ortadogu ve Kuzey Afrika'daki kopmalar sonucunda 8,5 milyon nufus, Osmanh Devleti'nden 
ayrilmis ve geriye 757.340 km2 alani igeren Anadolu topraklan uzerinde yasayan 15.254.000 nufus 
kalmistir. Daha sonra Turkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra, yeni devletin nufusu 1927'de 13 milyon 
oldugu belirlenmistir. 

Osmanh Devleti'nin nufus sayimlan, genelde hane sayimlanna dayanmaktadir. Devletin nufusu 
ortaya konurken, hane sayilan esas alinarak hesaplamalar yapihr. Bugun yerli ve yabanci tarihgiler, 
bu hesaplamalarda, aile buyuklugunu yani bir hanenin toplam nufusunu 5 olarak kabul etmektedirler. 
Bu deger son derece hatahdir. Cunku, Osmanh aile sistemi, ataerkil biryapi gostermektedir. Bir hane 
iginde, buyukbaba, buyukanne, anne, baba, gocuklan, hatta kardes ve kardes gocuklan 
bulunmaktadir. Cok genis olgekli boyle bir aile, tek bir hane sayilmistir. Hal boyle olunca, hane 
buyuklukleri, en az 10'un uzerindedir. O halde, yukanda verdigimiz, Osmanh Devleti'nin toplam nufus 
degerleri yanilticidir. Gergek nufus, yukandaki degerlerin, en az 2 ile garpimi sonuglandir. 

Osmanh Devleti'nin yonetim sistemi ise, zaman zaman bazi tadilatlara ugramissa da, genelde 
eyalet sistemine dayaniyordu. Eyaletler de kendi arasinda, alt idari birimlere aynhyordu. Yonetimde 
gorulen aksakhklar, gikanlan kanunnamelerle anmda duzeltiliyordu. Toprak isleme sistemi, sanayi, 
ticaret gibi faaliyetlerin hepsi, devletin belirledigi bir duzen dahilinde yurutulmustur. Ornegin, tanm 
sisteminde uygulanan Cift Bozan Vergisi sayesinde, tanm daima canh tutulmus ve kirsal kesimden 
sehirlere yonelik gogler asirlar boyu durdurulmustur. Qunku bu verginin esasi, elinde bulundurdugu 
araziyi ekip bigmeyi birakip, baska bolgeye gogeden giftgiden ahnan kulliyetli miktarda ahnan vergidir. 
Bugun buna benzer bir kanun, ABD' de uygulanmaktadir. 

iste bugun yuzolgumu veya nufusu fazla olan ABD, ingiltere, Almanya gibi gelismis ulkelerin 
yonetim sekillerinin, Osmanh yonetim sisteminin benzeri olmasi, Cihan Devleti Osmanh'yi anlatmak 
igin yeterlidir. 

1901 yihnda Amerika Birlesik Devletleri'nin devlet baskani segilen Theodore Roosevelt, 

baskanhk segimi oncesinde sunlan soyler; "Dunya'da herkesten once ezmek istedigim iki gug; 

ispanya ve Osmanh'dir." Roosvelt bunlan soylerken, gelecekte dunya hakimiyetinin sifresini 

agiklamistir. Qunku, ABD'nin super gug olmasim engelleyen iki gug vardir. Bunlardan ispanya, 

ABD'nin Orta ve Guney Amerika'yi, yani Yeni Dunya Karalan hakimiyetini, Osmanh ise, Eski Dunya 

364 



Karalan (Asya, Afrika, Avrupa) hakimiyetini engellemektedir. Soz konusu bu engellerden Osmanh, 
misyonerlik faaliyetleri ile gokertilmeye gahsilmis ve daha 1871'de bunun ilk adimlan atilmistir. 
Osmanh ulkelerine gonderilen iki misyonere, 1 Arahk 1833'de verilen talimat aynen soyledir; "Birfetih 
savasina girmis askerler oldugunuzu unutmayin... Bu mukaddes ve vaadedilmis topraklar silahsiz bir 
hagh seferiyle geri alinacaktir." Ve sonug, koskoca bir cihan devletinin haritadan silinisi... 

Osmanh Devleti'nin tarih sahnesinden gekilisinden sonra, Osmanli hakimiyeti altinda kalan 
topraklarda, gok sayida kanli savaslar olmus ve bu savaslar bugun de devam etmektedir. Ote yandan, 
Osmanli topraklan uzerinde, ulke sayisi yil gegtikge surekli olarak artmaktadir. 

Bugun, Osmanli Devleti'nin fiilen hukmettigi topraklar uzerinde, toplam 45 ayn ulke vardir. Bu 
ulkelerden 27'si, Asya-i Osmaniye'de (Osmanli Asyasi), 1 3'u Avrupa-i Osmaniye'de (Osmanh 
Avrupasi) ve 5'i Afrika-i Osmaniye'de (Osmanh Afrikasi) yer almaktadir. Bunlann toplam yuzolgumleri 
11.437.706 km2'yi bulmakta ve bu ulkelerin hepsinde bugun igin toplam 373.957.000 kisi 
yasamaktadir. 

Gerek antlasmalar ve gerekse gesitli yollardan yardim gonderme gibi iliskiler sonucunda, 
Osmanh Devleti'nin etkisi altinda kalan topraklann yuzolgumu 24 milyon km2'yi bulur. Bu topraklarm 
tumu ele ahndiginda, bugun igin bu topraklar uzerinde 60'i askin bagimsiz ulke bulunmaktadir. Turn 
bu ulkelerin, gerek siyasi ve gerekse ekonomik potansiyelleri ele ahndiginda, gegmisti oldugu gibi, 
bugun igin de dunya platformunda buyuk bir oneme sahip oldugu agikga gorulmektedir. 

Osmanh Devleti'nin fiili olarak yonetimi altinda olan topraklar uzerinde, bugun igin bulunan 
ulkelerin toplam yuzolgumleri 11,4 milyonu km2'yi bulmakta ve bugun igin bu ulkelerde 373 milyon 
insan yasamaktadir. Bu da dunya geneline oranlanirsa, dunya ulkeleri toplam yuzolgumunun %8,5'ini, 
nufusunun %6,5'ini teskil etmektedir. Halifeligin Yavuz Sultan Selim Han ile birlikte Osmanli Devleti'ne 
gegmesi ile birlikte ve bazi ulkeler ile yapilan antlasmalar sonucunda bu topraklann ve nufusun 
miktarlan hayli yukselir. Bir bakima Osmanh Devleti'nin hakimiyeti altinda kalan topraklarda bulunan 
bugunun ulkelerinin alani dunya yuzolgumunun yaklasik %38'ine, nufusunun %40'ina tekabul 
etmektedir. Bu oranlara, Osmanh Devleti'nin gesitli tarihlerde yaptigi savaslar sonucunda elde ettigi 
zaferler ve antlasmalar yolu ile etkiledigi; italya, ingiltere, Norveg, izlanda, Lihtestayn, Fransa, 
Monako, Almanya, irlanda, Cebelitank, ispanya, Hollanda, Portekiz, iran, Danimarka gibi ulkelerin 
yuzolgumleri ve nufuslan da hesaba katihrsa, bugunku dunya topraklannin ve nufusunun yansindan 
fazlasina hukmettigi soylenebilir. Ayrica Osmanh Devleti'nin hukmettigi asirlarda, Amerika ve 
Avustralya gibi yeni dunya kitalannin henuz Avrupahlar tarafindan bilinmemesi ve bu topraklann o 
donemlerde gok az nufus banndirmasi gozonunde tutulursa, Osmanh Devleti, doneminin dunya 
nufusunun %90'ina yakin hukmettigi anlasilmaktadir. Bu degerlerden de anlasilmaktadir ki, tarih 
boyunca en uzun ve en genis topraklara ve insanlara hukmeden tek devlet; Osmanli Devleti'dir. 
Osmanh'dan once oldugu gibi, bugunku hakimiyetler de bile Osmanh Turk hakimiyetinin zaman ve 
mekanina ulasilamamistir. 



365 



Dunya siyasi haritasina bakildiginda; Osmanli haritasi uzerinde, ozellikle Balkanlar, Kafkaslar 
ve Arap yarimadasinin petrol bolgelerinde, gok sayida kuguk yuzolgumlu devletlerin yer aldigi dikkati 
geker. Osmanli haritasinin pay edilmesinde, bolgenin jeopolitik onemi ve ekonomik potansiyelleri 
buyuk rol oynamis oldugu ve zamanin super ezici guglerin menfaatlerinin on planda tutuldugu apagik 
gorulur. Ancak, hazirlanan bu harita uzerinde, son birasirdir, menfaat gatismalan yuzunden huzurve 
bans saglanamamis, her bir noktasinda sicak gatismalar olagelmistir. Balkanlar'in tumu, Filistin, 
Basra Korfezi, Cezayir, Libya, Misir, Kafkaslar, dunya uzerinde cereyan eden en siddetli bolgesel 
savas bolgelerini olusturmaktadir. Bugun bu haliyle, turn bu bolgeler, yeni bir kurtanci, yeni bir 
Osmanli bekler durumdadir. 

Merkezi Turk Hakimiyet Teorisi, gelecekte yeniden uygulamaya konabilir mi? Elbette konabilir. 
Cunku cografya buna musaittir. Sadece tarihin tekerrur etmesi gerekmektedir. Tarih tekerrur eder mi, 
etmez mi? Bilinmez amma su bir gergektir ki, "insan dustugu yerden kalkar." Dunya hakimiyeti de 
oyle. 



ARAT, R. R., 1987, "Turklerin Yasadiklan Yerler ve Sayilan", Turk Kulturunu Arast. Ens. 
Makaleler, c. 1 , s. 988-993, Ankara. 

ARDEL, A., 1965, "Turklerin Yeryuzune Dagilisi ve Bulunduklan Sahalann Cografi 
Hususiyetleri". Turk Kulturunu Arast. Ens. Konferanslar, s. 20-26, Ankara. 

BRZEZINSKI; Zbigniew, 1998, (Cev. E. Dikbas, E. Kocabiyik), Buyuk Satrang Tahtasi- 
Amerika'nin Onceligi ve Bunun Jeostratejik Gerekleri. Sabah Kitaplan dizisi 68, Cagdas Bakislar 
Dizisi 18, istanbul. 

DOGANAY, H., 1995, "Cumhuriyetin 70. Yihnda Turk Dunyasi'nin Siyasi Smirlan.", Dogu 
Cografya Dergisi, Sayi. 1, Erzurum. 

DOGANAY, H., 1995, XXI. Yuzyila Girerken Turk Dunyasi. Ataturk Univ. Yay. No. 793, Turkiyat 
Aras. Ens. Yay. No. 1, Aras. Seri. No. 1, Erzurum. 

FULLER, G. E. -LESSER, I. O., 1994, Turkey's New Geopolitics: From the Balkans to Western 
Chine. Westview Press, 197 s., ISBN: 0-8133-8659-4. 

GONEY, S., 1993, Siyasi Cografya, i. U. Ed. Fak. 103. istanbul. 

GRENARD, F., (Cev. Orhan Yuksel), 1992, Asya'nin Yukselisi ve Dususu. M. E. B. Yay. 
istanbul. 

GROUSSET, R., (Qev. M. Resat Uzmen), 1980, Bozkir imparatorlugu. Otuken Yayinevi, Yayin 
No. 155, Kulttir Serisi. 26, istanbul. 

366 



GUNEL, K., 1997, Cografyanin Siyasal Gucu. Cantay Kitabevi, ilaveli 2. Baski, istanbul. 

iLHAN. S., 1993, Turkiye'nin ve Turk Dunyasinin Jeopolitigi. Turk Kulturu Aras. Ens. Yay. No. 
134, Seri No. VIM, Sayi. A. 1, Ankara. 

KENNEDY, P., 1998, Buyuk Guglerin Yukselis ve Cokusleri. (Cev. Birtane Karanakgi, 7. baski), 
Turkiye is Bankasi Kultur yayinlan, genel yayin No 306, Tarih dizisi 22, Ankara. 

MANSEL, P., 1995, (Cev. Serif Erol-1996), Dunyanin Arzuladigi Sehir: Konstantinopolis 1453- 
1924. Sabah Yay. Olaylar-insanlar Dizisi, istanbul. 

MONTAQU, L, 1717-18, (Cev. Aysel Kurutluoglu), Turkiye Mektuplan. Tercuman 1001 Temel 
Eser, No. 12, istanbul. 

OZEY, R., 1996, 21. Asnn Ufkunda Turkiye. Marifet yay. No. 122, Fikir kitaplan Dizisi 8, 
istanbul. OZEY, R., 1996, islam Dunyasi. Erkam Yay. No. 111, istanbul. 

OZEY, R., 1997, Dunya Denkleminde Orta Dogu (Ulkeler-insanlar-Sorunlar). Ozegitim yayinlan 
No. 9, istanbul. 

OZEY, R., 1997, Dunya Platformunda Turk Dunyasi. Ozegitim yayinlan No. 11, istanbul. 

OZEY, R., 1998, "Dunya Hakimiyet Teorileri ve Merkezi Turk Hakimiyet Teorisi. " Tarih ve 
Medeniyet Dergisi. istanbul. 

OZEY, R., 1998, "Kibris Turk Cumhuriyeti'nin Dunu, Bugunu ve Gelecegi." Tarih ve Medeniyet 
Dergisi. istanbul. 

OZEY, R., 1998, Jeopolitik ve Jeostratejik Agidan Turkiye. Marifet Yay. No. 149, Fikir Kitaplan 
Dizisi 11, istanbul. 

OZEY, R., 1999, Siyasal ve Sosyal Agidan Turkiye. Marifet Yay. No. 155, istanbul. 

PALMER, A., 1995, (Qev. B. C. Disbudak) Osmanli imparatorlugu Son Ug Yuz Yil Bir Cokusun 
Yeni tarihi. Sabah Kitaplan, Genglik Yayinlan, istanbul. 

PiRi REiS, (Haz. Yavuz Senemoglu) Kitab-i Bahriye-Denizcilik Kitabi 1 ve 2. Tercuman 1001 
Temel Eser, istanbul. 

SERTKAYA, O. F., 1987, "Turk Adi." Tarihte Turk Devletleri, Cilt 1, Ankara Univ. Yay. No. 98, s. 
3-6, Ankara. 

VURAL, H. V., 1981, Dunya Dengesine Tesir Eden Jeopolitik Kavramlar-Gorusler ve Turkiye. 
Kemal Matbaasi, istanbul. 

367 



Tiirklugun En Eski Zamanlan / Prof. Dr. Tuncer Baykara [s.277-307] 

Ege Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 



Giris 

Cengiz Han evladindan Gazan Han zamamnda, bundan tam 700 yil once yazimina baslamp, 
sonra 1304-1316 yillan arasinda ilhanh Hani olan Olcaytu Han'a takdim edilen Cami"ut-Tevarih adh 
eser, Turk kavrami agisindan gok dikkate deger bir girisle baslamaktadir. Bazi pesin hukumler 
sebebiyle olsa gerek, bir kisim Turk tarihgileri tarafindan ciddTye almmayan bu giriste, kitabin 
duzenleyicisi Resideddin Fazlullah (1248-1318) ozetle, "bugun (kendi zamamnda) Mogol diye amlan 
bir kisim boylann vaktiyle Turk olduklanm" belirtip soyle diyor:1 

"Magrib diyanndan Hind Denizi nihayetine kadar yasayanlar Turklerdir; 'Dest-i Kipgak, Rus, 
Cerkes, Basgird, Talas, Sayram, ibir, Sibir, Bular, Ankara Nehri, Turkistan ve Uyguristan diyarlan, 
Naymanlann kaldigi Erdis (irtis) Golu, irtis, Karakurum, Altay Daglan, Organ/Orhun nehri, Kirgiz 
diyarlan, Kem-kenciyut, Mogolistan diye bilinen birgok kislak ve yaylak yerleri ki Kireyitlerin diyan, 
Onon, Keluren, Koke-navur, Boyir-navur, Karkab, Koyen, Ergenekon, Kalir, Selenge, Tokum, 
Kalalgin-alt, Cin seddine bitisik olan Otugun'de hep onlann (Turklerin) kabile ve boylan otururlar. 
Bugun de butun 'Cin, Hind, Kesmir, iran-zemTn, Rum, Sam ve Misir'a kuvvet ve sevketle 
hukmederler; Dunyamn meskun olan kisimlan onlann idarelerindedir" (Moskva 1965, s. 72-75). 

Bu Turklerin en basinda bugun Turkmen denilen Oguzlar vardir; aynca Kipgak, Kalag, Kankli, 
Karluk ve digerleri de onlara mensupturlar. Hatta bugun Mogol diye sohret bulan Celayir, Tatar, Uyrat, 
Merkit ve gayrileri de sayilabilir. Bunlara Kireyit, Nayman ve Ongutleri ve digerleri eklenebilir.... Butun 
bunlann lehgeleri birbirine yakindir. Fakat butun bu Turk kavimlerinin oturduklan yerlerin hava ve 
suyundan dolayi ozellikleri birazfarkh olabilmistir (s. 77). 

Resideddin bir kisim bilgileri yazili kaynaklardan bir kismim her kavmin bilenlerinden 
nakledecegeni soyleyerek soyle devam eder: "Sahralarda oturan Turk kavimlerinin isimleri, Nuh 
Peygamber'in oglu olan Abulca Han'in oglu Dib Yaquy Han'in dort oglundan gelmektedir. Nuh 
Peygamber ona (Abulca Han) kuzey, kuzey-dogu ve kuzeybati taraflanm verip gondermisti. Dib 
Bakuy'un ogullan Karahan, Orhan, Gurhan ve Kuz-han idi. Karahan'in oglu ise Oguz'dur. 

Oguz'a bazi kardes ve amca gocuklan dost olmuslardi; Oguz'un alti oglu ve herbirinden dorder 
torunu oldu. Sag koldaki ogullan Kun, Ay ve Yulduz Han sol koldakiler ise Kok, Tak ve Dingiz Han'dir. 
Oguz'a uyan ve dost olan biraderzade ve amca gocuklan da Uygur, Kankli, Kibgak, Karluk, Kalag ve 
Agagerilerdir. 

Oguz'a dost olmayan amcalan Orhan, Kuz-han ve Kur-han, kardes ve ogullan ile ilgili aynntilar 
bilinmiyor. Bunlar bugun Mogol diye anilacaklar ise de ilk ve asil isimleri Mogol degildir. ilk kisim 

368 



Celayir, Sunit, Tatar, Merkit, Kurlevut, Tolas, Tumat, Bulgacin, Kermucin, Urasuit, Tamgahk, Targut, 
Uyrat, Bergut, Kon, Telengut, Kostemi, Uryanka, Konkan ve en sonda Sakayitler vardir. Bir de 
Taciklerin Mogol dedikleri Kireyit, Nayman, Ongut, Tenkqut, Bekrin ve Kirkizlar sayilabilir. 

Bu arada bazi kavimler Ergenekon'dan gikmis kabul edilirler. Genel ad verse soz konusu 
oldugunda Tatarlann ustun oldugu zamanlarda butun kavimlere Tatar derler; Mogol ustun ise, ekser 
Turklere de Mogol denilir" (84-85). 

Resideddin, Oguz Han'in torunlan sayilan boylan belirterek dogrudan tarihT doneme 
girmektedir. 

XIV. yuzyil baslannda kaleme ahnan Cihan Tarihinin girisinde, Asya'daki en etkili millet olan 
Turklerin tarihine boylece girilmektedir. Burada dikkati geken, Turklerin dogrudan, donemin 
telakkilerine uygun olarak Nuh Peygamber'in oglundan getirilmis olmasidir. O sirada ilhanli ulkesinde 
etkili durumda olan Oguzlar=Turkmenler dolayisiyla boylesine bir giris yapilmis olmahdir. XIII. yuzyil 
ile XIV. yuzyilda, dunyada ve ozellikle islam Alemi'nde Turk'un gtiglu, Turk kavraminin en etkili bir 
durumda oldugunu ilerde (ibn Haldun'un sahitligi ile) de gorecegiz. 

Turk'e bugun yazilan bir eserde boylesine tafsilath bir giris yapmak, bunda onceligi Oguz Han'a 
vermek tarihT vakialara uygundur. 

Turk, dunyanin gegmis bin ve yuz yillannda da etkili ve onemli bir unsur idi. incelemeler milat 
yillanndan itibaren, adlari Hsiung-nu/Hun olarak da gegmis olsa Turklerin, dunyanin onde gelen 
baslica dort (veya bes) buyuk gucunden birisi oldugunu belirtir (G. Ferrand). Gokturkler, Karahanhlar, 
Selguklular ve nihayet Osmanhlar buyuklugun en garpici ornekleridir. 

Turk'un onemi ve etkisi gegmiste kalmamistir. Qunku Turk bugunun de en etkili kavramlanndan 
birisidir. XX. yuzyilm sonlannda dunyayi etkileyen iki buyuk gugten Sovyetler Birligi'nin dagilmasi 
sonrasinda ABD'nin de ayni sekilde dagilabilecegi gozonune almmaya baslayinca, su dusunce 
dunyayi etkilemistir: Gelecek yillar veya yuzyillarda kimlerin yildizi parlayabilir? 

Turk'un bugun Turkiye Cumhuriyeti'nde kullanilan anlami ve kavram genisligi, son yuzyilm 
eseridir. XIX. yuzyilda, Osmanli Devleti gokus surecine girince, kendilerini farkh gorenler, birer ikiser 
aynhnca, bazi insanlann devletinden aynlmak gibi bir dusunceleri olmadi. Bir buyuk kitle, devletine 
bagli kalmaya devam etti. 1918'de, Birinci Cihan Harbi sonrasinda girisilen Mill? Mucadele'nin 
ardindan devam eden devletin artik Osmanli adiyla da bir bagi kalmadi. Bu sebeple, devletine 
sahiplenenlerin kendilerini, bir yeni ad ve kavram iginde hissetmesi gerekiyordu. Bu yeni kavram, 
pekala Turk olabilirdi. Boylece, 1920 sonrasinda vaktiyle kendilerine hangi kistaslarla Osmanli dendigi 
ayri bir konu olan, Osmanli Devleti'nin gocuklannin, artik "Turk" olduklan vurgulandi. Devletine, XX. 
yuzyilda sadik kalanlannin Turk olduguna inanildi. Boylece "Turk'e, Bati'da XX. yuzyilm ilk geyregi 
iginde yepyeni bir anlam yuklendi. 



369 



Turke bu turden yeni bir anlam verilmesini, bugun, buyuk siyasi gugler ve onlann belirlemelerini 
kesin bir gergekmis gibi kabul eden bir kisim Turkler de kabul edilemez bulmaktadirlar. Oysa; "Turk", 
belirli bir dar etnik veya dini kume olmaksizin, ortaya gikan yeni gergekler isiginda, olagan 
benimseme, bir kabullenme olmaktadir. Bu turden bir adin, uzerinde yasadigimiz cografya igin en 
yararlisi, hatta en iyisi olacagim Ataturk kesin ve agik bir sekilde gormus ve gostermistir. Bu yalin ve 
kesin gergek, igerdeki ve disardaki 'bilgig'lere (!) ragmen degismeyecektir. 

Gunumuzde, Turkiye'deki durumu, tarihT gegmis agikga gostermektedir ki, Turklerin kopup 
geldikleri ig Asya'da bir buyuk kitle olmustur. iste bu buyuk kumeden arta kalanlar, ayn gelismelerin 
etkisiyle, kendilerine farkli adlar vermis veya verdirilmistir. Kazaklar, Ozbekler, Kirgizlar, Turkmenler, 
Tatarlar, Uygurlar, Baskurtlar, Altaylilar, Sakalar, Tuvalar, Hakaslar vb. Bu isimler, vaktiyle kendilerine 
hakim olan baska buyuk siyasi guglerin de uygun bulduklan adlardir. Ancak hepsinin konustugu dilin 
ayni oldugunu, dil bilginleri kesinlikle tespit etmislerdir. Bunlann tamamina Turk degil ama, Turk dilli 
(Turkge konusan) halklar da denmektedir. Bu butun isim sahipleri, adlanma konusunda, birgok 
yonden etkilenmek istenmektedirler. Tahmin edilecegi gibi, Osmanhlar, eger Bati Asya'da ve Dogu 
Avrupa'da ayni kulture sahip buyuk kitleyi bir siyasi birlik halinde toplayip, bir yeni bilesim ve olusumu 
gergeklestirmemis olsalardi, tipki, Kazaklar, Kirgizlar veya Ozbekler gibi Osmanh, Germiyanh, 
Karamanh, Saruhanh gibi yeni milletler de gikmis olabilirdi. 

Vaktiyle Gokturk Devleti dedigimiz buyuk siyasi gucun hakim oldugu cografya igerisinde 
yasayanlar da kendilerine, daha uzak cografyadaki kardeslerinin verdikleri Turk adini pekala 
kabullenebilirler. Ancak bu higbir zorlama olmaksizin gergeklesmeli, olagan bir kabullenme olmahdir. 

Turkler, gelecekte yukselebilecek milletlerden birisidir. Qunku Turkler tarih iginde de en azindan 
ijg buyuk zamanda dunyanm en buyuk ve en etkili devleti olmuslardi. 

a. M.O. Vl-V. yuzyilda, Sakalar, 

b. M.S. VI-VIII. yuzyillarda Gokturkler, 

c. M.S. XI-XVI. yuzyillarda Selguklular, Cengizliler, Temurluler ve Osmanhlar. 

Hemen belirtelim ki ilk donemdeki ad, belki de yaygin olarak dogrudan Turk degildir. Ama 
bunlann aralannda Turk oldugu, son yillann bilginleri daha bir agikhkla soyleyebilmektedirler (D. 
Sinor). Bu sebepledir ki Sakalar/Skitler kesinlikle sonraki zamanlarda Turk diye anilanlann atalandir. 

Turk, hem gegmis zamanlann hem de gunumuzun etkili bir kavrami ve halkidir. Turku bilmeden, 
tanimadan zaman ve dunyayi tarn olarak tanimak ve bilmek mumkun olmayabilir. Bu yuzdendir ki 
Turk, daha milad yillanndan itibaren, kendilerinden daha gok komsularimn dikkatini gekmis, bilinmek 
ve taninmak istenmistir. Bu sayededir ki Turklerin gegmisi hakkinda, farkli zamanlarda ve farkli 
kaynaklardan bilgilere sahibiz. 

Gergi, Turklerin igine girip onlan gok iyi tanimadan, uzaktan ve kimi zaman kulaktan dolma 

370 



bilgilerle de Turkler anlatilmaya gahsilmis ve anlatilmistir. Elbette butun bu tur bilgilerin de kendine 
gore bir degeri vardir. Mitoloji ve efsane ile igige olan bu tur bilgilerin de bir gergegi yansittigina 
inandigimizdan, her bilgi ele ahnmaya galisilacaktir. 

Konuya girmeden once, buyuk ve etkili bazi problemlerin bizi etkiledigini belirtelim. Bunlar 
baslica iki ana kesimde ele ahnabilir: 

1. isim Meselesi, 

2. Mekan Meselesi. 

1. isim Meselesi: Turk lafzi, yaygin bir dusunceye gore ancak VI. yuzyilda gorulur. Gergi bu adin 
daha onceki yuzyillara, hatta bin yillara kadar gittigini ileri suren bilim adamlan da vardir. Hatta onceki 
yuzyillarda da (IV. ve V. ) Turk adiyla ilgili bazi kayitlar (Haussig) genel kabul gormustur. Fakat V-VI. 
yuzyilda ortaya gikan Turklerin eskiligi konusunda bazi bilim adamlarimn ciddT supheleri vardir. 
§uphesiz VI. yuzyilda ortaya gikan bir kavramm, en azindan dort-bes yuzyil kadar surebilecek bir 
hazirlik donemi olmak gerekir. 

Gergi, dogrudan yazih tarihT kaynaklarda agikga belirlenmese de, kimi zaman Turk'un onceki 
yuz ve bin yillardaki gegmisine gidebilecek bilgiler de goktur. T'ang sulalesinin kurucusu T'ai-tsung'un 
gaginin Turklerinden (Gokturklerden) soz ederken, kimi zaman onlardan Hun=Hsiung-nu diye 
bahsettigi, Cin kaynaklanna da (T'ang Sulalesi Yilhgi) yansimistir. G6kturk=Hsiung-nu/Hun 
devamlihginin pek gok kaniti da vardi. Burada da agikga bellidir ki Turk, sadece VII. yuzyilda degil, en 
azindan yedi-sekiz yuzytl onceden beri mevcuttur. 

Cunku 552 tarihinde Gokturk Devleti'ni kurdugu kabul edilen Bumin Kagan, bu zamana kadar 
bir baska kimlik tasiyorken birden bu tarihte Turk olmamissa, Bumin Kagan'in baba ve atalannin da 
Turk butunlugu iginde olmasi dogaldir. Nasil ki 1881 tarihinde Osmanli vatandasi olarak dogmus, 
buyumus ve yetismis olan Mustafa Kemal Pasa, 1923'te birdenbire Turk olmadigi gibi. Mustafa Kemal 
Pasa'nin sadece kendisi degil, baba ve anasi gibi atalan da aynidir ve onlar Osmanli degil, Turktur. 
XIX. ve XX. yuzyilda herkesin ve tarihin gozu onunde Osmanli ve Turk kavramlan boylesine igige 
girmistir. Gokturk gaginda da Turk kavrami ile siyasT iktidan elinde tutan devlet veya devletlerin adi 
kansmis olabilir. Ancak yakin yuzyil gelismelerinin isiginda, yabanci arastiricilann bilimsel titizlik 
namina, Turklerin varligini 552'de baslatmalanni anlamak gugtur. 

Bu turden kansikhk sonraki yuzyillarda da devam etmistir. Hazarlar, Uygurlar, Karahanhlar ve 
Selguklular da boylesine isim olarak dikkati gekerler. Selguklular zamaninda, Avrupalilar bugun 
uzerinde yasadigimiz topraklarda Turkler oturdugundan dolayi "Turkiye" dediklerinden bugun o 
devlete Turkiye Selguklulan diyebiliyoruz. Fakat tarihi donemlerdeki butun bu isimler yaygin ortak 
ozelliklere sahiptirler. Kendileri bu ozelliklerinin farkinda olmadigindan veya bu konuda titiz 
davranmadiklanndan adlan farkh olabiliyor. Fakat komsulan onlann hemen ayni buyuk kultur birligine 
mensup oldugunu goruyor ve yaziyorlardi. Turk admin yol agtigi yayginlik dogrudan Gokturk 

371 



gagindan, Turk adini tasiyan bir siyasi tesekkulden meydana gelmis olabilir. Fakat asil onemli olan 
mevcut buyuk kultur birligini farkeden komsularimn Araplar, Bizanshlar ve Cinlilerin yazdiklanyla 
durum daha iyi anlasihr olmustur. 

Cin kaynaklan, farkh sekilde yazdiklan birgok boy ismini Gokturklerle ayni dil ve kulture sahip 
gostermektedir. Turk kavrami, ayni zamanda ve asil olarak bir kultur birligi demektir. Gorulen o ki, 
Turk adini tasiyan bir boyun ismi, kendisiyle ayni ozelliklere sahip oteki alt isimli boylara da 
yayilmistir. 

Bilmek gerekir ki Turk hem bir isim hem de daha onemlisi bir buyuk kulturel birliktir. 

2. Mekan= Cografya Meselesi: Turk'un belirli bir sekilde ele ahnip algilanmasinda, mekan 
buyuklugu olumsuz bir onem tasimaktadir. Dunyadaki birgok etkili milletin, kendi cografyalan uzerinde 
belirli bir gegmisin iginden yogrulup gelmesi esasindaki millet veya medeniyet tanimlan, Turklerin 
gegmisine uymadigindan bazi meseleler ortaya gikiyor. 

Boylece cografyanin genisligi ve farklihgi, Turk Devleti'nin ve milletinin gegmisine yonelen 
sorular igin olumsuzluk igeriyor. Bugun kendisine Turk diyenlerin yasadigi Anadolu sahasina Turkler 
sonradan geldiklerinden buradaki gegmisin bir donemi, Turkler igin yabanci idi. Buna karsihk Turkge 
konusanlann (resmen de Turk dilli sayilan) yasadiklan yerlere Turklerin genellikle sonradan geldikleri 
ileri surulurdu. Ayni sekilde yakin yillara kadar (Sovyet zamaninda) kendilerine "Turk" oluslan ile ilgili 
herhangi bir bilgi sunulmayanlann topraklarma geldikleri belirtiliyor ve Gokturk zamani ile 
sinirlandirihyorlardi. 

Oysa, Turk ile ilgili bilgileri gordukten sonra, mesela, gunumuz Kirgizistani'ndaki Issik gol 
gevresinin Turkun en eski yurdu olabilecegi ortaya gikiyor. Ama ayni anda doguda Gokturklerin 
merkezi Otuken yoresi, XI-XIV. yuzyillara kadar devam eden hatirasi ile dikkati gekiyor. Aral denizi 
gevresi ile Hazar denizi etrafi da gok yonlu bilgiler igeren cografyalardir. §imdiki Kazakistan sahasi da 
Turkun en eski zamanlardan yasayip geldigi yerler olarak kabul edilebilir. 

Cografya, su halde konumuz igin hem etkili, ama ayni zamanda gok genis alanlan igine 
alabilecek bir kavramdir. Bu genis alanlara bugun Turkler disindaki bazi devletler hakim 
bulundugundan konu ciddT bir onem tasir. Turklerin hem oncesinde hem de tarihT devirlerde, kendi 
ulkelerinin bir kesiminde yasadiklannm vurgulanmasi, onemli siyasT sonuglara da yol agabilir. Vaktiyle 
etkili olan bu endise, "Turk" kavrammdan mumkun oldugunca az soz edilerek giderilmeye gahsihrdi. 
Ayni durum bir kisim devletler igin (Rusya, iran, Qin ve Mogolistan) gunumuzde de gegerlidir. 

§imdi, Turk denilen o buyuk denizin igine girmeye gabalayahm. Zihnimize takilan bazi sorular 
sunlardir: 

1. Turk kelime olarak nedir? Bu isim ne zaman ortaya gikmistir? Nasil bir anlam tasimis ve Turk 
ile ilgili ozellikler neler olmustur? 

372 



2. Turk veya daha dogru bir deyimle Turklerin atalan ilk olarak nerede, hangi cografyada ortaya 
gikmistir? 

3. Turklerin atalan hangi tarihte ortaya gikmistir? 

Bunu bilmenin yolu, tarih metodunun iginde yer alan, daha alt ug yolla mumkun olabilir. 

a. Turk dilinin gegmisi, 

b. Turklerin tarihte yasadiklan sahalardaki arkeolojik kahntilar, 

c. Turklerin veya komsularimn destanT bilgileriyle. 

Butun bunlar, zaten kit olan Turklerle ilgili yazili bilgileri ancak tamamlayabilecektir. 

I. Turk Ne Demektir 

A. Turk-Turuk 

1 . Turk 

Turk admin telaffuzu yani seslendirilmesi dikkate deger bir dil meselesi olarak goruluyor. Her ne 
kadar bu isim gunumuzde agik ve kesin olarak Turk seklinde ise de, zaman iginde bir degisme ve 
gelisme gegirip gegirmedigi tartisilabilir. 

Turk adi farkh alfabelerde bu sekilde mi yaziliyordu? Arap alfabesindeki imlasiyla ilgili olarak 
Terk/Turk benzerliginden soz edilebilmistir. Arap kaynaklannda Turk ismi VI. yuzyil sonlanndan 
itibaren gorunmekle birlikte T. r. k unsuzleri arasinda, o, u, 6 veya u seslerini agik olarak belirlemek 
gugtur. Unlulerin e, a, i, i olmadigi kesinlikle agiktir. Arapgadaki telaffuz, belki de kahn olarak "Turk" 
seklindedir. Araplar, en erken bir zamanda Turk'u bilmisler ve tammislardir. Ancak Arapgada Turk'un 
imlasi, kahn ve ince unlu iki "T" harfinden ince olani (te) ile yaziliyordu. Bu sebeple Arapgada Turk'taki 
"u" kahn ve sert bir sesli olmayip, Arapga iginde "u" veya ona yakin bir ses kabul edilebilir. On Asyah 
bir alfabeye sahip Suryani kaynaklannda da Tourkaye =Turkaye okunu§u, kahn unlu "u" okunu§unu 
destekliyor. Bizans kaynaklanndaki seslere gore bu isim u-o arasindaki bir sekilde okunabilir: Tourkos 
gibi. En eski (XI. yuzyil) Rus kaynaklannda Tork olarak bilinmektedir. 

Turk'u erken devirlerde bilip taniyan Bati komsularimn gunumuzde yorumlanabilen tercihleri, 
"Turk" okunusu yonundedir (Araplar, Bizanshlar, Ruslar). Turk okunusu, erken donemlerde, kavrami 
ilk duyan veya kaydeden kisinin tercihine gore bilinmis olarak yorumlanabilir. 

Turk dilinden kalan yazitlarda, Gokturk alfabesinin ozelligi sebebiyle, "T" sonrasi sesin "6" veya 
"u" oldugu kesindir. Buradan anhsihyor ki telaffuzda "u" sesi etkin bulunmaktadir. Alfabelerinin tanidigi 
imkanlara gore XI. yuzyildan sonra taniyanlar da hep boylesine bir okunusu kaydetmislerdir. Boyle 
olunca Arap alfabesiyle, VI. yuzyildan itibaren gorulen T.r.k imlasi kesinlikle Turk okunmahdir. 

373 



2. Turuk 

Turuk seklindeki iki heceli imla, hem gegmiste (VIII. yuzyil) hem de gunumuzde gorulmektedir. 
Bugunku Turkler, ayni buyuk kumeden bazi insanlar ve ulkeler tarafindan iki heceli olarak ifade 
edilmektedir: Turuk. A. Battal Taymas'tan ogrendigimize gore XIX. yuzyil sonlannda Kazan ve Kirim 
Turkleri, kelimeyi Turuk seklinde telaffuz ederlermis (A. Battal Taymas). S.M. Arsal da soyle der:2 
"Turuk kelimesi, Turk isminin yanhs bir telaffuzu ve imlasindan baska bir sey olmasa gerektir. Birgok 
(Turk) lehgeler(in)de bugun de Turk isminin Turuk telaffuz olundugu malumdur." Buna benzer sekilde, 
Macarcadaki Torok sekli de dikkate deger bir ornektir. 

Gergekten de VIM. yuzyila ait Gokturk metinlerinde, bu dile ait alfabede Turk yaninda Turuk sekli 
de bulunmaktadir. Aynca Uygurca Oguz Destani'nda, Oguz Han'in akil damstigi kimselerden birisinin 
adi Ulug Turuk idi (Bang-Rahmeti, Oguz Destani). 

Japon Bilgini Prof. Masao Mori (1921-1996), Turk ve Toruk adlan uzerindeki bir incelemesinde 
Tu-kue/Tucue'nin dogrudan Turk'u karsiladigini kabul eder (G. E. Pulleyblank'e katilir). Gokturk 
metinlerinde mevcud olan iki ayn imladan Turuk'un, Cin kaynaklannda Kagnili anlamindaki Tieh-le'nin 
Turkge karsiligi oldugunu belirtir. Kagnili boylan, eski buyuk hakanligm daha ziyade bati kanadinda 
oturmakta idiler. Prof. Mori'ye gore Bati kanadindakiler kendilerine Turuk, fakat dogu kanadindaki 
boylar ise Turk soyleyis ve imlasini kullanmislardir. 

Prof. Mori'nin belirledigi bu gergek, milat yillanndan onceki bir buyuk birligin, Turk adini 
kesinlikle bilemedigimiz, fakat Bati/Yunan ve Roma kaynaklannin Skit, iran kaynaklannin ise Saka 
dedikleri Hakanligm iginde olusan bir netice olabilir. 

Bir kisim arastincilar, Turk'un "turemek = yaratilmak, var edilmek," fiilinden giktigini dusunerek, 
iki heceli Turuk seklini olagan gormektedir. Turkgenin ig ahenk kurallan geregince kelimenin, T6rok< 
T6ruk< Turuk seklinde ve gelismesi olagandir. 

B. En Eski Sekil ve Anlami 

1. Turk'un En Eski Sekli 

Turk'un en eski seklinin iki heceli olmasi gerektigine dair, XX. yuzyilin son geyregine kadar 
suren biryaygin kabullenme vardir. Cincedeki Tu-kue imlasinin da etkisiyle, iki heceli isim konusunda 
bilginlerin teklifleri olmustur. Marquart ve P. Pelliot, Turkut, P. A. Boodberg Turkuz, S. G. Clauson ise 
Turku kabul ederler. Hatta bu adin, Torok'ten baslayarak T6ruk< Turuk gibi iki heceli seklinden tek 
heceli Turk sekline gegtigi, gelistigini kabul edenler de (L. Bazin) vardir. 

Ancak, en son arastirmalar (G. A. Pulleyblank) Qincedeki Tu-kue seklinin tek heceli oldugunu 
gostermistir. Daha da onemlisi bu isim Gokturklere ait ve VI. yuzyildan kalma Bugut kitabesinde 
(Litvig-Klyastorniy) sogd alfabesiyle tek heceli olarak yazilmaktadir: Turk. Prof. Denis Sinor, daha 

milat yillannda Latin ve VI. yuzyil Bizans kaynaklannda da tek heceli olarak Turk imlasinin esas 

374 



oldugunu belirtir. 

Turk, ashnda tek heceli olup, ancak zaman iginde ve farkli cografyalarda, halkin mahallT 
soyleyisi olarak (Kazan, Kirim) iki heceli olmus ve bu tur soylenis, VIVII. yuzyildan baslayarak 
yuzyillardir devam etmistir. 

2. Anlami 

a. Turk her seyden once bir kisi oglunun, yani insanin adidir. Uygurca Oguz Destani'nda Oguz 
Han'in damstigi akilh kisinin adi "Ulug Turuk" idi. Gokturk metinlerinde de Turk Bilge Kagan, 
kendisinin ayni zamanda "kisi oglu" ozelligini vurgularken, bu gergegi yansitmis olabilir. 

Turk, On Asya mitolojisinde ise Nuh Peygamber'in torunu, Yafes'in oglunun adidir. Genelde 
kavim ve kabilelerin, bu arada Turk Boylarmin birer kisiye baglanmasi geleneginden gikmis olmasi 
gereken bir rivayete gore de Turk, Nuh Peygamber'in torunu, yani Yafes'in ogullanndan birisidir. Bu 
sebeple Ulug Beg'in eserinde kendisine Turkge "Yafesoglan" da denmektedir. Onun olagan kabul 
edilebilecek kardesleri yaninda, Cin ve Rus'un da olmasi, apayn bir rivayetin yankisi olsa gerekir. Bu 
arada hemen ilave edelim ki Ulug Beg'in eserinde Osmanlilann atalannin 15 gobekte Oguz Han'a 
ulastigi rivayeti yaninda, onlann 55. nesilde Magin bin Cin bin Yafes bin Nuh'a ulastiklan da belirtilir. 

Onemli olan, XII-XV. yuzyillarda, dogrudan Turk adh bir insanin, bir zamanlar Issik gol 
dolaylannda yasamis olmasina inanilmasidir. Gergi bu inanisin esasi, Tevrat rivayetleri ile baslamis, 
sonraki islam devri kaynaklannin bilgileri ile yayginlasmistir. Ancak bunlar arasinda da farkhhklar 
mevcuttur. Mesela; Resideddin'in soz ettigi Oguz Destani'nda Yafes'in oglu Turk degil, Olcay Han'dir. 
Hatta dogrudan Yafes'e bu adin (Olcay) verildigi dahi soylenirmis. 

Turk, bir tur aile igi iliskilerle ilgili bir kelime de sayilabilir. Netekim Turkun, Baskirtlarda kadinin 
baba-evinden getirdigi mal (mesela hayvanlar=atlar) demektir (Togan, Hatiralar). Benzer bir kelime 
Torkun, Kirgizlarda da mevcuddur. 

b. Turk, aynca Turkge bir kelime olarak da bir anlam tasimaktadir. "Turk"un anlami ile ilgili 
olarak Gokturk Devri Turkgesindeki metinlerde agik bir kanit yoktur. Fakat muhtemelen "Turk", 
Gokturk gagindan sonra da ayni anlamda bir kelime olarak Uygur gagi Turkgesinde devam etmistir. F. 
W. K. Muller'in tespit ettigine gore metinlerde Turk, "erk" ile birlikte gegmekte ve "kuvvetli, guglu" 
anlammda olmaktadir. Bu anlami, Turkge metinlerin ruhuna da uygundur. Bir kisim arastincilar 
Turk'un bu anlami sebebiyle, Turklertarafindan bir kavim adi olarak benimsendigini ileri surerler. 

Turk kelimesinin yukarda sozunu ettigimiz anlami, bu kelimenin goruldugu Turkge belgelere 
gore agiklanabilir. Gokturk yazitlannda "Turk yigit Beyler, buyruklar, tigitler" gegtigi gibi, Uygurca 
metinlerde de "Turk gerig" bigiminde de goruluyor. Buradaki "Turk", yukarda sozu edilen anlama gore, 
yani "guglu, kuvvetli" olarak agiklanabilir. Kutadgu Bilig'de de "erk" ile birlikte gegtiginde Turk, "gug, 
kuvvet" anlamindadir. Ancak orada, Turk artik bir millet adi olarak da vardir. 

375 



Kasgarli Mahmud, XI. yuzyil sonlannda kaleme aldigi eserinde Turk admin anlamiyla ilgili 
bilgiler de vermektedir. Ona gore Tann'nin dogrudan kendi kavmine verdigi bir isim olan Turk ayni 
zamanda "kemal, olgunluk gagi" anlamindadir. 

Turk kelimesi, ilk zamanlardakine yakin bir anlamini Qagataycada da korumustur. Babur'un 
gaginda (1483-1530) Turk "mert, yigit, kahraman ve cesur asker" gibi anlamlarda idi: "Turk ve 
merdane ve kihghk yigit idi". "Ahmet Bek, "Turk kisi, veli merdane ve devlet-hak idi" denmektedir. R. 
Rahmeti Arat, Baburname'yi sadelestirirken buradaki "Turk"e "kaba" manasini vermistir. 

XI. yuzyilda Selguklu Devleti'nin kurulusundan sonra iran etkisiyle olsa gerek, bazi yorelerde 
Turk'un anlami biraz degismistir. XIII. yuzyildan itibaren Turkiye Selguklulannda (A. Eflaki ve Elvan 
Celebi) baslayarak "saf, sade-dil ve bahadir", hatta "kaba" anlami belirmeye baslamistir (Elvan 
Celebi). Qunku Turk, bir yonuyle sehirlerde oturmayan kimseler gibi bir anlam kazanmaya baslamistir. 
§ehirlere yerlesenler ise, artik o sehrin kimligi ile (sehrT) anilir olmuslar, "Turk ve sehrT" ayn iki zumre 
gibi gosterilmistir. 

Osmanli devrinde, ozellikle XVI. yuzyil sonrasinda Turk'un anlami da yukardakilerin bir devami 
niteligindedir. 

Yakin zamanlar: XIX. yuzyihn insani Ahmed Vefik Pa§a'nin Lehge-i OsmanTsi'ne gore Turk, 
"sahra-ni§in olub §ehristana dahil olmayanlara Turk ve Oguz ism-i umumisi kalmagla ileride Turk 
tabiri kaba, rustaT (koylu), Oguz sade, safdil, manasina sarf olunmu§tur" denmektedir. Bati 
Turklugunde, Oguz ile Turk'un anlam olarak birbiriyle kan§mi§ oldugunu da belirtelim. 

3. Ba§ka Milletler 

Turk'e kom§u olan milletler de Turk kelimesine belirli bir anlam vermi§lerdir. Bunlar arasinda 
ozellikle Qinliler ve Araplar dikkati geker. Cin kaynaklanna gore Turk (=T'u-kue/Tu-chueh) "migfer- 
tulga" anlaminda imi§. Turkler bu adi, oturduklan yoredeki migfer=tolga bigimindeki dagin §eklinden 
almi§lar imi§. 

Gegen XIX. yuzyildaki ara§tincilar Turk admin anlami olarak, Cin kaynaklannin belirttigi bu 
anlami hep onde tutmu§lardir. Gergekten de Hoten (Sakalannin) dilinde "ortu, kapak" anlaminda 
Tturak kelimesi (Turkgesi kapqag) vardir. Bu soz kavim adi olarak Turk ile ayni oldugundan Cin 
kaynaklannin ifadesinin bir temeli vardir. Fakat bu yorum, sadece bir kelime benzerligine 
dayandigmdan, sonraki devirlerde, kulturel bakimdan herhangi bir etkinligi olmamistir. Bu arada Arap 
harfleriyle Turk ile ayni yazilan bir Farsga kelimenin anlami da migfer-tolga demektir. 

Araplar, Turk'e Arap alfabesindeki yazihsi sebebiyle daha degisik bir anlam da yuklemistir. 
Daha once de belirttigimiz gibi, terk ile Turk ayni sessiz harflerle T. r. k yazihyordu. Cahiz basta olmak 
uzere birgok Arap kaynagi ve bu arada cografyacilar, Turk'e, "terk"e bagli bir anlam vermislerdir. Bir 
kisim insanlar Yecuc-Mecuc seddinin otesinde terk edilmis bir kavim olduklanndan dolayi, o insanlara 

376 



terk yani terk edilmis olan anlaminda Turk denmistir. GerdizT'ye (6. 1048) gore Turk diyan insandan 
hali, yani terk edilmis oldugundan bu ad verilmistir: "Mamurluktan uzak oldugu igin Turkistan ulkesine 
Turk adi verildi". 

Turk, yukarda da belirttigimiz uzere, Turklerin genellikle Arap alfabesini kullandiklan 
zamanlarda, on dokuzuncu yuzyil sonlarma kadar Arap alfabesinde esas olarak t. r. k "Terk" diye de 
okunacak bigimde yazihrdi. XIX. yuzyil sonlannda bir kisim Turkler, bunu "terk"den ayirmak ve agik 
olarak "u" okutmak uzere bir vav harfi eklemek istediler (T. u. r. k). Ancak Turk'un, yuzyillardir devam 
edegelenin aksine boyle yeni bir imla ile yazihsi onceleri hayli yadirgandi ve "Turk"u yeni Arap alfabeli 
imlasi ile yazanlar "Vavh Turk" diye kugumsendi. 

C. Yeni Manalandirmalar 

1. Kasgarh Mahmud'a gore, Turk hakkindaki en eski bilgilerden birisini vermis olan Kasgarh 
Mahmud, 1074'te yazdigi eserinin Turk maddesinde (Besim Atalay Cevirisi, I, 350-351) soyle 
demektedir: 

"Turk Tanri yarligayasi Nuh'un oglunun adidir. Bu Tann'nin, Nuh'un oglu Turk'un ogullanna 
verdigi bir addir... Turk sozu Nuh'un oglunun adi oldugundan bir tek kisiyi bildirir: Ogullannin adi 
oldugunda 'beser' kelimesi gibi gokluk ve yigini bildirir. Nitekim Rum kelimesi ishak oglu lysu'nun oglu 
Rum'un adidir; ogullan da bu adla amlmistir. Turk kelimesi de boyledir. 

Bize ad olarak Turk adini Ulu Tanri vermistir dedik. Qunku (islam Peygamberi'nin soyledigi) 
hadis soyledir: Yuce Tanri 'benim bir ordum vardir, ona Turk adini verdim, onlan Dogu'da 
yerlestirdim. Bir ulusa (kavme) kizarsam Turkleri o ulus uzerine musallat kilanm' diyor. iste bu Turkler 
igin butun insanlara karsi bir ustunluktur. Qunku Tanri onlara ad vermeyi kendi uzerine almistir. Onlan 
yer yuzunun en yuksek yerinde, havasi en temiz ulkelerinde yerlestirmis ve onlara 'Kendi Ordum' 
demistir. 

Bununla beraber Turklerde guzellik, sevimlilik, tatlilik, edeb, buyuklerini agirlamak, sozunu 
yerine getirmek, sadelik, ogunmemek, yigitlik, mertlik gibi sayilmaya deger nitelikler gorulmektedir". 

2. Turk admin XIX. ve XX. yuzyil bilginlerince, arastirmalan sonucunda teklif edilen anlamlan da 
bulunmaktadir. Biryaygm yorum, Turk'u, "toru-mek= ture-mek" kokune de baglamaktadir. Nasil "yuru- 
mek" mastanndan yoruk veya yuruk varsa, "ture-mek"ten de, turemis, var olmus, yaratilmis 
anlaminda Toruk kelimesi ortaya gikmis olabilir. Zaten "Turk" admin yaygin bir sekli de T6ruk=Turuk, 
bigiminde olup bu da "var olmus, ortaya gikmis, bir sekil kazanmis" anlaminda olabilir. Hatta "Turk"un 
bu anlami, Kasgarli Mahmud'un soyledikleri ile de desteklenebilir. 

Turk'un belirli bir kokten giktiktan sonra, anlam bakimindan gelismis olabilecegi ileri suruluyor. 
Buna gore Turk, oncelikle "var olmus, turemis" anlaminda olmus, daha sonraki bir donemde "guglu, 
kuvvetli" anlamlanni kazanmistir. Gergi G. Clauson gibi, Turk'un "sert, guglu, kuvvetli" manasinin G. 

377 



Nemeth'in ileri surdugu kadar etkili olmadigim soyleyen bilim adamlan da vardir. Fakat XI. yuzyila 
dogru bu anlam da yumusayarak, "gelismis, kemale ermis, olgunlasmis" sekillerini almistir. 

ibrahim Kafesoglu, bilinenleri soyle ozetlemis idi (Tarihte Turk Adi; islam Ansiklopedisi, Turkler 
mad): Turk kelimesinin ilk ortaya gikan seklinde "var olmus, yaratilmis, sekil kazanmis" yani "varhk ve 
insan" manasi seziliyor. Uygur metinlerinde ise Turk'un "guglu, kuvvetli" anlami vardir. Daha sonra ise 
Kasgarli Mahmud devrinde artik "olgunluk" anlami yuklenmistir. "Turk" XI. yuzyilda artik "kemale 
ermis ve olgun" anlamindadir. 

Turk kelimesinin anlami olarak, "nizamli, duzenli ve toreli" demek oldugunu ileri surenler de 
vardir. 

Goruluyor ki Turk anlam olarak oldukga belirgin bir genislige sahiptir. 

Kisaca yeniden ozetlersek: Turk adi, bu sekilde Turkgenin eski kultur kelimelerinden birisi olarak 
milattan onceki bin yil sonlannda olusmaya baslamis, milat yillannda kesin olarak bir kume insani, bir 
halk toplulugunu karsilayan, igine alan bir ozellik kazanmis olmahdir. Boylesine bir anlam ozdesligi 
sebebiyle, benzer ve ortak ozellikler igeren, fakat kendilerine ayn alt isimler de verilen insanlar 
(Turkler) igin de birlestirici bir ad olmustur. 

Gokturk Devleti, ismiyle ve cismiyle, kisacasi her seyi ile tarn bir Turk Devleti idi. Bu devletin 
Turk varhginin ve Turk admin, insanhgin degil, ancak uluslararasi ve ozellikle Bati dunyasindaki tarih 
sahnesine gikisi gok etkili olmustur. Boyle bir siyasi birlik, kendi zamaninda Turk olusu ile, hem siyasi 
hem kulturel buyuk etkiler yapabiliyordu. Asya ve Avrupa'nin bir kesimini birlestiren bu buyuk devlet, 
muhakkak mirasa sahip olmustu. Ayni sekilde adiyla olmasa da, siyasi birligi sebebiyle, Osmanh 
Devleti'nin etkili durumunu ve Turkluk agisindan onemli katkilanni, ilerde aynca soz konusu 
edebilecegiz. 

II. Turk'un insan Boyutu 

A. Turk insani ve FizikT 

Ozellikleri 

Kendilerine Turk adi verilenler acaba kendileri veya komsulan tarafindan nasil taninmakta ve 
nasil bilinmektedir? Turk'un kendisine mahsus bir tipi, konusmasi, edasi veya giyimi var midir? 
Mesela X. yuzyihn Arap cografyacisi istahrT (951 m.), Halag/Kalaglar hakkmda, onlann Turk tipinde 
olduklanni, Turkge konustuklanni ve Turkler gibi yasadiklanni belirtmistir. X. yuzyihn bu gergegi, 
oncesinde ve sonrasindaki olup bitenlerle de birlikte dusunulebilir. §u halde Turk igin, oncelikle tipi, 
sonrasinda dili ve en sonunda hayat tarzi soz konusu edilebilir. Ancak burada biz, konuyla dolayh 
ilgisi sebebiyle bunlardan kisaca soz etmek durumundayiz. 

1. Turk'un Tipi 

378 



Turk, X-XI. yuzyillarda, komsulannca artik belirli bir tipe ve fiziki ozelliklere sahip insanlar kabul 
edilmislerdir. Boylesine fiziki ozelliklere sahip olus, muhtemelen Turk adinin yayginlasmasinda da en 
onemli etkendir. 

Kendilerinde ortak ozellikler gorulen kimselere onlar kendilerine, ozlerine kisi grup veya devlet 
adi olarak neyi benimserse benimsesinler komsulan tarafindan Turk olarak adlandinlmislardir. ilk 
Osmanh doneminin tarihlerinde, devlet hayatiyla ilgili olarak hig Turk gegmedigi halde, komsulanyla, 
ozellikle Avrupahlarla iliskilerde temas edilen Osmanh insanlan hep Turk olarak bilinmektedir. 

Turk, boylece ayni ozellikler igeren insanlann ortak bir adi olmustur. Peki bu ortak ozelliklerin 
fizikT yam ve yonu neler olabilir? 

Turk oncelikle yuzuyle dikkati geker ve Turk'un yuzu komsulanna gore daha gikik elmacik 
kemikli ve gekik gozludur. Burada dikkati gekmek istedigimiz husus, bu turden ozelliklerin 
"komsulanna gore" belirlenmis ve tespit edilmis olmasidir. Qunku yukarda saydigimiz gikik elmacik 
kemikli ve gekik gozlu olus, Cinlilere gore gegerli olmayip, batidaki komsulanna iranhlara veya Yunan- 
Romahlara goredir. Ashnda Turk'un dis gorunusu Cinlilerden ve Mogollardan da farkhdir. Batidan 
bakihnca ilk anda bunlar arasinda bir fark yokmus gibi gorunse de, Turk kendisine mahsus ozellikler 
igerir. 

Bu arada Turkleri etkileyen ve sasirtan, Turk'un ilk gorenlerin kendi etraflanna gore hayli farkli 
olduklanndan Turkleri abartarak tasvir etmeleridir. "Basik burunlu, genis yuzlu, nerede ise hig yokmus 
gibi kuguk gozlu" tasvirlerin gergegi tarn aksettirmedigi agiktir. Oysa daha erken devir Arap 
kaynaklannda "basik burunlu, kuguk gozlu, genis ve orsle dovulmus kalkan gibi kirmizi yuzlu, yapisik 
kulakli Turkler" tasvirleri vardi. §uphesiz butun bu tasvirler, olumsuz bir bakis agisinin etkisiyle 
kaleme alinmislardir. 

Gunumuzde, Turk'un gergek fizikT ozelliklerini gok daha sihhatle belirleyebiliriz. Qunku 
devrinden kalmis ve yaziya degil, dogrudan resmedilmis veya kazinmis goze hitap eden bilgi 
imkanlanmiz vardir. Oncelikle, daha onceki yuz ve hatta bin yildan kalmis olanlar da dahil olmak 
uzere, ozellikle VI. yuzyildan sonraki Goktiirk gagindan yuzlerce heykel bilinmektedir. Bir tur mezar 
tasi, mezarda yatan kisinin kendi tasviri kabul edilebilecek bu eski Turk mezar heykelleri, Turk 
insaninin, oyle tasvir edildigi kadar gekik gozlu veya "mongoloit" olmadigini agikga gostermektedir. 

Gokturk gagi heykellerinin en guzel ornegini Kol-tigin'e ait kabul edilen bas heykeli 
gostermektedir. Bu heykelin gosterdigi Turk, baska orneklerine daha geg zamanlarda mesela XIII. 
yuzyilda Turkiye Selguklu Sultanlannin, mesela Alaeddin Keykubad'in (6. 1237) ginilerdeki resimlerine 
benzemektedir. Burada, yukardaki yazili tasvirlerin belirttigi bir asm ozellik yoktur. Aksine, belirli bir 
tenasub, uyumlu ve ahenkli bir gorunus etkendir. 

Turkler, VIM. yuzyildan sonra, her turlu faaliyetine katildiklan islam Devleti'nin, ozellikle Abbasi 
Halifeleri devletinin gorsel kaynaklannda agik olarak tasvir edilmektedir. Minyaturlerdeki tasvirler, 

379 



suphesiz yapan ressamin gevresinde gok bulunan tipleri de yansitmis olabilir. Bunu en iyi sekilde 
Oguz Han Destani'nm Resideddin Fazlullah'in unlu eseri Cami ut-Tevarih nushalanndaki Oguz Han 
ile ilgili minyaturlerin, yazmalardaki aynliginda gorebiliriz.3 

Turk, bugun kesinlikle bin yih askin bir suredir fizikT gehresiyle de kesin olarak takib 
edilebilmektedir. Bu fiziki gehredeki ozellikler, iklim, cografya sartlan ve oteki insan unsurlan ile her 
yerde ayni ozellikler gostermeyebilir. Bunun igin, uygun cografyalardaki uygun mekanlar, asIT 
ozelliklerin yasamasinda daha etkin olmuslardir. 

Turkler, kadiniyla, erkegiyle kendilerine mahsus ozellikleri olan, daha da onemlisi hemen butun 
komsularimn guzel bulduklan insanlardir. Turk'un "guzel" olusunun veya "guzel" sayilmasinin 
kaynaklara bakinca abartili bir yam yoktur. XI. yuzyil insani Kasgarli Mahmud Turk'un ozellikleri 
arasinda en basta "guzelligini, sevimliligini ve tatlihgim" saymaktadir. XII. yuzyil kaynagi Mucmel ut- 
Tevarih, Turk un guzel, fakat kan dokucu ozelliginin yildizina ait bir talihlilik oldugunu belirtiyor. 
Turklerin "guzel" insanlar olusu, Orta Cag iran edebiyatinda gok etkilidir. Yagma ve Qigil Turk 
boylannm guzel insanlan yaninda Hita ve Hoten Turkleri de guzel ozellikleri ile unludurler. Bu etkilerin 
izleri Osmanh-Turk edebiyatinda agik olarak gorulur. 

Turk'un kendisine mahsus hemen butun ozelliklerini, yakin yuzyillarda en agik olarak gosteren 
Osmanh Devleti'nin kurulus yillanndaki, Beg ve Sultanlanmn tammlari, Turk tanimi igin onemli 
sayilabilir: XVI. yuzyilda kaleme ahnmis olan Kiyafet'ul-insaniyye fT §emaili'l-Osmaniyye mesela 
1389'da Kosova'da sehid olan Murad Beg'i soyle tammhyor: 

"Orta boylu, degirmi suretlu, mubarek yuzu etlu, kirmizi ak benizlu, sehla gozlu, mulayim ve latif 
sozlu, gatma kaslu, iri incu dislu, sahin bakislu, kog burunlu, mubarek sakah seyrek, kird (yuvarlak) ve 
mevzun, sebeleti (biyiklan) bahadirane, genesi uzun, gerdeni (boynu) bulend (yuksek), sTnesi basit 
(genis), kollan kavi (guglu) ve tavil (uzun), ozengiligi bT-misl..., barmaklan etlu, mehib selabetlu". 

Osman Gazi, yukardakilerden de daha sade olarak tammlanir: "Orta-uzun boylu, yassi 
yagnnlu... kasi siyah ve gatma, ela gozlu, kog burunlu, degirmi yarasik seyrek sakallu, iri dislu, kaba 
avazlu, arslan betimlu" veya Orhan Gazi; "kaslan hilal gibi gatma... ela gozlu, kog burunlu, tatlu sozlu, 
sinesi yassi, aim aguk.... pengesi arslana benzer, yarasuk sakallu, bahadirane biyiklu" idiler. Yildirim 
Bayezid'e "kog burunlu, koy heykellu", Qelebi Sultan Mehmed'e "ince uzun boylu" denmektedir. II 
Murad Han'in burnu "rast" yani duz imis, Fatih Sultan Mehmed de "uzun boylu" olarak tammlamyor. 

Turk'un fizikT ozellikleriyle ilgili olarak, Cin kaynaklanndaki resimlere, Saka/Skit ve sonraki devrin 
arkeolojik bakiyelerine, heykel ve kabartmalanna da bakabiliriz. XI. yuzyildan sonra giderek artan 
munyaturler de Turk insanimn gorunusunu belirlemek igin yararli olabilecektir. 

Turk'un gorunusu, onun yasadigi yerden, cografyasindan ve ikliminden buyuk olgude 
etkilenmistir. Bu etkilenmeyi, cografya ve iklimin, hava ve suyun Turklerin sekillerini etkiledigini XIV. 
yuzyilm baslannda Resideddin de agik olarak belirtmektedir. 

380 



2. Turk'un Temel Ozellikleri 

ilk bakista etkili olan fizikT ozelliklerinin yaninda, disardan gorulmeyen, fakat onu Turk yapan 
ozellikleri vardir. Bu turden ozellikleri, Turk'u yakindan tanidiktan sonra herkes kabul ve teslim 
edecektir. 

Arap muellifi Cahiz'den (6. 869) itibaren, Turk'e verilen ve yuklenilen ozelliklerin baslicalan 
sunlardir: 

1. Turk, edepli, terbiyeli, akilh ve temiz kalplidir, hazimlidir; hosgoruludur; tedbir sahibidir. 

2. Turk yerini, yurdunu gok sever. Ondan ayn dustugunde orasini her zaman ozler. 

3. Turk, saglam yapihdir, cesurdur, kahramandir. iyi savasir. Turk ancak korkulmasi 
gerekenden korkar. Turkler iyi savasgi oluslan sebebiyle, butun Orta Caglar boyunca, dunyanin da en 
segkin askerlerinden sayilmislardir. 

4. Turk temiz kalplidir, agik sozlu ve agik yureklidir. Onun bazen "saf" ve "sade-dil" olarak ifade 
edilen4 bu guzel ozelligi, zamanla yadirganacak, adeta 'ahmak' gibi biranlama kadar gidecektir. 

5. Turk namusludur, guvenilir insandir. 

6. Turk, teskilatgidir; dolayisiyla itaatin, emir-komutanin ne oldugunu bilir. O yalniz oldugunda iyi 
bir onder oldugu halde, basinda kendisinden daha ustun yetenekli birisi oldugunda ona severek itaat 
eder. 

7. Turk zayif ve acizleri korur; savas zamanlannda korkung bir muharip gorunumunde ise de o 
bans zamanlannda en sakin insandir. Bu zamanlarda gelene gidene yemek yedirir-igirir, yardim eder. 

8. Turk tabiatin iginden geldiginden, kuguk yaslanndan itibaren hayat kavgasina ahsmistir. 
Hayatin ve yasamamn zorluklanni bilir ve onlan gozmeye yatkindir. Cahiz'in dedigine gore "Turk, eli 
kolu bagli olarak bir kuyuya atilsa, mutlaka bir garesini bulup kurtulur". Belki bu sebepten daha 
dogustan iyi mucadeleci ve kavgacidir. 

9. Turk gergi kimi zaman rahata kavusunca gevser, hatta bazen komsularimn etkisinde kahr. 
Ama gokgegmeden kendi ozelliklerine donmesini bilir. 

10. Turk, gogunlukla et yemekle birlikte saghk bakimindan bunu dengelemesini bilmistir. 

11. Turk, tabiata karsi gok tahammulludur. Hayatin gugluklerini guler yuzle karsilar. Turk ati da 
ayni zamanda gok tahammulludur. 

12. Turk, hem goban, hem seyis, hem cambaz, hem bir baytar hem bir suvaridir. Cahiz'in dedigi 
gibi "hulasa Turk bash basina bir milletdir". 

381 



Turkler, dunya cografyasinda sayica gok kalabahk bir millet olmamakla birlikte, komsulanna 
gore ustun ozellikleri sebebiyle Cihan tarihinde segkin ve gok onemli bir yer tutmuslardir. Bunun belli 
baslan sebeplerini de soyle siralayabiliriz: 

a. Turk, teskilatgidir; teskilatgi ozelligi onun sadece halkini degil, ozellikle silahli kuvvetlerini 
segkin bir hale sokar. 

b. Turk, durmak nedir bilmez; o her zaman gahsir. Hepsinden onemlisi durmaksizin kendisini 
asmak ve yenilemek ister. 

c. Turk, "sade" insandir: O kisa ve 6z konusur; uzun ve bos sozlerden nefret eder. Bu sebeple 
"sadelik, agik ve yahn" olmak onun en belirgin vasiflanndandir. 

d. Turk, ata erken zamanlarda sahip oldugundan, atm surati ve hareketli olusu sebebiyle 
komsulanna buyuk ustunluk saglamistir. Bu sebeple olsa gerek Cahiz soyle diyordu: "Turk'un 
omrunun at uzerinde gegen gunlerinin, yer uzerinde oturarak gegirdigi gunlerden daha gok oldugunu 
gorursun". 

e. Turk, bir maden olarak "demir"i erken bir zamanda bilmis, demiri gelik haline sokarak guglu 
silahlara sahip olmustur. Boylesine ustun silahlan ve yukarda sozunu ettigimiz "at"i ile komsulanna 
karsi basanli olmustur. 

Turk boylece kendisine mahsus ozellikleriyle, dunya uzerinde ve komsulan arasinda segkin bir 
yere sahip olmustur. 

Turk ile ilgili olarak Afrasiyab'dan (yani Alp Er Tunga) nakledilen bir soz varmis: "Turk, sedef 
iginde deryada bulunan bir inci gibidir. Kendi yerinde (yurdunda) bulundugu zaman kadir ve kiymeti 
bilinmez. Lakin oradan gikinca, denizden ve sedeften gikmis bir inci gibi kiymetlenir". 5 

Yukarda, Turk ile ilgili ilk bilgileri verdigimiz sirada, Turk'un bazi temel ozelliklere sahip oldugunu 
belirtmis, bunun olusmasinda cografyanin, iklimin ve hatta hayat tarzinin belirleyici ozelliklerine temas 
etmis idik. Turk'u belirleyen ozelliklerde cografyanin, yani Turk'un yasadigi yerin etkili oldugunu VIII. 
yuzyil insani Cahiz basta olmak uzere pek gok gozlemci (Resideddin gibi) dikkat etmislerdir. Hatta 
Cahiz, Turk'un sonradan geldigi On Asya'daki yerlerde de etkisini gosterir. Bu sebepledir ki Turk'un 
Yurdu'nu, yani Turklerin asil hayat sahalanni kisaca belirlemek gerekir. 

Boylece Turk'un yasadigi yere gegebiliriz. 

B. Turk'un Yasadigi Yer 

1. Turkistan 

Turk, genel olarak, en eski zamanlardan beri kendi ulkesinde, kendi diyannda yasamaktadir. 

Kasgarli Mahmud, Turk'un yasadigi yerlerden Turk Eli, yani Turk Diyan derken, muhakakk ki Turk'un 

382 



yasadigi yeri anlatmistir. Ashnda onceleri cografya, Turk'e belirli ozellikler verdikten sonra, Cahiz'in 
dedigine gore Turk, bu defa yeni gelip yasamaya basladigi cografyayi da kendisine benzetiyordu. 
Turk ile yasadigi yerler bir ifade baska ile ozdes gibi oluyordu. Buradaki ozdeslik, en sade sekliyle yer 
adlannda agikga kendisini gostermektedir. 

Turk'un yasadigi yer, Turk-eli veya Farsgasi ile Turkistan'dir. Turklerin kendi yasadiklan yere 
verdikleri genel Turkge adi, ne yazik ki bilemiyoruz. Turk-eli denmis olmasi en buyuk ihtimaldir. Bu 
bolumun en basinda, XIV. yuzyildaki bilgiler Turkleri ozellikle "sahra-nisin", yani bozkirlarda 
yasayanlar olarak tanimlamaktadir. Ancak, genellikle kabul edilen bu sozler ve hukumler, tabiatiyla 
tarn olarak dogru degildir. 

Sahra-nisinlik yaygin anlamiyla gogebelik demektir. Burada soz edilebilecek "gogebelik" ise, 
Turkler agisindan sadece bazi tarihi devirler igin soz konusu olmustur. Mesela XI. yuzyildaki Bati'ya 
dogru buyuk gog sonrasinda On Asya sahasinda pek buyuk gog hareketi olmamistir. "Gogebelik" 
olarak ifade edilen hareket, yani Turk'un gogebeligi, onun tercih ettigi ekonomik hayattan, hayvan 
besleyicilikten ve bu sebeple sene boyunca hayatmi mevsimlere gore farkh yerlerde ve mekanlarda 
gegirmesinden dogmustur. 

Yukarda, Turklerin kendi oturduklan yere bir buyuk butun olarak Turk-eli demis 
olabileceklerinden soz etmistik. Turkistan, ozellikle Arap ve iran kaynaklannda IX. ve X. yuzyildan 
itibaren Ceyhun nehri otesine verilen bir isimdir. Dogrudan da Turk ulkesi demektir. "Turkistan" Turkge 
bir kelime olmadigindan bu ifadeyi komsulan, Turklerin yasadigi sahalara vermislerdir. Nitekim 
Turklerin yasadiklan yerlere bu ve benzeri adlan sadece Turkler degil, ayni zamanda komsulan da 
vermis ve kullanmis olmahdirlar. 

Turkistan, Turklerin yasadiklan yeri belirleyen en onemli ve yaygin bir isimdir. Gunumuzde 
Hazar Denizi'nin dogusundan, Ceyhun otesine ve Altaylara kadar uzanan bolgeye Turkistan 
denmektedir. Tann daglan, Turkistani Bati ve Dogu olarak ikiye ayirmaktadir. Bati Turkistan XIX. 
yuzyil sonlannda Rusya'nin idaresine gegmis, Dogu Turkistan sahasi ise Cin idaresinde bulunmustur. 

Turkistan adi, ig Asya'da, "Turk" adini ve varhgini belirleyen en onemli unsurlardan birisidir. Bu 
sebepledir ki, bu sahaya hakim olan Turklerin disindaki siyasT gugler bu adi kullanmazlar. Boylece 
1924 senesinden sonra Turkistan ig Asya siyasT terminolojisinden kalkmistir. Bugun de Dogu 
Turkistan kelimesi, Cin ve onun cografT isimlerine tabi olanlartarafmdan kullanilmamaktadir. 

Turkistan olarak kimi zaman Karadenizin kuzeyi de (Eflaki, II, 981: Dest-i Turkistan) 
anlasilmistir. Turklerin yasadigi yer anlaminda Dogu Anadolu sahasi da (Evliya Qelebi), bu adla 
amlmistir. XIX. yuzyihn ortalanndan itibaren Osmanh Padisahlan (Abdulmecid, Abdulaziz, II. 
Abdulhamid ve Mehmed Resad), kendilerini "Turkistan ve samil oldugu memalik ve buldanin 
Padisahi" olarak tanimliyorlardi. 

Turkistan adi, dogrudan Turkge olmadigindan, bu sahaya Turk-eli denilmesi teklif edilmektedir. 

383 



Bu arada Ziya Gokalp'in unlu bir siirinde gegen Turan kavrami da dikkati gekmektedir: 

Vatan ne Turkiyedir Turklere ne Turkistan 

Vatan buyuk ve muebbed bir ulkedir: Turan 

Orta Cag iran tarihgiliginin etkisiyle ortaya gikan Turan, irec'in ulkesi iran'a karsi, Turec=Tur'un 
ulkesi anlamindadir. Tur/Turec'den sonra gelenler arasmda iran ile kiyasiya savasan Afrasiyab=Alp 
er Tunga vardir. Bu sebeple Turan, Afrasiyab=Alp Er Tunga'nin ulkesi olarak unludur. Turk kavrami 
agismdan, DestanT devirler disinda bir hatirasi yoktur. 

2. Turkiye 

Turklerin yasadiklan yerlere baskalan tarafindan verilmis olan bir kavram da Turkiye'dir. Bugun 
Bati Turklugunun en buyuk kitlesinin yasadigi devletin resmi adi bu isimdedir. Gergi Turkiye 
Cumhuriyeti Devleti'nin uzerinde oldugu topraklar Anadolu ve Rumeli adlanni tasimaktadir. En erken 
bir zamanda XI. yuzyilda bu sahaya islam cografyacilan Diyar-i Rum, yani Romalilann ulkesi 
demekte idiler. Buranin gunumuzdeki yaygin adi olan Anadolu, Grekge bir kelimedir. Eski Dogu Roma 
Devleti'ne ait topraklara eskiden Anadolu degil, Diyar-i Rum denilmis, ve bu sonraki yuzyillarda da 
(XII-XIII.) devam etmistir. XIV. yuzyilin ikinci yansinda kullanilmaya baslanan Anadolu da Grekge bir 
kelime olup, "Dogu" demektir. TabiT burada sozu edilebilecek Dogu kavrami, ancak Canakkale ve 
istanbul Bogazlannin batisindan bakilmca soz konusu olabilecektir. Turkler de buraya ancak XIV. 
yuzyil ortalanndan sonra hakim olabilmislerdir. 

Buna karsihk, XI. yuzyildan itibaren, Diyar-i Rum ulkesine gelen Avrupalilar, Turklerin 
oturduklanni gordukleri bu ulkeye, Turklerin memleketi anlaminda Turkia=Turchia/Turkhia demislerdir. 
6 Qunku onlar Araplann oturdugu yerlere de Arabia diyorlardi. 

Turk'un oturdugu yerlere verilen Turkia=Turkie adi, gunumuzde Turkiye Cumhuriyeti'nin adinda 
da yasamaktadir. Ancak bu kavram, sadece yakin zamanlarda ve sadece On Asya Turklugu ile ilgili 
degildir. Benzer kavramlar, Avrupa dillerinde veya Arapga olarak baska sahalardaki Turkler igin de 
kullamlmislardir. 

CografT terim olarak Turkiye= Turkia adi Orta Caglarda gok genis sahalan gostermekte idi. 
Bizans kaynaklan, VI. yuzyilda ig Asya igin Turkia tabirini kullanmislardi. Ayni tabir, IX-X. yuzyillarda 
idilA/olga'dan Orta Avrupa'ya kadar uzanan Hazar ve Macar ulkeleri igin de kullamlmistir. Hatta o 
zamanlar Dogu Turkia =Hazar ulkesi olmus iken Bati Turkia, Macar ulkesi anlaminda olmustur. 

XIV. yuzyildan itibaren Avrupah gozlemciler, XIX. yuzyil ortalanna kadar Dogu Anadolu'dan 
Turkomania, yani "Turkmenlerin memleketi" olarak soz edeceklerdir (Baykara, 1976). 

Bu arada hemen ilave edelim ki Misir'daki Kolemen/Memluk Devleti, XV. yuzyil kaynaklannda 
Ed-Devlet'it-Turkiyye yani Turk veya Turklerin Devleti olarak biliniyordu. 

384 



Avrupali gozlemcilerin Turklerin gelip yerlestigi bu diyan "Turklerin Ulkesi", yani Turkia, Turkie 
(Turkiye) olarak tanimlamalan sonucu ortaya gikan Turkiye adi, uzerinde yasadigimiz topraklan 
tanimlarken Anadolu kavramindan, en azindan iki yuzyil daha eski bir gegmise sahiptir. XII. yuzyilda 
kesinlikle bilinen Turkiye'ye karsihk bu topraklar XIV. yuzyihn ikinci yansindan sonra ancak Anadolu 
olarak da amlmaya baslayacaktir. 

3. TabiT Ozellikler ve iklim 

A. TabiT Ozellikler 

§imdi de Turk'un yasadigi yeri, fiziki ve tabiT ozellikleriyle kisaca tanimlayahm. Turk'un yasadigi 
yerde sadece bozkir degil, ayni zamanda dag (tau, tav) da olmahdir. Bu daglar sira sira olup, asilmasi 
gug de olabilir. Fakat, daglar ne kadar yuce olsa da yine de asilacak bir yeri, bir beli, gegiti olabilir. 
Daglardaki inler, magaralar (ungur) gerekirse insanlar, fakat daha gok esya ve uretilen mallar igin birer 
saklama yerleridir. En eski hatiralarda bunlarda kiymetli varhklar ve hazineler saklanabilirdi. 

Turk'un yasadigi yerde bozkirda ayni zamanda ot, gayir, gimen, ger-gop fazla olmahdir. Qunku 
orada Turk, kendi yiyecegini teskil eden hayvanlanm gudecek, onlann beslenmesini saglayacaktir. 

Turk'un yasadigi yerde su da bol olmahdir. Kaynaklar, bulaklar, pinarlar ve bunlann akip giden 
ayaklan hem insanlan hem de hayvanlanm suvaracaktir. Sular gur olup, gaylar her yerde gegit 
vermese de yine de, kimi yerlerde koyun, at veya deve gegitleri olabilir. Uygun yerlerde kopruler 
yapilarak gelip gegme kolaylastinhr. 

Turk'un yasadigi yerde, saghk igin, her sene bir miktar kar yagmahdir. Kar insan hayatinda 
sadece kis zamanlan firtina ve soguk gibi olumsuz ozellikleriyle degil, yazin sicak gunlerinde serinlik 
getirici ozelligiyle guzel gelir. Kar ve buz, kis mevsiminde buzluk ve karhklara doldurularak yaz igin 
hazirlanir ve yay (=yaz) mevsiminde kullanihr. 

Turk'un yasadigi yer, Turk'un kendi verdigi adlan tasir. "Ak" ve "Kara" yer adlannda en gok 
kullanilan sifatlardir ve pek gok ad da bulunur. Ak-su, Kara-su veya Ak-dag, Kara-dag gibi. 

B. iklim 

Turk yukarda da dedigimiz gibi, birgok ozelliklerini yasadigi yerin kendisine mahsus 
ozelliklerinden almistir. Buna daha 1300'lerde Resideddin Fazlullah da dikkat etmistir. O ashnda 
Turklerin Mogol denilenlerle bir olmakla birlikte zamanla yasadiklan yerlerin hava ve su sartlanna 
gore degistiklerini belirtmisti. Nitekim o Turkmenlerin de, boylece oturduklan yerlerdeki ozelliklerinden 
dolayi bu adi aldiklanni soyler. Arap kaynaklan da Turklerin yasadiklan yerlerin, sadece insanlara 
degil, hayvanlara, mesela develere dahi kendi ozelligini verdigini belirtir. 7 

Turk'un kendi ozelliklerini almasi, bir bakima yasadiklan yerin iklimi demektir. Turk'un gegirdigi 
yuzyillar iginde kendisine mahsus zevkleri olusmustur. Bunun temelinde de iklimin kendisine mahsus 

385 



ozellikleri gelmektedir. Bu sebeple denilebilir ki Turk, kendisine mahsus bir iklimde yasamayi seven 
keyif sahibi insandir. O ne fazla sicaga ne de fazla soguga gelir. Gergi Turklerin arasinda yine de 
daha ziyade sogugu veya sicagi tercih edenler olmustur. Boylesine ozel tercihleri olanlar azdir. Zaten 
bunlar sebebiyle Turklerin yasadiklan yer ilk bakista bizi sasirtmakta, ortak iklim ozelliklerinin 
belirlenmesini adeta imkansiz kilmaktadir 

Turk'un sevdigi iklim Ankara, Konya, Semerkant, Fergana, Taskent, Biskek ve Turkistan'in 
(Yesi) iklimidir. Bununla birlikte Turk'un hayatmda Issik gol kiyilan yaylak, Hazar Denizi kenarlan ise 
kislak olabilir ve olmustur. §uphesiz daha serin yerleri sevenler igin yaylaklar daglann yuksek ve serin 
yerleri veya cografya olarak daha kuzeye, Sibirya iglerine dogru bir haraketlilik olabilir. Sicagi sevenler 
igin kislaklar Amuderya boylanna, Horasan'a daha guneye Hindistan, Sam ve Irak dolaylanna kadar 
yaklasabilirler. 

iklim soz konusu olunca Turk'un ozelliklerinden birisi agikga ortaya gikiyor. Burada iklim esash 
olarak belirlenen gergek, Turk'un gogebeligine de agiklik getiriyor. Turk eger bir yerden otekine 
gogmusse bu mevsimlik bir hareket olmus ve tercih ettigi sicakhkta yasamak istemistir. Gergi bu 
hareketinde, hayvanlanna ot ve yiyecek bulmak dusuncesi de etkili olmustur. Turk sicaklik artinca 
derhal daha serin bir yere gider, sicaklik dusunce de daha sicak yerleri arar ve bulur. Eger sicak yer 
bulamazsa, avanzin ve cografyanin imkan verdigi sahalarda kis mevsimini gegirir. Boylesine iklim 
sartlanna veya mevsimlere bagli olan bir hayat, Turk'e ilk bakista gogebe guruntusu vermistir. 

Turk higbir vakitte, bilinen ve yaygin anlamiyla gogebe bir hayati surmemistir. Aksine sevdigi 
havada yasamak igin iklim degismelerine bagli olarak mevsimden mevsime evini gogurmustur. Evini 
teorik olarak dort mevsime uygun olarak dort ayn yere Kislak, Yazlak, Yaylak ve Guzlek gogururdu. 
Fakat yaygin olarak sadece iki yere goger, genellikle yay (yaz) mevsimini Yay-lak (=yayla) da, "Kis" 
mevsimini de Kis-lak (kisla) da gegirirdi. Kislakdaki iskan yaylaga gore daha uzun surdugunden 
burada daha kahci tesisler olabilirdi. Nitekim sonradan kislaklarda oturmak devamli hale gegtiginden, 
mesela Ozbekgede kislak, Turkiye Turkgesindeki koy ile ayni anlamdadir. 

Turk'un mevsimlik hayatina en basta Beg, Han veya Hakan=Padisah olmak uzere hemen 
herkes katihrdi. En batidaki Turklerden artik yeni sartlara tabi olmus gibi gorunen Osmanh Padisahi 
dahi, yihn muhtelif mevsimlerini, istanbul sehrinin genis cografyasi iginde farkh mekanlarda gegirirdi. 
Bunlar en azmdan iki olmak uzere ug veya dort ayn kasir veya koskte olabilirdi. §ehirlere muhtelif 
zaruretlerle yerlesen Turkler, mevsimlik hayatlarmi, evlerinin mevsime gore uygun odalanna gogerek 
uygularlar idi. Bu sebeple hemen butun Turk sehirlerinde evlerde, yaz evi ile kis evi (sonradan yaz 
odasi, kis odasi) ayni mesken iginde yer almis idi. 

Kisacasi Turk, dort mevsimin kendisine mahsus ozellikleriyle goruldugu bir cografyayi sevmistir. 
Onun yasadigi yerlerde, hem sicak hem de soguk olmahdir. Nasreddin Hoca'nin (Efendi=Apendi) 
dedigi uzere, insanlar kisin soguktan; yaz (yay)'in sicaktan sikayet etseler dahi, guz ve bahardan 
(yaz) kotu bir sekilde soz etmezlerdi. Turkler boylece dort mevsimi, kendi ozellik ve bilhassa 

386 



guzelliklerine gore yasayabilirler. 

Kisacasi Turk yillik ortalama 8-12 derece sicakhgi tercih eder. Yaz mevsiminde gok sicak 
olunca yaylaya, kislan soguk olunca da sicak yere gider. Boylece kimi Turkler serinlik bulmak igin 
Sibirya iglerine gittikleri gibi kimileri sicak yer bulmak uzere oldukga guneye inebilmislerdir [T. 
Baykara, "Turk Kulturunde iklim", Erdem, Sayi: 27 (Ocak 1997), Aydin Sayili Ozel Sayisi, III, s. 955- 
973] 

C. Turk'un Ana Yurdu 

Gunumuzde dahi etkinligini koruyan bir mesele, Turk'un Ana/Ata yurdunun neresi oldugu 
sorusudur. Turk'un en eski zamanlardan beri yeryuzunde, dunya uzerinde oturdugu yer neresidir? Bu 
mesele, Turk kavrami gibi, insanlann zihnini mesgul eden apayn ve onemli bir problemdir. Yukarda 
konumuzun hemen basinda, "cografya=mekan" meselesinin oldukga onemli oldugunu belirtmistik. 

Turklerin Bati'daki guglu devleti, Osmanli Devleti veya Turkiye Cumhuriyeti'ndeki etkili 
konumlan sebebiyle, Turk tarihi adeta goglerin bir tarihi gibi kabul edilmek istenir. Turkler, 
durmaksizin hareket eden, yer degistirenler gibi kabul edilince Turk'un bir asil=ana yurdundan soz 
etmek de gugtur. Genellikle, devamli oturdugu bir yeri olmayan Turk, belirli bir cografyanin insani 
olarak kabul edilmez. Oysa Turklerin, bazi buyuk hareketleri mustesna, gerek ig Asya gerekse 
Avrasya'daki hayati, belirli bir yurdu gosterir. Sadece bu yurdun, tasavvur edilenden gok daha genis 
olabilecegini belirtmek isteriz. 

Turkler muhakkak ki dogrudan bir cografyanin, bir mekamn da sahibidirler. Ancak bunun 
yaninda, gog hareketleri de vardir. Boylece, Turkler hakkinda yaygm olarak iki ayn anlayisla karsi 
karsiyayiz. Bunu biraz daha agmak icab etmektedir. 

a. Bir yaygm goruse gore Turkler, durmaksizin gog eden, hareketli ve yer degistiren insanlardir. 
Turk, adeta olaganustu bir sekilde gogaldigi bir yurttan, bir ata=ana yurdundan tasip durmaktadir. 
Hatta bunu gokten durmaksizin indirilen veya yer altindan kaynayan ve durmaksizin beslenen bir 
unsur olarak da algilamak mumkundur. ig Asya'nm tarih boyunca boylesine etkili bir gog sonrasmdaki 
halihazir durumu bu goruse gore oldukga sasirticidir. Turklerin yeni sahalara akisi, gogu ve yeni 
yerlere yerlesme hareketi, bu goruse gore halen de devam etmektedir. 

Bu gorusun dikkate deger bir gerekgesi de vardir. Buna gore Turk bugun buyuk olgude yasadigi 
yerlere hep sonradan gelmis olup, buralann eski ve yerli halki degildir. Bu sebeple bunlann, yani 
Turklerin geldikleri yere gonderilmesi de gerekebilir. Fakat bir kisim tarihgiler, yeni gelenlerin orasinin 
eski sakinleri ile kaynasip yeni milletler olusturduklanni da belirtir. Vaktiyle Sovyet devrinde etkili olan 
bir buyuk gorus, yeni gelen Turkler ile o sahalarda eskiden beri oturan yerli unsurlann kansmasi ile 
Kazak, Ozbek, Turkmen, AzerT ve hatta Turkiyelilerin olustugunu ileri surer. 

Boyle kabul edilse bile, Turk'un yine de, dunya uzerinde ilk olarak ortaya giktigi (gokten 

387 



indirildigi veya yerden durmaksizin kaynadigi) bir yeri olmasi gerekir. iste burada, Turk'un ig Asya 
veya Asya genelindeki genis arazi uzerinde yine de oncelikle belirli bir sahada ve tarihin en eski 
zamanlardan beri oturmus olmasi gerekmektedir. iste bu yer neresidir sorusu, bizi Turk'un ana-ata 
yurduna goturecektir. 

b. Turk ne kadar gogebe veya hareketli sayihrsa sayilsin, yine de Asya iginde belirli bir mekani; 
topragi ve cografyayi esas olarak benimsemistir. Yakin yillarda Prof. D. Sinor, yayinladigi bir 
makalesinde, genellikle kabul edilen Turklerin gogleri nazariyesine karsi gikmakta, mesela Karadeniz 
kuzeyinde Turklerin milat yillanndan beri var olduklanni kesinlikle gostermektedir. 

Turklerin, belirli cografyada tarihT devirlerden onceden beri oturmakta oldugu simdilerde 
arkeolojik bilgilerden de anlasilmaktadir. ilerde gosterecegimiz veghile, bu belirli cografyada 
yasayanlar pekala tarihT devirlerde de burada yasayanlann atalan olabilirler. Bu konuda mitolojik 
bilgiler de Turk'un belirli bir cografyada, XII-XV. yuzyillardaki insanoglunun bilebildigi en eski 
zamanlardan beri oturmakta oldugunu gosteriyor. Asagida aynca soz konusu edecegimiz XII. yuzyil 
baslannda kaleme ahnan Mucmel'ut-Tevarih'te de Turk'un Asya iglerinde segip oturmak uzere 
benimsedigi yer, Issik gol dolaylan ve Iduk-Art daglan idi. 

Bilim adamlan, gog edenlerden olsun olmasin, gegen yuzyillardan beri Turk'un ana-ata yurdu 
konusunda fikirler ileri surmuslerdir. Turk'un asil yurdu konusunda simdiki Mogolistan'dan, Baykal 
Golu dolaylanndan Ural Daglanna ve hatta Karadeniz kuzeyine kadar uzanan gok genis bir mintaka 
iginde farkh yoreler oncelikle kabul edilmektedir. 

Bu genis sahanin ana-ata yurt olarak kabulu ilk bakista imkansiz gibi gorunuyor. Ancak Turk ile 
bir baska unsurun Atin, binlerce yildan bu yana ig ige oldugunu unutmamak gerekir. Eski zamanlar 
dunyasinda, esas olan insanin yuruyusu ve hareketine gore At, bu mesafeyi en azindan dort misli 
daha buyutmektedir. Boylece ana-ata yurt meselesinde genis bir cografyanin kabulu olagan 
sayilmahdir. Ancak yine de diyebiliriz ki bundan 6. 000 yil kadar once, daha dar bir alanda mevcud 
olan Turk ana-yurdu, zamanla "At", burada yasayanlann, yani Turklerin hayatina girince gok daha 
genislemistir. 

Bugun kesinlikle Turklerin yasadigi yerlerden birisi Aral Denizi gevresi olup, ozellikle Yeni-kend, 
tarihT devirlerde Oguz Turklerinin oturdugu bir mekandir. Buradaki arkeolojik kazilar, gegmis bin yilda 
da ayni maddT kulture sahip insanlann ayni mekanda oturdugunu gostermistir (S. P. Tolstov, E. Esin). 
Boyle olunca, XI. yuzyihn Oguzlan gibi atalan olan bin oncesinin insanlan da ayni yerde oturuyordu. 
Oguzlann buraya sonradan gog ederek gelmelerini imkansiz kilan bu bilgiler, hemen bir baska 
varsayimla yorumlanabiliyordu. Bu sahalann eski Turk olmayan halklan, mesela Toharlar Turklesmis 
olmahdir. Toharlar daha sonralan Diger adiyla Oguz Boylan arasinda yer alabileceklerdir. Boylesine 
zorlamalara gerek olmaksizin, ig Asya sahasindaki arkeolojik bilgileri yeniden degerlendirmek 
gerekmektedir. Qunku hemen ayni ve benzer durumlar, simdiki Kazakistan igleri, Kirgizistan'in hemen 
her yeri, Altaylar ve Tuva ulkesi igin de gegerlidir. 

388 



Bize gore, Turk'un ana-ata yurdu meselesinde genis bir mekan=cografya gerekmektedir. Ancak 
bu belirleme sirasinda bazi yerler kesinlikle gozonune almmahdir. Adeta bu iki yer Turk'un ana 
yurdunu bilmekte nirengi gibi yer alacaktir. Bunlardan ilki Issik gol, ikincisi ise Altay Daglandir. Bu iki 
asil mekanin hemen yaninda Aral Denizi, Tann Daglan ile Otuken Boylan da bulunmalidir. 

Turk, adeta kendisiyle ozdes gibi olan At'i erken devirlerde bilip onu gok iyi kullanabilmesi 
sayesinde, baska milletlere gore gok daha genis sahalarda hayatini surdurmustur. Turk, hayatmi 
surdurdugu bu sahalarda binlerce yil kalmistir. Fakat erken zamanlardan itibaren bu sahalara yeni 
gelenler olmus, kendisi de baska yerlere gitmistir. Ama, kendisinin 6z karakteri gibi gosterilen 
gogebelik asla Turk'un hakim ve asil ozelligi degildir. 

Turk bu buyuk cografyada, farkli boylar halinde halinde yasamis, yonetiminde kimi zaman ayn 
boylar etkili olmustur. Boylann=kabilelerin aynlmasi, genis cografyada kulturel birligi pek az 
etkilemistir. Buna karsihk kimi zaman yonetimde sert ve etkili mucadeleler olmustur. DestanT 
devirlerde, Oguz ile Turk arasinda istendiginde yagmur yagdirabilen ya da tasi yuzunden oldugu 
belirtilen ig harp dikkate gekiyor. Bu mucadelenin aynntilanni tarihT kaynaklarda pek az buluyoruz ve 
bulunanlar da genelde "Turk" kavrami dismdaki siyasT tesekkullerde soz konusu ediliyor: Sakalar gibi. 

Kisacasi Turkler, Issik gol ile Altaylar arasindaki saha esas olmak uzere kuzey, dogu, guney ve 
batida Karadeniz'den Tann daglarma, oradan da Baykal otesine kadar uzanan bir sahada etkili 
olmuslardir. Kuzeyde gittikleri yerler igin bilgimiz gok daha azdir. 

D. Turk Takvimi=Turk'un Zaman Olgumu 

Turk hayatinda her zaman gok, yeryuzunden daha gok yer tutmustur. Bununla beraber yeryuzu, 
hayvanlannin otlagi olmak bakimindan da etkili olabilmistir. Ancak gokyuzune bakisi, oradaki ay, gun 
ve yildizlarla ilgilenmesi, en eski zamanlardan beri devam eden bir olaydir. Kun ve ay, hem kisa hem 
de etkili bir isimdir. Bunlar birisi zaman olgumu olarak gunu, oteki de yine 30 gunluk kabul edilen 
zaman birimi "ay"i karsilamaktadir. 

Turkler sene basi olarak muhtemelen milattan sonraki ilk bin yil ortalanna dogru gelmesi 
gereken Ergenekon'dan gikisi esas aldiklan, XIV. yuzyihn baslanndaki kaynaklara, Cami'ut-Tevarih'e 
yansimistir. Bundan agik olarak ortaya gikiyor ki Turklerin zaman olgumu milat yillanna kadar 
gitmektedir ve bu olagan sayilmahdir. Bahann (yaz) baslamasi, Turk takviminin basi demektir. 

Qunku Turk'un yasadigi orta kusak sebebiyle gunesin iki donusu ve onlarm tarn ortasi rahathkla 
bilinebilir. Boylece dort noktasi bilinen zamani, yih belirlemek gok daha kolaydir. Bunun iginde de 
yaklasik gokyuzundeki Ay'm on iki hareketi vardir. Gergi gokyuzundeki Ay'in on iki hareketi ile, 
mesela Gunes'in en alt duzeye inmesini belirleyen (21 Arahk) zaman olgumu tarn uyusmuyor. 
Bununla birlikte, Gunes'in hareketine bagh bilgiler gok daha kesin oldugundan mevsimlere bagh ay 
hesabi da daha rahathkla bilinebilir. Nitekim Kemal Pasazade, II. Bayezid Devri'nde, "orta kis ayinun 
onunda, sehr-i cemazi'l-ahirun yigirmisinde pengsenbe gunu" diye bir kesin zaman vermektedir (VIM. 

389 



Defter, TTK, 1997, s. 172). 904 hicri yih 20 Cemazielahiri, 2 §ubat 1499'a tesaduf eder. Ancak 
Persembe gunu 31 Ocak'tir; Bugun "orta kis ayinin onu" olunca, orta kis ayi, ocak ayinin 24'unde 
(veya 21), ilk kis ayi da araligin 24'unde (veya 21) baslamaktadir. Bu ise, dogrudan gundonumunde 
(21 Arahk'ta) baslayan bir takvim demektir. Nitekim yakin yillara kadarTurkiye Turkleri arasinda kisin 
ilk, orta ve son ayi turunden mevsimlik ay isimleri de bilinmistir. 

Ay isimlerinde bir baska adlandirma aylann sira ile sayilmasidir. Biringay, ikingay Yetingay, 

vb. gibi. Ancak son iki ay kimi zaman ulug-ay ve kuguk-ay diye de anilabiliyordu. Mevsimlik ay isimleri, 
eski Turk takviminin esasi olsa gerek. Nasil ki Temur'un XIV. yuzyil sonlanndaki bir kitabesinde 
(Karsak-pay) boyle bir tarihlendirme oldugu gibi, XV. yuzyilda bati Turklerinde de boyle bir 
tarihlendirmeyi Kemal-Pasa-oglu belirtmektedir: 

Turk takviminde yilbasi, Ergenekon'dan gikisin hatirasi olarak da unutulmak istenmeyen 
(Resideddin Fazlullah, Cami'ut-Tevarih, Moskova 1965, I, 364) yaz baslangicindadir (21 Mart). Turk 
takviminde yillar, ig ve Dogu Asya'da gok yaygin olarak kullanilan hayvan adlanni tasir. Bu arada 
Turk hayatinda pek yer etmis olmayan hayvanlar degisebilir: Ejderha yerine balik gibi sigan, sigir, 
pars, tavsan, ejder-bahk, yilan, at, koyun, maymun, tavuk, it, domuz. 60 yil bir mugeldir. 

Mevsime dayali duzeni, ay isimleri ve hayvan adlanni tasiyan yil isimleri ile Turk takvimi, komsu 
ulkelerden etkilenmis olsa bile, kendisine mahsus karekteristik ozelliklerini milat yillanndan itibaren 
kazanmis olmahdir. Turk takvimi bu esasi ile gunumuze kadar, gesitli Turk boylannda devam etmekte 
ve halen de kullamlmaktadir. 

III. Turk'un 

En Eski Gegmisi 

Turk'un en eski gegmisine su ug yolla girebiliriz: A. Turk Dili, B. Arkeoloji, C. Mitoloji. 

A. Turk Dili ve Turkler 

Turkge, Turk'u ve gegmisini bilmek igin en onemli ve en etkili kaynaklardan birisidir. Qunku Turk 
dili, bu adiyla da onemli bir birlestirici ve tammlayici bir unsur olmaktadir. Kendisine Turkmen diyen 
Ebulgazi Bahadir Han, bazi kelimeleri agiklarken "Turk dili" demektedir. Dolayisiyla Turk dili, agik, 
kesin ve ihmal edilmez bir kaynaktir. Zaten Turk Dili, buyuk siyasT hasimlar tarafmdan dahi, ihmal 
edilmez bir gergek oldugundan Turk kavrami ile adeta esdeger sayilmistir. Qunku Turkge, Turkler 
sayesinde yasamis ve her zaman canli kalabilmistir. Ayni buyuk dil ailesine mensup olus, Turk'un 
olmasa bile Turk dilinin onemli bir gergegidir. Bu dili konusanlara "Turk Dilli Halklar" dense de Turk 
kavrami burada etkinligini ve onemini korumakta ve koruyacaktir. 

Turk denince M.O. 4000 yillanndan itibaren ortak bir dil konusan insanlar anlasilmahdir. Bu 

dilde temel olarak tek heceli kelimeler vardir. At, et, it, ot, ok, in, is, ud ve baskalan. Bu heceler 

sonradan oteki kelimelerin de kokleri olmuslardir. 

390 



Turk, mensuplarinin konustugu dil olan Turkge ile yakindan baglantihdir. Turkge ile ilgili 
arastirmalar, bu dilin konusulmasimn tarihini, dolayisiyla Turk'un varhgini gok daha eskilere 
goturmektedir. Dunyadaki Turkluk Arastiricilarimn (Turkolog) kimi zaman farkh dusunceleri yani 
bilimsel kanaatleri olmakla birlikte, asagidaki tarihlendirme genel bir kabul gormustur: 

I. Turk Dilinin, Komsu Yakin Dillerle Birlikte Oldugu Altay Donemi: M.O.: 4000-3000 yillan. 

II. En-eski Turkge donemi: 
Erken devirleri: M.O. 3000-500 
Geg devir : M.O. 500-M.S. 300 

III. Eski Turkge Donemi: 300-1200 

IV. Orta Turkge Donemi: 1200-(ve sonrasindaki gelismeler, konumuzla dogrudan ilgili degildir). 

Goruluyor ki dile dayah arastirmalar, Turkgenin en eski doneminin kesinlikle milattan once 
4000'lere, yani gunumuz itibariyle en azindan 6000 yil geriye goturebilmektedir. Bu tarihi biz, ayni 
zamanda Turkun goruldugu en eski zaman olarak, bir ihtiyat payi birakarak belirtebiliriz. 

Turk Dili, Turk kavramimn olusmasmdaki en temel unsurlardan birisidir. Kimi zaman Turklerin 
Devleti'nin adi dogrudan Turk admi tasimasa bile, komsulan bu devleti, her seyi ile Turk Devleti 
sayiyorlardi. Hatta bu Devletin resmT dili bazen Turkge olmayabiliyordu (Turkiye Selguklulan Devleti 
gibi). 

Bu turden gergekler, ne yazik ki Turk insaninin zihnini kurcalamaya devam etmektedir. Bunun 
en onemli ornegi, Osmanh Devleti'nde gorulebilir. Qunku adi dogrudan Turk olmayan bu Devletin Turk 
kavrami ile iliskisi, gunumuzde dahi birgok Turkiye Turkunun kafasini mesgul etmektedir. Oysa, 
mesela XIX. yuzyilda Devletin resmT adi Devlet-i Osmaniye ve bu devletin igindeki halka da Osmanh 
denmesine ragmen, bu Devletin resmT dili Turkge idi (1876 Kanun-i Esasisi'i 18. Madde, keza 68. 
madde). Turkge ise ancak bir Turk Devleti'nde resmT dil olarak kabul edilebilir ve bu dili de Turkler 
konusur. 

B. Arkeolojik Buluntular 

insanin yasadigi yerden maddT kalintilar demek olan arkeoloji ile, Turk insanin en eski 
zamanlanna gidebiliriz. Nitekim Altaylar basta olmak uzere, Kazakistan ve Kirgizistan gibi, Turklerin 
en eski zamanlardan beri yasidigina kimsenin, en buyuk Turk dusmanlannin dahi itiraz etmedikleri 
cografyalarda birgok arkeloojik arastirma yapilmistir. 

Yakin zamanlarda buralara da hakim olan Rusya Carhgi ve Sovyetler Birligi idaresindeki bilim 

adamlan, Turk admi kullanmamaya ozen gostererek, butun bu yorelerde soyle bir gegmisten soz 

ederken; 

391 



Tas devri, 

Bronz devri, 

Sakalar devri, 

Usunlar devri 

Turk Hakanligi Devri (VI. yuzyil). 

Boylece tarihT adlandirmada Turkler buraya ancak VI. yuzyilda gelmisler, bir sure hakim 
olmuslar, sonra da kaybolmuslardir. 

Oysa, Kazakistan ortalannda veya Kirgizistan'da Tanndag eteklerinde Issik gol boylannda 
dogrudan Turk insani yasamis ve onun hatiralan buralarda kalmis olmalidir. Ancak elbette yazili bir 
belirgin ifade yoksa, sadece yasadiklan yerden ve esyalanndan kalanlara bakilarak kimlik belirlemek 
gug ve tehlikeli bir istir. Ancak en azindan iki bin yildir kesin olarak Turklerin yasadigi belli olan 
yerlerin, daha eski yuz ve bin yillarda da Turklerle meskun olmasi tabiT olmalidir. 

Bu hukmun kabulunde, Turklerle ilgili bir baska pesin hukum veya varsayim etkili olmaktadir. O 
da Turklerin bir yerde pek karar etmeyip durmaksizin gog etmis olmalandir. Tarih boyunca Turk 
gogleri unlu oldugundan, Turklerin yasadigi alanlar en eski zamanlardan beri Turklerin olmayabilir. 
Boyle oldugu takdirde dahi cevabi verilemeyen pek gok soru vardir. 

ig Asya cografyasinda, mesela Issik gol, Turk destanlannda da Turk'un kenannda yasadigi bir 
yerdir. Bu sebeple bu yoredeki arkeolojik arastirmalann gegmis bin yillara ait verilerinin dogrudan 
Turklerin atalanna atfedilmesi olagan sayilmahdir. Ancak bu turden adlandirmalar ve izahlar simdiye 
kadar Pan-Turkist yorumlara (bkz. G. Frumkin) meydan vermeyecek sekilde yapilmis, kavramlar ve 
terminoloji dikkatle segilmistir. Bu konuda "Turk" admin ilk olarak VI. yuzyilda ortaya gikmis olmasi 
yolundaki genel kabul de etkili olmustur. 

Bununla birlikte arastirmacilar Altaylar uzerinde daha gok durmaktadirlar. Altaylar, hem 
Turkistan sahasi hem de daha dogudaki Otuken yoresi ile iliskili oldugundan, muhakkak ki akla en 
uygun gelen yerdir. Fakat bize kalirsa bu alan, Turklerin anayurdunun, sadece dogu kenannda 
kalmaktadir. Anayurt olarak, Altaylar ile Hazar Denizi ve Tann daglan arasindaki alan sayilmahdir. 
Boylece Aral golu tarn ortada yer alabilir. Eski Turk yurtlanndaki arkeolojik kazilan Zeki Velidi Togan 
ve Bahaeddin Ogel de saghklannda takip etmekle birlikte en iyi sekilde degerlendiren Turk arastinci 
Dr. Emel Esin'dir. (1914-1987) O, kaleme aldigi eserlerinde, arkeolojik yayinlann gergegini goz onune 
alarak, olusumlan Turk bakis agisindan degerlendirmeye gahsmistir (Eserleri igin bkz. 
Bibliyografyaya). O'nun ilmT hukumleri o zamanki Sovyet ve simdiki Rus alimleri tarafindan da takdir 
edilmekte idi (mesela S. A. Klyastorniy). 

Arkeolojik gergeklerin, Turklerin bazi yorelerde birkag bin yildan beri oturduklanni agik olarak 

392 



gosterdikleri bir misal X-XI. yuzyillardaki Oguzlar ulkesine aittir. Aral Denizi'nin dogu kesiminde, 
Sirderya=Seyhun deltasinda bulunan eski Oguz Yabgulannin kishk merkezi Yengikend, Yeni-koy 
(dih, karye) anlami ile dikkati geker. X. yuzyil islam cografyacilarimn Oguz ulkesi olarak soz ettigi bu 
mekanin ortasinda yer alan Yenikent'teki kazilan yapmis olan S. P. Tolstov'a gore buradaki kultur 
eserleri arasinda, milat yillannin katlan ile M.S. X. yuzyil katlan arasinda higbir kultur kesikligi soz 
konusu degildir. Yani milat yillannda bu iskan yerinde oturanlar ile M.S. X. yuzyihn insanlan, ayni 
esyalan kullanmis, ayni hayati yasamislardir. Eski kulturun bittigi ve yeni bir hayat tarzinin 
basladigina (yeni insanlann geldigine) dair arkeolojik bir delil soz konusu degildir. Su halde tarihT 
kaynaklardan X. yuzyilda burada kesinlikle varhgini bildigimiz Oguzlar, burada en azmdan bin yildan 
beri oturmaktadirlar. Ayni Turkler orada oturmaya sonraki bin yilda da devam edecekler, ancak XIX. 
yuzyilda aralannda Ruslar goruleceklerdir. 

Prof. Denis Sinor'un son makalelerinden birisinde soz konusu ettigi gibi, birgok bilgin, Turklerin 
durmaksizin gog ettigine inanmakta idi. Bu sebeple de bazi Turk ve yabanci bilginlere gore Oguzlar 
buraya daha dogudan gelmis olmahdir. Ancak arkeolojik veriler, bu gogun eger varsa, en azmdan 
milat yillanndan daha onceki birzamanda olmus olabilecegine isaret etmektedir. 

Arkeolojik neticeler, gerek kullanma esyasi gerekse dogrudan yasayan insanlann iskeletleri 
uzerindeki arastirmalar ile, ig Asya'daki devamliligi gosteriyor. Bu arada kimi zaman, "mongoloit" diye 
tanimlanan unsurlann arttigina isaret edilmekte birlikte, bunlar dafazla onemli degildir. 

Turklerin M.O. binli yillardan beri yasadiklan yerlerdeki yuzey arastirmalan ve kazilar, bu 
yorelerdeki insanlann maddT kultur esyalanni ortaya gikarmaktadir. Bu insanlann urettikleri esyalar 
arasinda, mesela inang alaninda devamlilik gosterenler dikkati gekiyor. Turklerin olulerin mezanna 
koyduklan, oluyu temsil eden mezar tasi=balbal, Turk ozellikleri ile bilinir. Bu balballann uzak 
benzerleri, dunyanin oteki sahalannda da bilinir. Ancak VI-XII. yuzyillarda dogrudan Turk adini 
tasiyanlar tarafindan da gok kullandigi agik olarak bilinen balballann benzerlerinin onceki bin yillarda 
da Bati Asya ve Dogu Avrupa'da orneklerine rasthyoruz. Saka/Skit ulkesindeki balballann, bir buyuk 
kultur gergegi olarak ele ahnmasi ve Skitlerle ilgili degerlendirmelerin, arkeolojik olarak da yeniden 
yapilmasi gerekmektedir. 

Turk ulkelerinin arkeolojisi, tas devirlerinde, ilk ve kapsamh buluntulann cografT adlanna gore de 
adlanmaktadir. Bunlar arasinda Andronovo, Tagar ve Tastik kulturleri dikkati geker. Bunlarla ilgili 
olarak aynca degerlendirmeler yapilabilir. Turk ulkelerinin arkeolojisi, tas devirlerinde, ilk ve kapsamh 
buluntulann cografT adlanna gore de adlanmaktadir. Bunlar arasinda Tastik, Tagar ve Andronovo 
kulturleri dikkati geker. Bunlarla ilgili olarak aynca degerlendirmeler yapilabilir. Fakat bunlar arasinda 
Emel Esin'in yazdiklanni (islamiyet'ten Onceki Turk Kultur Tarihi ve islama Gin's, Turk Kulturu El- 
Kitabi, II, Cild l/b'den Ayn basim, istanbul 1978, s. 10-11, 19-20) aynen ahyoruz: 

"Tarihgiler ve arkeologlar hem tarihT kayitlara hem de arkeolojik kalintilara dayanarak Kern nehri 
kiyilan ve Kogmen Daglanndaki kulturleri Kagnih, Kirgiz ve Gokturklerin musterek atalanna 

393 



baglamislardir. Bu bolgede uzun bash Europeoidler olan Andronov kavmi yasiyordu. M.O. 1300 
siralannda Karasuk kulturunun ortaya gikisinda, dogudan gelen bazi daha Mongoloid boylann amil 
oldugu kultur kahntilanndan bilinmektedir. Dogudan gelip Karasuk kulturune yol agmis olan boylar 
arkeolog Kiselev'e gore Kagnili Ting-ling' boylari idi. Kagnili boylar, bugunku Cin'in kuzey 
bolgelerinde yasamakta olan, bazi arastincilara nazaran kismen Europeoid, fakat Mongoloidler ile de 
gittikge kansan boylardi. 

M.O. 600 siralannda ayni bolgede Karasuk kulturu